آگاه: پیش از آنکه نمایشگاه مطبوعات به عنوان یک نهاد مستقل در تقویم فرهنگی ایران تثبیت شود، روزنامهنگاری در این مرز و بوم مسیری طولانی و پرفراز و نشیب را طی کرده بود. نخستین فعالیتهای روزنامهنگاری در ایران به ۱۲۱۶ بازمیگردد که میرزا صالح شیرازی، پس از گذراندن دورههای آموزشی در انگلستان، اولین روزنامه چاپی را در تهران بنیان نهاد. این آغازگر جریانی بود که در دورههای بعدی، از جمله عصر مشروطه، با انتشار بیش از ۹۰ روزنامه به اوج شکوفایی خود رسید.
با این حال، نیاز به یک فضای متمرکز برای عرضه و تبادل آرا میان اهالی رسانه و مخاطبان، تا دههها بعد به طور جدی پیگیری نشد. اولین تلاشهای منسجم برای برپایی چنین فضایی به اوایل دهه ۷۰ برمیگردد. در اردیبهشت ۱۳۷۱، همزمان با چهارمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، نخستین هستههای نمایشگاه مطبوعات به صورت پیوسته با حوزه کتاب شکل گرفت.
دوران تثبیت و رشد (۱۳۸۲-۱۳۷۳)
نخستین دوره نمایشگاه مطبوعات و خبرگزاریها به طور رسمی و مستقل در اردیبهشت ۱۳۷۳ آغاز به کار کرد. این دوره که از ۱۳ تا ۲۴ اردیبهشت برگزار شد، میزبان بیش از ۲۰۰ نشریه بود.
در سالهای بعد، این رویداد با رشدی مستمر در تعداد مشارکتکنندگان روبهرو شد. دوره دوم در سال ۱۳۷۴ با حضور ۲۵۰ نشریه و دوره سوم در سال ۱۳۷۵ با حضور ۳۰۰ نشریه، جایگاه خود را به عنوان یک ضرورت فرهنگی تثبیت کردند. این دوران را میتوان عصر مطبوعات مکتوب نامید؛ چرا که هنوز رسانههای آنلاین و خبرگزاریهای برخط به جایگاه فعلی خود دست نیافته بودند و ویترین اصلی آگاهیبخشی در اختیار مجلات و روزنامههای کاغذی بود.
در سال ۱۳۷۷، دوره پنجم نمایشگاه شاهد یک جهش قابل توجه بود و تعداد نشریات شرکتکننده به ۵۰۰ مورد رسید. این رشد کمی با تغییرات فضای سیاسی-اجتماعی کشور در نیمه دوم دهه ۷۰ همپوشانی داشت که منجر به تکثر دیدگاهها و افزایش عناوین نشریات شده بود. با این حال، در سال ۱۳۷۹ (دوره هفتم)، نمایشگاه با وقفهای در بخش رقابتی روبرو شد و کار داوری به تعویق افتاد، تا اینکه در نهایت در روز خبرنگار از برترینها تقدیر به عمل آمد.
دوره هشتم در سال ۱۳۸۰ با شعار «مطبوعات و اقتدار ملی» و حضور ۵۷۰ نشریه برگزار شد. این دوره آغازگر دورانی بود که نمایشگاهها با شعارهای مشخص و جهتگیریهای محتوایی خاص برگزار میشدند. شعار دوره نهم در سال ۱۳۸۱، «مطبوعات؛ گفتوگو و تفاهم» بود که به خوبی بازتابدهنده گفتمان غالب آن زمان در عرصه سیاست خارجی و داخلی ایران بود. در دوره دهم (سال ۱۳۸۲)، تعداد رسانهها به رقم بیسابقه ۹۱۱ مورد رسید که نشاندهنده اوجگیری فعالیتهای رسانهای در ایران پیش از گسترش فراگیر اینترنت بود.
دوران گذار از مطبوعات مکتوب به رسانههای برخط (دهه ۸۰ و ۹۰)
با ورود به دهه ۸۰، ماهیت نمایشگاه دستخوش تغییرات بنیادین شد. خبرگزاریها که تا پیش از آن نقش حاشیهای در نمایشگاه داشتند، به تدریج به بازیگران اصلی تبدیل شدند. در دوره یازدهم (۱۳۸۳)، با وجود کاهش تعداد نشریات به ۴۴۰ مورد، شعار «مطبوعات، پرسشگری و پاسخگویی» بر نقش نظارتی رسانه تاکید داشت. در این مقطع، رسانه دیگر تنها یک وسیله اطلاعرسانی نبود، بلکه به عنوان رکنی از ارکان دموکراسی در نمایشگاه بازنمایی میشد.
یکی از تحولات مهم در این دهه، تغییر محل برگزاری نمایشگاه بود. پس از سالها برگزاری در محل دائمی نمایشگاههای بینالمللی، نمایشگاه مطبوعات به مصلای امام خمینی(ره) منتقل شد. این تغییر مکان، تاثیرات فرهنگی خاصی نیز داشت؛ مصلی به عنوان یک مکان مرکزی در شهر، دسترسی اقشار مختلف مردم را تسهیل میکرد و نمایشگاه را از یک رویداد صرفاً تخصصی به یک جشنواره عمومی نزدیکتر ساخت.
دوره هفدهم و هجدهم نمایشگاه در سالهای ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ با تمرکز بر بینالمللی شدن برگزار شد. در این دورهها، اختتامیهها در تالار وحدت برگزار شده و شخصیتهای برجستهای همچون استاد معتمدنژاد با حضور خود به این رویداد اعتبار بخشیدند. نوزدهمین نمایشگاه بینالمللی مطبوعات و خبرگزاریها در سال ۱۳۹۱ نیز با میزبانی از تاریخ مصور مطبوعات و نمایش روزنامههای قدیمی کشور، سعی کرد پیوندی میان سنت و مدرنیته رسانهای ایجاد کند.
در سال ۱۳۹۴ و در جریان بیست و یکمین دوره، نمایشگاه با حضور حدود ۷۰۰ رسانه در ۹ گروه تخصصی برگزار شد. شعار این دوره، «نقد منصفانه، پاسخ مسئولانه»، نشاندهنده تلاشی برای بهبود فضای تعاملی میان دولت و رسانهها بود. در این دوره، بخشهای جدیدی همچون استارتاپهای رسانهای و میزهای تخصصی بینالملل با حضور نمایندگانی از کشورهای آلمان، ایتالیا، ژاپن و روسیه فعال شدند که نشان از درک اهمیت تکنولوژی و دیپلماسی رسانهای داشت.
وقفه ۶ساله و نوزایی در قالب «نمایشگاه رسانههای ایران»
پس از برگزاری بیست و سومین دوره در سال ۱۳۹۶، نمایشگاه مطبوعات با یک سکوت طولانی ۶ ساله روبهرو شد. این وقفه که ناشی از چالشهای اقتصادی، تغییرات ساختاری در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و محدودیتهای ناشی از پاندمی کرونا بود، باعث شد تا بسیاری از اهالی رسانه نسبت به آینده این تجمع بزرگ تردید کنند. در این سالها، اکوسیستم رسانهای ایران به شدت تغییر کرد و مرجعیت از روزنامههای کاغذی به سمت شبکههای اجتماعی و پیامرسانها تغییر جهت داد.
سرانجام در بهمن ماه سال ۱۴۰۲، بیست و چهارمین دوره این رویداد با نام جدید «نمایشگاه رسانههای ایران» و با رویکردی متفاوت آغاز به کار کرد. این دوره از ۲۹ بهمن تا ۲ اسفند در مصلای تهران و با حضور بیش از ۴۵۰ تا ۶۰۰ رسانه برگزار شد. این دوره با نوآوریهایی همراه بود که در ادوار گذشته سابقه نداشت، از جمله برای نخستین بار، فضایی تحت عنوان کافه رسانه برای فعالان فضای مجازی و دارندگان صفحات پرمخاطب در شبکههای اجتماعی در نظر گرفته شد. این اقدام نشاندهنده درک ضرورت همزیستی میان رسانههای سنتی و تولیدکنندگان محتوا در پلتفرمهای نوین بود. همچنین، حضور شرکتهای خلاق و استارتاپهای فعال در حوزه هوش مصنوعی و زیرساختهای رسانهای، رنگ و بوی فناورانهای به نمایشگاه بخشید.
در گفتوگو با فرشاد مهدیپور ،معاون سابق امور رسانهای وزارت ارشادمطرح شد
بازتعریف نظام رسانه در قدم بیست و چهارم
فرشاد مهدیپور، معاون سابق امور رسانهای و تبلیغات وزارت فرهنگ که نمایشگاه دوره بیست و چهارم را در سال ۱۴۰۲ برگزار کرد، از روزنامهنگاران باسابقه است. مأموریت او در طیف گستردهای از مدیریت رسانهای، از جمله سردبیری خبرگزاریهای شانا، خانه ملت و تأسیس روزنامه صبحنو را در بر میگیرد. او که از مهر ۱۴۰۰ به معاونت امور رسانهای و تبلیغات (معاونت امور مطبوعاتی و اطلاعرسانی) وزارت ارشاد منصوب شد، کارنامه خود را به نحوی بازآرایی نظام رسانهای کشور تعریف کرد و نمایشگاه را پس از ۶سال وقفه احیا کرد. گفتوگوی« آگاه» با مهدیپور را در ادامه میخوانید:
تقریباً از آخرین باری که نمایشگاه برگزار شده، سه سال میگذرد و پیش از آن هم، حدود هفت سال وقفه ایجاد شده بود؛ یعنی شما پس از چند سال تعطیلی، دوباره آن را برگزار کردید. از تجربه برگزاری در آن زمان بگویید؛ از سختیها، مشکلات و انتقاداتی که مطرح بود.
همانطور که اشاره کردید، موضوع نمایشگاه پیشینهای حدوداً ۳۰-۴۰ ساله در کشور دارد. دوره اول آن در حاشیه نمایشگاه کتاب شکل گرفت. در واقع نمایشگاه مطبوعات و نمایشگاه کتاب در سالهای نخست در مجموعه نمایشگاههای بینالمللی برگزار میشدند و بعدها به مصلای تهران منتقل شدند. از همان دورههای دوم یا سوم، نمایشگاه مطبوعات از نمایشگاه کتاب جدا شد و زمان برگزاری آن نیز نوعاً به پاییز انتقال یافت. نمایشگاه کتاب هم که معمولاً در اردیبهشت ماه برگزار میشود. این نمایشگاه تا سال ۹۶ برگزار میشد. باید این نکته را هم اضافه کنم که از ابتدا مفهومی به نام جشنواره مطبوعات نیز وجود داشت که در آن آثار پذیرش و داوری میشد. گاهی این جشنواره در کنار نمایشگاه بود و گاهی جدا میشد؛ حتی در برخی سالها جشنواره کلاً برگزار نمیشد و فقط نمایشگاه داشتیم. زمانی که ما در وزارتخانه شروع به کار کردیم، در برنامههای خود احیای نمایشگاه و جشنواره را گنجاندیم. در تابستان سال ۱۴۰۲ موفق شدیم جشنواره را احیا کنیم و در اواخر همان سال نیز نمایشگاه برگزار شد.
البته به دلیل فشردگی برنامهها و مشکل کمبود فضای مناسب در تهران، نهایتاً نمایشگاه در مصلی برگزار شد. برگزاری نمایشگاه بین دو نماز جمعه بود؛ یعنی پس از اتمام نماز جمعه کار را تحویل میگرفتیم و باید تا پیش از نماز جمعه بعدی کار را به پایان میبردیم. به همین دلیل زمان نمایشگاه به چهار روز (از یکشنبه تا چهارشنبه شب) محدود شد. با این حال استقبال بسیار خوبی از سوی اهالی رسانه صورت گرفت. در برخی ادوار گذشته پیش آمده بود که گروههایی به دلایل سیاسی یا صنفی نمایشگاه را تحریم میکردند، در این دوره خوشبختانه شاهد مشارکت گستردهای بودیم. همچنین به جهت اهمیت رویدادهای غزه و هفت اکتبر، بخش مفصلی را به این موضوع اختصاص دادیم.
لازم به ذکر است که پس از برگزاری این نمایشگاه، واقعه سقوط بالگرد رئیسجمهور شهید پیش آمد و با پایان یافتن کار دولت، عملاً امکان برگزاری نمایشگاه بعدی فراهم نشد. ما در این دوره تغییری در عنوان نمایشگاه نیز داشتیم و به جای «مطبوعات» از واژه «رسانه» استفاده کردیم. در دهههای آغاز به کار نمایشگاه یعنی اوایل دهه ۷۰، مطبوعات بخش اصلی تولیدات رسانهای کشور بودند، اما در دهه ۹۰ به اینسو، مطبوعات در کنار پایگاههای خبری، خبرگزاریها و کانالهای خبری فعالیت میکنند؛ بنابراین عنوان باید جامعتر میشد. همانطور که گفتم، به دلیل وقایع هفت اکتبر در مهرماه آن سال، بخش ویژهای برای غزه در نظر گرفتیم که سخنگوی حماس مهمان ویژه ما بود و بخش رسانههای خارجی نیز پیشبینی شد. علاوه بر این، رسانههای نوین، شرکتهای دانشبنیان و مجموعههای فعال در این حوزه نیز به عنوان بخشی جدید به نمایشگاه اضافه شدند.
شما فکر میکنید با توجه به پیوند عمیق رسانهها با فضای سایبری و مجازی در سالهای اخیر، آیا برگزاری نمایشگاه فیزیکی همچنان میتواند کارکرد سالهای گذشته یا دوران اوج رسانههای مکتوب را داشته باشد؟
کمترین فواید این گردهماییها و رویدادها، نمایش تنوع حوزه رسانه در کشور است. نمایشگاه فرصتی است تا این توانمندیها در یک نقطه ظهور پیدا کنند. اگرچه همه نمیتوانند حضور یابند، اما نمای کلی از توانایی رسانهای کشور، اعم از روزنامهها، خبرگزاریها و سایتها ارائه میشود.
نکته دیگر این است که ما با مخاطب نوجوان و جوان روبهرو هستیم که به این حوزه علاقهمندند. ما باید محیطی فراهم کنیم تا آنها فارغ از فضای مجازی و صفحات نمایشگر، با واقعیتهای این حرفه روبهرو شوند و با اصحاب رسانه ارتباط مستقیم برقرار کنند. پس ما همچنان نیازمند یک موقعیت فیزیکی هستیم. در دوره اخیر، به ابتکار همکاران در مجموعه برگزارکننده، هر روز تعدادی از عناصر رسانههای محلی و استانی را به تهران میآوردیم و از پیشکسوتان رسانههای استانی تقدیر میکردیم. متاسفانه برخی از این عزیزان مدت کوتاهی پس از آن رخداد از دنیا رفتند، اما خوشحالیم که مراسم تقدیری در یک رویداد ملی برایشان برگزار شد.
ما امیدوار بودیم این مسیر را با برگزاری جشنوارههای منطقهای ادامه دهیم؛ یعنی کشور را به پهنههای مختلف تقسیم کنیم تا برگزیدگان آن مناطق در جشنواره ملی تهران حضور یابند که البته فرصت آن فراهم نشد. در واقع ایدههای متعددی برای غنیتر کردن رویداد وجود داشت که بخش زیادی از آن حاصل گفتوگو با همکاران رسانهای در سفرهای استانی بود.
به عنوان آخرین معاون رسانه که این رویداد را برگزار کرده است، چه نکات کلیدی برای ادامه این مسیر دارید؟
در مورد اینکه دوستان مسئول در این معاونت قصد برگزاری دارند یا خیر، اطلاعی ندارم. البته باید این واقعیت را منعکس کرد که در شرایط فعلی، حتی برگزاری حضوری نمایشگاه کتاب نیز با چالشهایی روبهرو بوده است؛ لذا شاید شرایط برای برگزاری یک رویداد میدانی و فیزیکی فراهم نباشد و این نکته حتماً باید در نظر گرفته شود.
در مورد ضرورت برگزاری، طبعاً صلاحدید همکاران جدید و شرایط روز ملاک است. بهطور طبیعی ملاحظات و تفاوت نظرهایی در اینباره وجود داشته؛ برخی معتقد بودند برگزاری نمایشگاه مزیتی نداشت. ما در زمان برگزاری، قبل و حین نمایشگاه از همکاران رسانهای نظرسنجیهایی انجام میدادیم که نتایج نشان داد که تمایل بالایی برای برگزاری و حمایت وجود دارد. جالب است که مقیاس اشتیاق به نمایشگاه و حمایت از آن، از مرکز به پیرامون افزایش پیدا میکند؛ اهالی رسانه میخواهند تجارب خود را عرضه کنند و با تجارب ملی آشنا شوند. پس نیازهایی وجود دارد. اگر این نیازها از مسیر نمایشگاه مرتفع شود، خوب است اما شاید همکاران در مجموعه تصمیمگیرنده با توجه به شرایط روز بخواهند این نیاز را به نحو دیگری مدیریت کنند.
به عنوان پرسش آخر، فکر میکنید خروجی واقعی نمایشگاه رسانه برای صنف خبرنگاران چه بود؟
مزایای زیادی را میتوان فهرست کرد؛ یکی از مهمترین آنها، دسترسی به مقامات است. مسئولان از حوزههای مختلف برای بازدید میآمدند و سالنهای پرسش و پاسخ مهیا بود و از غرفهها بازدید میکردند. شاید این موضوع برای رسانههای بزرگ عادی باشد، اما برای طیف وسیعی از رسانهها یک جذابیت و فرصت بزرگ است. نکته دوم، بحث تنوع مقامات و مسئولان است؛ مقامات درکشور فقط محدود به مقامات سیاسی نیستند. مقاماتی هستند که حوزههای تخصصی دارند و هر کدامشان مایلند بخشهای مربوط به خود را معرفی کنند که این امر از طریق رسانهها انجام میشد. در واقع، این یک نیازمندی دوطرفه است؛ یعنی هم از جانب جامعه دولت یا حکومت و هم از سوی جامعه رسانهای.
البته من باید اینجا اضافه کنم که حتماً باید ملاحظات مربوط به تأمین مالی نمایشگاه را در نظر گرفت؛ چرا که با محدودیتهای مالی که اکنون وجود دارد، ممکن است برگزاری آن مقدور نباشد. همچنین برگزاری و وضعیت در شرایط جنگی نیز باید لحاظ شود. به هر حال ملاحظاتی وجود دارد که باید در نظر گرفت و اگر با رعایت این ملاحظات امکانپذیر باشد، میتواند اتفاق خوبی باشد که برگزار شود.
نظر شما