آگاه: طی سدههای گذشته شمار زیادی از اشیای تاریخی ایران به مجموعهها و موزههای جهان منتقل شدهاند. بخشی از این انتقالها بر اساس قوانین و رویههای زمان خود، از جمله هدایا، خرید و فروش یا تقسیم یافتههای باستانشناسی انجام شده و بخشی دیگر نیز نتیجه قاچاق، حفاریهای غیرمجاز، سرقت یا سوءاستفاده از خلأهای قانونی بوده است.
نگهداری این آثار در خارج از کشور تنها به معنای از دست رفتن مالکیت فیزیکی آنها نیست، بلکه باعث شده بخش مهمی از منافع معنوی، فرهنگی، علمی و حتی اقتصادی این آثار نیز نصیب کشورهای میزبان شود؛ زیرا این آثار گردشگران، پژوهشگران و علاقهمندان تاریخ ایران را به موزههای خارجی جذب میکنند و روایت تاریخ و تمدن ایران نیز در بسیاری از موارد توسط همان مراکز شکل میگیرد.
از سوی دیگر، در برخی موزهها منشأ ایرانی آثار بهدرستی معرفی نمیشود یا تنها به ذکر دورههای تاریخی بسنده شده و پیوند آنها با هویت و تمدن ایران بهطور کامل بازنمایی نمیشود؛ این موضوع میتواند زمینهساز برداشتهای ناقص یا حتی تحریفهای تاریخی شود. مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با عنوان «بسته پیشنهادی فعالسازی زنجیره صیانت از میراث فرهنگی ایران در خارج از کشور» مجموعهای از راهکارهای حقوقی، اجرایی، پژوهشی و دیپلماتیک را برای حفاظت از هویت و مالکیت معنوی آثار تاریخی ایران در خارج از کشور ارائه کرده است.
بنابراین یک نقشه راه پنجمرحلهای پیشنهاد شده است که از شناسایی آثار آغاز میشود به این معنا که فهرست جامعی از آثار ایرانی خارج از کشور تهیه و به اطلاع عموم برسد. در گام دوم، مستندسازی و شناسنامهدار کردن آثار از طریق ایجاد پروندههای جامع و سکوی میراث دیجیتال ایران دنبال میشود. مرحله سوم بر تثبیت انتساب هویتی آثار با برگزاری نمایشگاههای مشترک، همکاریهای علمی و تقویت حضور پژوهشگران ایرانی در عرصه بینالمللی تاکید دارد. در مرحله چهارم، دیپلماسی فرهنگی و حکمرانی روایت با هدف تثبیت روایت اصیل ایران از این آثار، عضویت در شبکههای جهانی میراث دیجیتال، تولید محتوای معتبر و حضور فعال در موزههای برخط دنبال میشود و در نهایت، مرحله پنجم بر پایش، نظارت و صیانت مستمر از طریق رصد هوشمند نحوه معرفی آثار، مقابله با تحریفهای هویتی و بهرهگیری از ظرفیت دانشگاهها و مراکز پژوهشی برای حفاظت دائمی از میراث فرهنگی ایران در خارج از کشور استوار است.
یکی از مهمترین محورهای این گزارش، سوق دادن آثار به سمت حفاظت از هویت و مالکیت معنوی آنهاست. در این رویکرد، ایران باید علاوه بر پیگیری حقوقی استرداد آثار، مرجع اصلی معرفی، تفسیر و روایت آثار تاریخی خود در سطح بینالمللی باشد؛ بهگونهای که حتی اگر یک شیء تاریخی در موزهای خارج از ایران نگهداری میشود، روایت علمی، تاریخی و فرهنگی آن بر اساس مستندات و دیدگاههای کارشناسان ایرانی شکل بگیرد.
زنجیره پنجگانه صیانت
نخستین مرحله، شناسایی آثار ایرانی در خارج از کشور است. پیشنهاد شده وزارت میراث فرهنگی فهرست جامعی از همه آثار شناختهشده ایرانی در سایر کشورها تهیه کرده و این اطلاعات را از طریق پایگاههای اطلاعرسانی عمومی در اختیار مردم قرار دهد تا جامعه ایران نیز از گستره میراث فرهنگی خود در جهان آگاه شود.
مرحله دوم به مستندسازی و شناسنامهدار کردن این آثار اختصاص دارد. در این بخش پیشنهاد شده برای هر اثر تاریخی پروندهای جامع شامل اطلاعات فنی، منشأ اثر، سوابق مالکیت، وضعیت حقوقی، محل نگهداری، تصاویر، مستندات علمی و پروندههای پیگیری حقوقی تهیه شود و این اطلاعات در قالب یک سکوی جامع میراث دیجیتال ایران گردآوری شود. در این سامانه، دادهها باید بر اساس استانداردهای بینالمللی ثبت شوند تا امکان تبادل اطلاعات با موزهها و مراکز علمی جهان نیز فراهم شود. مرحله سوم بر تثبیت انتساب هویتی آثار تاکید دارد. در این بخش، برگزاری نمایشگاههای مشترک میان ایران و موزههای معتبر جهان، همکاری علمی با دانشگاهها و مراکز ایرانشناسی و حضور فعال پژوهشگران ایرانی در پروژههای بینالمللی پیشنهاد شده تا هویت ایرانی آثار بیش از گذشته مورد تاکید قرار گیرد. مرحله چهارم به حکمرانی روایت اختصاص دارد؛ مفهومی که بر نقش ایران در تولید روایت معتبر از تاریخ و تمدن خود تاکید میکند. در این بخش پیشنهاد شده ایران با عضویت فعال در شبکههای بینالمللی میراث دیجیتال، استانداردسازی شناسنامههای الکترونیکی آثار و تولید محتوای علمی و چندرسانهای، روایت مستند و اصیل از آثار ایرانی را در موزههای برخط و پایگاههای جهانی تثبیت کند.
آخرین حلقه این زنجیره نیز پایش، نظارت و صیانت مستمر است؛ به این معنا که رصد دائمی نحوه معرفی آثار ایرانی در موزهها، پایگاههای اینترنتی و منابع علمی جهان به کمک دانشگاهها، مراکز پژوهشی و موسسات تخصصی داخلی و بینالمللی انجام شود تا هرگونه تحریف یا انتساب نادرست در کوتاهترین زمان شناسایی و پیگیری شود.
دیپلماسی فرهنگی به جای انفعال
ایران برای تحقق این اهداف باید از ظرفیتهای حقوق بینالملل، دیپلماسی فرهنگی و همکاریهای علمی بیش از گذشته استفاده کند.
از جمله پیشنهادهای مطرحشده، عضویت فعالتر در نهادهای بینالمللی مرتبط با میراث فرهنگی، توسعه همکاری با شورای بینالمللی موزهها، مشارکت در کنسرسیومهای جهانی میراث دیجیتال، حضور موثر در کمیتههای تخصصی سازمان جهانی مالکیت فکری و گسترش تعاملات علمی با مراکز پژوهشی جهان است. همچنین باید ایران در تولید دیجیتالی آثار تاریخی، تورهای مجازی موزهای و نمایشگاههای برخط مشارکت فعال داشته باشد تا علاوه بر حفاظت از هویت آثار، در بازنمایی دیجیتال تمدن ایران نیز نقشآفرین باشد.
ایجاد شناسنامه جهانی برای آثار
یکی دیگر از پیشنهادهای مهم گزارش، اجرای برنامه ملی شناسنامهدار کردن آثار ایرانی خارج از کشور است. در این طرح، برای هر اثر تاریخی شناسهای یکتا تعریف میشود و اطلاعات کامل آن مطابق استانداردهای جهانی ثبت خواهد شد. سپس این اطلاعات میتواند در مراجع معتبر بینالمللی و بانکهای اطلاعاتی تخصصی نیز مورد استفاده قرار گیرد و به تثبیت جایگاه حقوقی و هویتی آثار کمک کند.
تشکیل کمیته ملی محتوای دیجیتال نیز پیشنهاد میشود کمیتهای که وظیفه آن تولید محتوای معتبر درباره آثار ایرانی، غنیسازی فرادادههای مربوط به این آثار و جایگزینی روایتهای رسمی ایران در سکوهای بزرگ جهانی مانند گوگل آرتس اند کالچر و یوروپیانا خواهد بود. همچنین پیشنهاد شده کمیته ملی ایکوم با همکاری وزارت میراث فرهنگی، مخزن مستندات مرجع میراث فرهنگی ایران را بر اساس استانداردهای بینالمللی تدوین کند تا موزههای جهان برای معرفی آثار ایرانی به منابع معتبر و مورد تایید ایران دسترسی داشته باشند.
نقش رسانهها در حفاظت از میراث
نقش رسانهها نیز بسیار مهم است. باید وزارت میراث فرهنگی با همکاری سازمان صدا و سیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برنامهای منسجم برای معرفی آثار ایرانی خارج از کشور تدوین کند. بر اساس این پیشنهاد، اطلاعات مربوط به آثار باید از طریق پایگاههای رسمی، سامانههای دیجیتال، مستندهای تلویزیونی، تولیدات چندرسانهای و برنامههای آموزشی در اختیار افکار عمومی قرار گیرد تا ارتباط جامعه ایران با میراث پراکنده خود حفظ شود. بنابراین صیانت از میراث فرهنگی ایران در خارج از کشور تنها به بازگرداندن آثار محدود نمیشود، بلکه مستلزم برنامهای پیوسته برای شناسایی، مستندسازی، تثبیت هویت، روایتگری، دیپلماسی فرهنگی و نظارت دائمی است؛ زنجیرهای که در صورت اجرای منسجم آن، میتواند جایگاه ایران را به عنوان مرجع اصلی معرفی و تفسیر میراث تمدنی خود در عرصه بینالمللی تقویت کند.
نظر شما