آگاه: در ابتدای برنامه، برگزارکنندگان با اشاره به جایگاه موسیقی آیینی بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس عربهای خوزستان، هدف از برگزاری این نشست را آغاز مجموعهای از گفتوگوهای تخصصی درباره فرهنگ و میراث ناملموس و فراهم کردن زمینهای برای پژوهشهای عمیقتر در این حوزه عنوان کردند.
موسیقی آیینی؛ فراتر از یک هنر مذهبی
دکتر محمود مشهودی در سخنان خود تاکید کرد که موسیقی آیینی عربهای خوزستان را نمیتوان صرفا از منظر موسیقیشناسی مطالعه کرد، بلکه شناخت این حوزه به بهرهگیری از مطالعات مردمشناسی، جامعهشناسی، تاریخ فرهنگی و آیینهای مذهبی نیاز دارد. به گفته او، آنچه به یک اثر موسیقایی هویت مذهبی میبخشد، تنها ساختار نغمهها نیست، بلکه پیوند آن با مناسک، اشعار، فضای آیینی و تجربه تاریخی جامعه است.
تنوع آیینها و جایگاه موسیقی محرم در فرهنگ عربهای خوزستان
او با اشاره به تنوع موسیقی فولکلور عربهای خوزستان، موسیقی مذهبی را گستردهترین بخش این میراث دانست و گفت: موسیقی محرم و صفر تنها به نوحهخوانی محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از مقامها، اطوار، مرثیهخوانی، شیوههای سینهزنی و آیینهای عزاداری را دربر میگیرد که طی نسلهای مختلف شکل گرفته و به بخشی از هویت فرهنگی جامعه تبدیل شده است. مشهودی نقش شرایط اجتماعی و زیستمحیطی را نیز در شکلگیری این سنتها موثر دانست و اظهار کرد: شیوه زندگی مبتنی بر کشاورزی، دامداری، صیادی و پیوند عمیق مردم با آیینهای مذهبی، زمینه تداوم و گسترش موسیقی آیینی را در خوزستان فراهم کرده است. او تفاوت میان موسیقی آیینی مردان و زنان را از ویژگیهای مهم این میراث برشمرد و گفت: هرچند هر دو از یک بستر اعتقادی مشترک سرچشمه میگیرند، اما از نظر شیوه اجرا، ساختار مراسم و مسیر انتقال تفاوتهای قابل توجهی دارند. به گفته وی، بخش مهمی از موسیقی آیینی زنان بهصورت شفاهی منتقل شده و به همین دلیل، کمتر ثبت و مستندسازی شده است.در ادامه، ساختار موسیقایی آیینهای محرم تشریح شد. مشهودی توضیح داد: مجالس عزاداری از نظمی مشخص پیروی میکنند و معمولا با فضایی آرام آغاز میشوند، بهتدریج به اوج عاطفی و ریتمیک میرسند و در پایان با فرودی متناسب خاتمه پیدا میکنند. او آیین «چلاب» را نیز یکی از شناختهشدهترین شیوههای سنتی سینهزنی عربهای خوزستان معرفی کرد که علاوه بر ویژگیهای موسیقایی، کارکردهای اجتماعی و آیینی نیز دارد.
پیوندهای تاریخی با جنوب عراق و انتقال شفاهی میراث
بخش دیگری از سخنان این پژوهشگر به ارتباط تاریخی موسیقی آیینی عربهای خوزستان با سنتهای عاشورایی جنوب عراق اختصاص داشت. وی با بیان اینکه این ارتباط صرفا ناشی از همجواری جغرافیایی نیست، گفت: رفتوآمد مداحان، ارتباط مراکز مذهبی و انتقال شفاهی نغمهها، اشتراکات فراوانی را میان دو سوی مرز ایجاد کرده است. با این حال، موسیقی آیینی عربهای خوزستان در کنار این اشتراکات، هویت مستقل و ویژگیهای بومی خود را حفظ کرده است.
مشهودی نقش مداحان، ملاها و راویان مذهبی را در انتقال این میراث بسیار مهم ارزیابی کرد و افزود: بخش عمدهای از مقامها و شیوههای اجرایی طی دهههای گذشته بهصورت سینهبهسینه منتقل شده است؛ موضوعی که ضرورت ثبت و مستندسازی علمی این میراث را بیش از پیش آشکار میکند.
رسانههای نوین و تحولات موسیقی آیینی
وی در ادامه به تحولات معاصر موسیقی آیینی پرداخت و اظهار کرد: گسترش رسانههای نوین، شبکههای اجتماعی و افزایش تعاملات فرهنگی، بهویژه در پی راهپیمایی اربعین، انتقال سبکهای مداحی و شیوههای اجرای آیینهای مذهبی را سرعت بخشیده است. به گفته وی، این تحولات در کنار فرصتهای جدید، بر ذائقه بخشی از نسل جوان و ساختار برخی مجالس عزاداری نیز اثر گذاشته است.این پژوهشگر در عین حال تاکید کرد که تغییرات جدید نباید به فراموشی سبکهای اصیل و سنتی منجر شود؛ زیرا بخش مهمی از هویت موسیقی آیینی عربهای خوزستان در همین شیوههای تاریخی و کلاسیک نهفته است. او رسانهها را دارای نقشی دوگانه دانست؛ از یک سو امکان معرفی و ثبت این میراث را فراهم میکنند و از سوی دیگر، میتوانند بر سلیقه مخاطبان و شیوههای اجرا نیز تاثیر بگذارند.
ضرورت مستندسازی و استمرار پژوهشها
مشهودی همچنین بر اهمیت شناخت مخاطبان و توجه به ویژگیهای فرهنگی مناطق مختلف خوزستان در برنامهریزیهای فرهنگی تاکید کرد و گفت: استفاده از ظرفیتهای بومی موسیقی مذهبی میتواند به افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت کارکردهای فرهنگی آیینهای محرم کمک کند.
در پایان این نشست، بر ضرورت استمرار پژوهشهای تخصصی، برگزاری نشستهای علمی، ثبت و مستندسازی مقامها و اطوار موسیقی آیینی و انجام مطالعات تطبیقی میان سنتهای عاشورایی خوزستان و جنوب عراق تاکید شد. حاضران این نشست، موسیقی آیینی عربهای خوزستان را میراثی زنده، پویا و ارزشمند دانستند که حفظ و انتقال آن به نسلهای آینده، نیازمند پژوهش مستمر، مستندسازی علمی و توجه بیشتر نهادهای فرهنگی است.
نظر شما