آگاه: قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بیسرپرست و بدسرپرست مصوب ۱۳۹۲، تعریف جدیدی از کودکان قابل واگذاری ارائه داد. بر اساس این قانون، کودکی که پدر، مادر یا جد پدری در قید حیات داشته باشد، شرایط فرزندخواندگی دائم را ندارد. این موضوع سبب شد تعداد کودکان قابل واگذاری به فرزندخواندگی کاهش یابد و بسیاری از کودکان در مراکز باقی بمانند.
حمیدرضا الوند، مدیرکل دفتر کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور، در این باره به «آگاه» گفت:
۸۷ درصد از کودکانی که تحت پوشش بهزیستی هستند، شرایط سرپرستی دائم یا فرزندخواندگی را ندارند و فقط
۱۳ درصد آنها چنین شرایطی دارند. پس از اجرای این قانون، آمار کودکان بدسرپرست در ایران افزایش یافت. کودک بدسرپرست به کودکی گفته میشود که ولی قهری یا سرپرست قانونی مانند پدر، مادر یا جد پدری دارد اما به دلایلی مانند اعتیاد، بیماری روانی، زندان یا طرد، نمیتوانند از او مراقبت کنند. سازمان بهزیستی با این پرسش اساسی مواجه شد: با کودکانی که خانواده زیستی دارند اما صلاحیت نگهداری از آنها را ندارند، چه باید کرد؟ چگونه میتوان از مزایای خانواده برای این کودکان بهره برد در حالی که امکان فرزندخواندگی دائم برای آنها وجود ندارد؟
تبیین طرح میزبان؛ مدلی برای مراقبت موقت خانوادهمحور
طرح «مراقبت موقت میزبان» پاسخ سازمان بهزیستی به همین چالش است. این طرح از آذر ۱۴۰۲ و با ابلاغ شیوهنامهای از سوی وزیر دادگستری به عنوان یک مقام عالی قضایی، به طور رسمی اجرایی شد. الوند در تعریف این طرح بیان کرد: طرح میزبان یکی از مدلهای خانوادهمحور است که در راستای سیاست تقویت و توسعه برنامههای خانوادهمحور و زمینهسازی حضور کودکان در درون خانوادههای واجد شرایط و صلاحیت قانونی در دستور کار قرار گرفته است. وی ادامه داد: در این طرح، کودک به صورت موقت و در قالب «مهمان» به خانوادهای واجد شرایط سپرده میشود. خانواده میزبان، حضانت و سرپرستی و آموزش کودک را بر عهده میگیرد، اما هویت خانوادگی کودک حفظ میشود و شناسنامهای به نام خانواده میزبان صادر نمیشود. مهمترین تفاوت این طرح با فرزندخواندگی در همین نکته است؛ کودک با حفظ نام و هویت اصلی خود، به طور موقت از حمایتهای عاطفی و تربیتی یک خانواده بهرهمند میشود.
به گفته الوند مدت میزبانی در ابتدا بین سه تا ۶ ماه است و در صورت صلاحدید کارگروه تخصصی استان و رضایت طرفین، قابل تمدید است. این روند میتواند تا سن ۱۸ سالگی کودک ادامه یابد. در طول این مدت، تلاش بر این است که کودک به خانواده زیستی خود بازگردد یا در صورت فراهم شدن شرایط، به فرزندخواندگی دائم یک خانواده متقاضی درآید.
عبور از هفت فیلتر تخصصی تا واگذاری کودک مهمان
خانوادهای که متقاضی میزبانی از کودک است، باید از فیلترهای تخصصی متعددی عبور کند. الوند در این باره توضیح داد: حداقل سن متقاضیان ۳۰ سال و حداقل مدرک تحصیلی آنها دیپلم است. داشتن فرزند یا نداشتن فرزند تفاوتی ندارد. همچنین خانواده باید تمکن مالی لازم برای اداره زندگی کودک را داشته باشد. مشاوران حرفهای فرزندپذیری و مددکاران اجتماعی، وضعیت روانی، رفتاری و محیط زندگی متقاضیان را بررسی میکنند. بازدید از منزل و مصاحبههای تخصصی انجام میشود.
مدیرکل دفتر کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور تاکید کرد: خانوادهها باید دو دوره آموزشی را با موفقیت پشت سر بگذارند. دوره عمومی شامل مباحثی مانند بهداشت عمومی کودک، حقوق کودک و آشنایی با نیازهای اساسی کودکان است. دوره تخصصی نیز مباحثی چون نحوه تعامل با کودکان آسیبدیده، فرزندپروری، مدیریت خانواده، روشهای حل تعارض و مدیریت روابط عاطفی را پوشش میدهد. پس از تایید گزارشهای ارزیابی و گذراندن موفقیتآمیز دورهها، کارگروه تخصصی استان، صلاحیت خانواده را احراز و رأی به واگذاری کودک به صورت میزبان صادر میکند.
الوند همچنین گفت: تمام خانوادهها چندین سند را امضا میکنند که هیچ اعاده حقی برای آنها ایجاد نشود. آنها میدانند که این مراقبت موقت است و به هیچ عنوان حق فرزندخواندگی یا مطالبه حضانت دائم پیدا نمیکنند.
هر لحظه ممکن است حکم میزبانی لغو شود
پس از سپردن کودک به خانواده میزبان، نظارتهای مستمر آغاز میشود. الوند در این باره اظهار کرد: خانوادهها موظفند روزانه از طریق یک خط ارتباطی، خوداظهاری خود را در مورد نحوه تعامل با کودک اعلام کنند. همچنین کارشناسان ناظر میزبان به صورت تلفنی و حضوری وضعیت را رصد میکنند. در هر مرحلهای که کارگروه تخصصی تشخیص دهد مصلحت کودک در خطر است، احساس امنیت و آرامش نمیکند یا روابط متعادل میان کودک و خانواده به هم ریخته است، حکم مراقبت موقت لغو میشود و کودک به مرکز بازگردانده میشود. طبق آمار اعلام شده، حدود دو درصد از کودکان پس از واگذاری، به مراکز نگهداری بازگشتهاند. وی تاکید کرد: سازمان بهزیستی میتوانست با جمع کردن این بچهها در یک مرکز و اختصاص دادن چند مربی کار خود را سبکتر کند. اما ما در این طرح با نظارت و ارزیابی وضعیت مداوم و تک به تک کودکان، کار خود را بیشتر کردهایم.
جنگ تحمیلی سوم رکورد دو سال را شکست
اجرای این طرح تغییر محسوسی در وضعیت مراکز نگهداری کودکان ایجاد کرده است. بر اساس آخرین دادههای سازمان بهزیستی، تعداد کودکان ساکن در حدود ۶۸۰ مرکز شبهخانواده در سراسر کشور، از حدود ۹ هزار و ۳۰۰ نفر به حدود ۶ هزار و ۵۰۰ نفر کاهش یافته است. به بیان دیگر، نزدیک به سه هزار کودک در قالب این طرح به خانوادهها سپرده شدهاند. نتایج اجرای طرح در شیرخوارگاههای هفتگانه کشور حتی چشمگیرتر بوده است. تعداد کودکان این مراکز از حدود هزار و ۵۰۰ نفر به تنها ۲۵۱ کودک رسیده؛ کاهشی بیش از ۸۳ درصد.
الوند با اشاره به تجربه سومین جنگ تحمیلی نیز گفت: از ابتدا طی دو سال تعداد ۵۰۰ کودک وارد طرح شدند. اما تنها در طی ۴۰ روز جنگ، ما بیش از ۵۵۰ کودک را از طریق طرح میزبان وارد خانوادههای متعادل و مورد تایید کردیم که این عدد از کل دو سال گذشته بیشتر بود. این نشان میدهد مردم در بحران، بر اساس باورهای ملی و دینی خود، درهای خانهشان را به روی کودکان باز کردند.
یک روز در خانواده خوب، بهتر از تمام عمر در مرکز است
طرح میزبان را بدون تردید میتوان یکی از جسورانهترین تجربههای سالهای اخیر در حوزه حمایت از کودکان بیسرپرست دانست. هزاران کودک که ممکن بود سالها پشت دیوارهای سرد مراکز نگهداری و در میان مربیان متغیر بزرگ شوند، حالا هرچند موقت، طعم زندگی خانوادگی و مهر مادرانه را تجربه کردهاند. مدیرکل دفتر کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور ،دیگر دستاوردهای این طرح را نیز برشمرد:
کاهش چشمگیر جمعیت مراکز شبانهروزی
آمادهسازی کودک برای زندگی خانوادگی و فرزندخواندگی دائم
افزایش سرمایه اجتماعی سازمان بهزیستی
مشارکت مردمی در امر حمایت از کودکان
به گفته وی یکی از دستاوردها فراهم شدن امکان درمان برای کودکان بیمار و دارای نیازهای ویژه بود. بر این اساس خانوادههای میزبان میتوانند هزینههای درمانی کودک را تقبل کنند و سازمان بهزیستی نیز در کنار آنها کمک میکند. این از ابعاد زیبای طرح میزبان است که کودک پس از درمان، اگر شرایط فرزندخواندگی پیدا کند، در ردیف فرزندخواندگی قرار میگیرد. الوند با تاکید بر اهمیت خانواده گفت: ما معتقدیم یک کودک حتی اگر یک روز در یک خانواده خوب قرار بگیرد، بهتر از این است که تمام عمرش در مرکز باشد. خانواده امنترین نهاد اجتماعی است که میتواند به ارتقای بهداشت روانی و توانمندسازی کودکان کمک کند. اما مهمترین چالش، مسئله دلبستگی عاطفی کودک است. الوند در پاسخ به این نگرانی میگوید: تمام خانوادهها دورههای مدیریت روابط عاطفی را میگذرانند و مشاوران ما مدام به آنها آموزش میدهند. همچنین هم خانواده و هم کودک (در صورت توان تشخیص) در جریان موقتی بودن این رابطه قرار میگیرند. اما با این حال، ما همچنان معتقدیم حتی چند ماه زندگی در یک محیط خانوادگی واقعی، تاثیری عمیق و انکارناپذیر بر رشد روانی و اجتماعی کودک دارد.
مردم مهربان ایران درهای خانهشان را گشودند
طرح «میزبان» روزنهای جدی برای تغییر نگاه به نگهداری کودکان بیسرپرست در ایران ایجاد کرده است؛ تغییری که تلاش میکند «مرکز» را از محور زندگی کودک حذف و «خانواده» را جایگزین آن کند. موفقیت نهایی این طرح اما نه فقط به کاهش آمار مراکز نگهداری، بلکه به توان آن در ساختن احساس امنیت، تعلق و ثبات برای کودکان وابسته است؛ کودکانی که بیش از هر چیز، به یک خانه واقعی نیاز دارند، نه فقط یک اقامت موقت.
الوند با یادآوری جمله معروف حضرت امام (ره) که فرمودند «جنگ برای ما نعمت است» خاطرنشان کرد: این یک اتفاق بسیار زیبا از منظر انساندوستی و مهرورزی بود. در جنگ تحمیلی سوم سرمایه اجتماعی ما در حوزه مراقبت از کودکان به شدت افزایش پیدا کرد و خانوادههای شریف ایرانی درهای خانه خود را باز کردند. درسهای مهربانی ایرانیان در بحرانها به نمایش گذاشته شد. آنچه مسلم است، طرح میزبان فارغ از چالشهایش، گامی بلند در جهت خروج از زیست موسسهای و حرکت به سوی زیست خانوادگی برای کودکان است. حال باید دید این تجربه نوین، در بلندمدت چه تاثیری بر سرنوشت هزاران کودکی خواهد گذاشت که سالهاست چشم به راه یک آغوش گرم و یک خانه واقعی دوختهاند.
۱
نوشته بود، شرایطی که توشم رو باور نمیکنم. توی جنگ ۱۲ روزه خدا رو شکر میکردم که لااقل تو این وضع مبهم بچه ندارم. الان در هفته چهارم آتشبس صدای پدافند در تهران به گوش میرسه. من و دختر ۴۳ روزهام توی خونه تنهاییم و من نمیترسم. همون خدایی که کمک کرد به من بچه بدن کمک میکنه بگذریم از این روزا.
۲
من در طرح میزبان شرکت کردم، یعنی مادری موقت. بچه پیش شما میمونه تا تعیین تکلیف بشه. احتمال اینکه بچه رو به طور دائم به خودتون بدن، تقریبا صفره. سخته اما من پذیرفتم تا نوزادیش بیمادر نگذره. اگه همه ماهایی که در طرح میزبان شرکت کردیم بخوایم از دلبستگی بترسیم که این طفلیا تو بهزیستی میمونن و نوزادیشون بدون مادر طی میشه.
۳
بچـــه وقــتـــی وارد بهزیستی مـــیشه فیالفـــور تحـــویــــل خانواده بدون بچه نمیشه. چون باید بین دو تا ۶ ماه زمان بگذره تا دولت مطمئن بشه مامان و بابای بیولوژیک خود بچه امکان سرپرستی رو ندارن. اولویت با اوناس. طرح میزبان راه افتاد تا این دوره زمانی برای بچه در دل خانه و خانواده بگذره.
نظر شما