آگاه: کتابخانه و موزه ملی ملک به عنوان یکی از مجموعههای مهم موقوفه فرهنگی کشور، مجموعهای ارزشمند از میراث مکتوب و هنری ایران را در خود جای داده است. این مجموعه به همت حاج حسین آقا ملک شکل گرفت شخصیتی که بخش قابل توجهی از دارایی و مجموعه فرهنگی خود را وقف کرد تا برای استفاده عمومی و فرهنگی در اختیار جامعه قرار گیرد. موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک نخستین موزه وقفی - خصوصی ایران و یکی از ۶ کتابخانه بزرگ کشور با موضوعیت نسخههای خطی در تهران است.
این کتابخانه دارای حدود ۷۰ هزار کتاب چاپی، ۳۴۰۰ کتاب چاپ سنگی و ۵۴۸ عنوان نشریه ادواری در ۴۰۰۰ مجلد است. بخش قابل توجهی از کتابهای چاپی متعلق به پیش از سال ۱۳۲۰ خورشیدی هستند و در زمره نخستین کتابهای چاپی ایران قرار میگیرند. کتابخانه ملک پیوسته با خرید کتابهای خطی و چاپی از محل عواید موقوفات ملک غنیتر میشود.
غیر از مخازن کتاب و تالارهای مطالعه، بخشهای مجهزی هم برای انجام امور فنی از قبیل مرمت نسخ خطی، عکاسی و تهیه میکروفیلم، صحافی، جلدسازی و... ایجاد شدهاند. در کنار این بخشها، انتشارات موسسه از سال ۱۳۴۸ برای چاپ و نشر نسخ خطی موجود در کتابخانه و آثار پژوهشی مرتبط با آنها تاسیس شده است. امروز حفاظت از این میراث، تنها به نمایش آثار در تالارهای موزه محدود نمیشود. بخش مهمی از فعالیت مجموعه در فضاهایی است که معمولا بازدیدکنندگان آنها را نمیبینند یعنی مخازن، بخش حفاظت و مرمت و آزمایشگاه.
آنچه در ویترین دیده نمیشود
وقتی یک بازدیدکننده وارد موزه میشود، معمولا نتیجه نهایی کار را میبیند نسخهای که در شرایط کنترلشده به نمایش گذاشته شده، یک جلد تاریخی، سندی قدیمی یا اثر هنری که پس از سالها همچنان قابل مشاهده است. اما پشت این نمایش، فرآیندی مستمر وجود دارد.
آثار تاریخی پیش از آنکه در معرض دید عموم قرار بگیرند و حتی زمانی که در مخزن نگهداری میشوند، باید از نظر وضعیت حفاظتی مورد توجه قرار گیرند. برای یک کتاب یا نسخه تاریخی، صرفا سالم بودن ظاهری صفحات به معنای سالم بودن اثر نیست. کاغذ ممکن است به دلیل گذشت زمان شکننده شده باشد، مرکب در معرض آسیب قرار گرفته باشد، جلد یا شیرازه کتاب دچار فرسودگی شده باشد یا عوامل محیطی و زیستی روی آن اثر گذاشته باشند. در چنین شرایطی است که نقش حفاظت و مرمت پررنگ میشود. در موزه و کتابخانه ملی ملک، بخشی از این فعالیتها در آزمایشگاه و بخشهای تخصصی حفاظت انجام میشود. یکی از وظایف مهم این بخش، بررسی وضعیت آثار و پایش شرایط آنهاست.
پایش به این معناست که وضعیت آثار به صورت مستمر مورد توجه قرار گیرد تا اگر نشانهای از تغییر یا آسیب مشاهده شد، بتوان در همان مراحل اولیه برای کنترل آن اقدام کرد.
در مورد مجموعهای که تعداد زیادی اثر تاریخی را در خود جای داده، این موضوع اهمیت بیشتری دارد زیرا آسیبهای ناشی از رطوبت، دما، آلودگیهای محیطی، حشرات و عوامل زیستی میتوانند در صورت کنترل نشدن، دامنه گستردهتری پیدا کنند.
به همین دلیل، آزمایشگاه را نباید صرفا محلی برای «تعمیر کتابهای خرابشده» دانست. بخش مهمی از فعالیت آزمایشگاهی، شناخت وضعیت اثر و کمک به تصمیمگیری درباره شیوه حفاظت و مرمت آن است.
قارچ؛ دشمن خاموش آثار کاغذی
یکی از آسیبهایی که آثار کاغذی و نسخ تاریخی را تهدید میکند، رشد قارچ است. شرایط نامناسب محیطی، بهخصوص رطوبت نامناسب، میتواند زمینه رشد عوامل قارچی را فراهم کند. در مجموعههایی مانند ملک که تعداد زیادی نسخه و سند تاریخی در مخازن نگهداری میشود، کنترل این عوامل اهمیت ویژهای دارد. به همین دلیل، آثار و شرایط مخزن پایش میشوند و در صورت مشاهده آلودگی، اقدامات لازم برای کنترل و قارچزدایی انجام میشود.
این فرآیند از این جهت اهمیت دارد که یک اثر آلوده تنها یک اثر در معرض خطر نیست؛ در صورت فراهم بودن شرایط نامناسب، امکان انتقال یا گسترش آلودگی به دیگر آثار نیز وجود دارد. بنابراین قارچزدایی را باید بخشی از یک نظام بزرگتر حفاظت از مجموعه دانست نظامی که در آن شرایط محیطی، وضعیت مخزن، وضعیت فیزیکی آثار و عوامل زیستی به صورت همزمان مورد توجه قرار میگیرند. این قارچها شناسایی و برای از بین بردن هرکدام از آنها روشهای مناسب اتخاذ و اعمال میشوند. این کار بسیار با حوصله توسط مرمتگران و اعضای تیم حفاظت و آزمایشگاه انجام میگیرد.
نسخهای که فقط «کتاب» نیست
ارزش یک نسخه تاریخی تنها به نوشتههای داخل آن محدود نمیشود. نوع کاغذ، مرکب، تذهیب، تصویرگری، جلد، شیوه دوخت و صحافی و حتی نشانههایی که از نحوه استفاده و نگهداری یک کتاب در طول تاریخ باقی مانده، میتواند برای پژوهشگران اطلاعات ارزشمندی داشته باشد. به همین دلیل، مرمتگر نمیتواند مانند یک کتاب معمولی با یک نسخه تاریخی برخورد کند. هدف، نو کردن اثر نیست بلکه باید تا حد امکان اصالت و شواهد تاریخی آن حفظ و از ادامه تخریب جلوگیری شود. در مرمت اصولی، هر مداخله باید حسابشده باشد. گاهی بهترین اقدام برای یک اثر، مرمت گسترده نیست؛ بلکه تثبیت وضعیت آن و فراهم کردن شرایط مناسب برای نگهداری است.
از مخزن تا میز مرمت
مسیر حفاظت از یک اثر تاریخی را میتوان زنجیرهای از اقدامات دانست نگهداری مناسب، پایش، شناسایی آسیب، بررسی تخصصی و در صورت نیاز، مرمت. در کتابخانه و موزه ملی ملک، اهمیت این زنجیره زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم بخش قابل توجهی از مجموعه، میراث مکتوب و آثار تاریخی است آثاری که ادامه حیات آنها به شرایط نگهداری وابسته است. مخزن در این میان نقش نخستین خط دفاعی را دارد. کنترل شرایط محیطی و جلوگیری از ایجاد زمینه برای رشد قارچ یا فعالیت آفات، میتواند از بسیاری از آسیبها پیشگیری کند. اگر با وجود همه این اقدامات، آسیبی در اثر مشاهده شود، بررسیهای تخصصی و فرآیندهای حفاظتی و مرمتی وارد مرحله بعد میشوند.
میراثی که حاصل یک وقف تاریخی است
اهمیت حفاظت از مجموعه ملک را میتوان در نگاه واقف آن نیز جستوجو کرد. حاج حسین آقا ملک مجموعهای از کتابها، نسخهها و آثار فرهنگی را گردآوری و سرانجام بخش عمده دارایی خود را وقف امور فرهنگی کرد. بنابراین آنچه امروز در کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری میشود، صرفا مجموعهای از اشیای قدیمی نیست بخشی از یک میراث فرهنگی است که با نیت استفاده عمومی و فرهنگی برای آیندگان به امانت گذاشته شده است. حفاظت از چنین مجموعهای در واقع ادامه همان نگاه است؛ یعنی آثاری که یک نسل گردآوری و حفظ کرده، نباید در گذر زمان به دلیل بیتوجهی از بین بروند.
مرمت؛ کاری که تمام نمیشود
برای آثار تاریخی، مرمت یک پروژه یکباره نیست. حتی اثری که یک بار مرمت شده، همچنان نیازمند مراقبت و پایش است.
نسخهای که امروز شرایط مناسبی دارد، ممکن است سالها بعد به دلیل تغییر شرایط محیطی یا فرسودگی طبیعی نیازمند بررسی دوباره باشد. به همین دلیل، حفاظت از میراث مکتوب بیشتر از آنکه یک عملیات مقطعی باشد، یک فرآیند دائمی است. در موزه و کتابخانه ملی ملک، فعالیتهای مرتبط با آزمایشگاه، پایش آثار مخزن، کنترل عوامل آسیبزا و قارچزدایی را میتوان بخشی از همین رویکرد دانست رویکردی که تلاش میکند پیش از آنکه آسیب به مرحله جبرانناپذیر برسد، آن را شناسایی و کنترل کند. شاید بازدیدکننده هنگام تماشای یک نسخه خطی قدیمی در ویترین، تنها چند صفحه از یک کتاب را ببیند اما پشت همان چند صفحه، سالها مراقبت، پایش، دانش مرمت و حفاظت قرار دارد تلاشی برای اینکه اثری که قرنها از حوادث گذشته عبور کرده، در زمانه امروز از بین نرود و همچنان امکان مطالعه و تماشای آن برای نسلهای بعد وجود داشته باشد.
با کتاب قدیمی در خانه چه کنیم؟
در خانه خیلی از افراد نسخ تاریخی، کتب و قرآنهای قدیمی زیادی وجود دارد که به دلیل نداشتن شرایط نگهداری مناسب، بسیاری از آنها در معرض قارچ و از بین رفتن هستند. مردم بسیاری علاقه دارند این میراث خانوادگی را نزد خود نگه دارند. اما نمیدانند چطور باید از آنها حفاظت کنند تا برگههایشان زرد نشود و از بین نرود.
مسئولان کتابخانه و موزه ملک میگویند که اگر کتاب خاصی باشد آن را برای صاحب اثر مرمت میکنند اما نمیتوانند حجم زیادی از این تقاضاها را پاسخ دهند. چون امکانات آزمایشگاهی و کارگاه نسخ و مرمت آثارشان کم است و تنها میتواند پاسخگوی نیاز مخزن موزه باشد. اما اگر اثری به موزه اهدا شود اول به آزمایشگاه میرود و مرمت میشود و بعد در معرض دید قرار میگیرد. با این وجود برای آموزش مردم فیلمهای کوتاهی ساخته شده تا از روند فرسودگی این آثار در محیط خانه جلوگیری شود.
نظر شما