آگاه: در بیش از سه دهه گذشته، تقریب از یک ایده آرمانی در حوزه و دانشگاه فراتر رفته و به زیربنای نظری فرهنگ مقاومت در برابر نظام سلطه تبدیل شده است؛ جریانی که نشان داد مرزهای اعتقادی مذاهب، شکاف‌هایی برای جدایی نیستند، بلکه ظرفیت‌هایی متکثر برای ساخت قدرتی متمرکز علیه اشغالگری و استعمارند. بررسی کارنامه این مجمع، روایتی است از دیپلماسی هویتی، بازآفرینی برادری اسلامی و پل زدن میان شامات، تهران، بیروت، یمن و بغداد در بستر فرهنگ مقاومت مشترک.
پس از رحلت امام خمینی (ره) و در شرایطی که بلوک غرب پس از فروپاشی شوروی رویای نظم نوین جهانی و تک‌قطبی را در سر می‌پروراند، منطقه غرب آسیا بیش از همیشه در معرض تفرقه‌های مذهبی و قومی هدایت‌شده قرار داشت. سیاست‌های دیرینه استعماری همواره بر شکاف میان تشیع و تسنن تکیه کرده بود تا هویت مستقل تمدن اسلامی شکل نگیرد. در چنین بزنگاه حساسی در آذر ۱۳۶۹، فرمان تاریخی رهبر شهید برای تاسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی صادر شد.
این فرمان صرفا یک دستور مدیریتی نبود، بلکه مانیفست بازگشت به سنت دیرین تقریبی در اندیشه بزرگانی چون آیت‌الله بروجردی، علامه شیخ محمدتقی قمی و شیخ محمود شلتوت بود؛ سنتی که دهه‌ها پیش در قالب «دارالتقریب مصر» نطفه بسته بود اما با تحولات سیاسی جهان عرب به حاشیه رفت. رهبر شهید با درک ضرورت نهادسازی و شبکه‌سازی ساختارمند، این ضرورت تاریخی را احیا کردند تا مرکزی دائمی برای ایجاد زبان مشترک، گفت‌وگوی عالمان و شناسایی آسیب‌های تفرقه‌گرایانه شکل گیرد. تاسیس این مجمع، پیامی روشن داشت: وحدت اسلامی یک تاکتیک سیاسی یا تعارف مقطعی نیست، بلکه اصلی قرآنی، مبنایی فقهی و راهبردی استراتژیک برای حفظ حیات امت اسلام است.
مجمع تقریب چیست و چه ماموریتی را بر دوش می‌کشد؟
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی ساختاری غیردولتی-بین‌المللی است که ارکان اصلی آن از برجسته‌ترین اندیشمندان، مراجع، مفتیان و چهره‌های دانشگاهی مذاهب مختلف اسلامی (شیعه، اهل سنت اعم از حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و اباضی) تشکیل شده است. مجمع از ارکانی چون مجمع عمومی، شورای عالی و دبیرکلی برخوردار است که نمایندگان علمی کشورهای مختلف در این ارکان حضور دارند و سیاست‌گذاری‌های کلان گفت‌وگوی بین‌المذاهبی را پیش می‌برند.
رسالت بنیادین این تشکل در سه محور اصلی تعریف می‌شود:
۱. نزدیک‌سازی دیدگاه‌های فقهی، کلامی و تاریخی: تبیین مشترکات بنیادی دین اسلام که بالغ بر ۹۰ درصد آموزه‌ها را دربر می‌گیرد و احترام به اجتهادات متفاوت در ۱۰ درصد فروعات.
۲. زدودن بدبینی‌ها و تعصبات کاذب: مقابله با بازتولید روایات جعلی و رسوبات مذهبی کینه‌توزانه‌ای که حاصل غفلت داخلی و فتنه‌انگیزی سرویس‌های بیگانه است.
۳. تولید ادبیات زیست مشترک: تبدیل گفت‌وگوی صوری به پیوندهای عملی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی در جهان اسلام.
مجمع با چنین ماموریتی نشان داد تقریب به معنای استحاله مذهبی نیست؛ یعنی نه از شیعه خواسته می‌شود که از باورهای مذهبی خود دست بکشد و نه از سنی خواسته می‌شود مذهب خود را تغییر دهد، بلکه هدف، زیست برادرانه حول اصول بنیادین توحید، نبوت، قبله مشترک، قرآن واحد و دشمن مشترک است.
کارنامه سه دهه اقدام
در طول بیش از ۳۰ سال گذشته، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی بارها توانسته است ابتکار عمل دیپلماسی عمومی و دینی را در جهان اسلام به دست گیرد. این کارنامه را می‌توان در چند سرفصل عینی بررسی کرد:
۱. کنفرانس‌های بین‌المللی وحدت اسلامی: شاید نام‌آشناترین و گسترده‌ترین جلوه فعالیت مجمع، برگزاری سالانه «کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی» در هفته وحدت باشد. این کنفرانس تریبونی است که سالانه صدها متفکر، مفتی، وزیر اوقاف و چهره سیاسی و فرهنگی از ده‌ها کشور دنیا را گرد هم می‌آورد. این نشست‌ها تنها یک همایش خطابی نیستند، بلکه بستر ایجاد شبکه‌های مویرگی میان علمایی هستند که پس از بازگشت به کشورهای خود، خطبه‌های جمعه و مجامع علمی‌شان را از مواضع افراطی تهی ساخته و به دفاع از همگرایی اسلامی اختصاص می‌دهند. رهنمودهای مستمر رهبر شهید در دیدارهای سالانه با مهمانان این کنفرانس، همواره نقشه راه فکری و عملیاتی شرکت‌کنندگان را برای سال‌های پیش رو ترسیم کرده است.
۲. دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی: یکی از تصمیمات راهبردی در بطن مجمع، ایجاد نهادی آکادمیک برای تربیت نسلی از پژوهشگران بود. دانشگاه مذاهب اسلامی دانشجویان شیعه و سنی را در کنار یکدیگر می‌نشاند تا هر دو گروه فقه مقارن، کلام مقارن و حقوق اسلامی را تحت نظر اساتید برجسته هر مذهب بیاموزند. دانشجوی اهل سنت در کلاس‌های فقه حنفی یا شافعی با متون مذهب خود آموزش می‌بیند و همزمان فقه شیعه را به صورت تطبیقی می‌شناسد و دانشجوی شیعه نیز با مبانی اهل سنت مانوس می‌شود. این مدل آموزشی، فضای جهل متقابل را خشکاند و پایه‌ای استوار برای آینده مدیریت فرهنگی جهان اسلام بنا نهاد.
۳. پژوهشگاه مطالعات تقریبی و انتشارات فراگیر: بخش عمده‌ای از رسالت مجمع در میدان تولید اندیشه گذشته است؛ احیای نسخه‌های خطی علمای سلف در زمینه وحدت، بازنشر کتاب‌های فقه مقارن، انتشار مجلات تخصصی به زبان‌های عربی، انگلیسی، اردو و فرانسوی و تشکیل گروه‌های تخصصی علمی برای بررسی احکام مستحدثه و چالش‌های دنیای مدرن از جمله اقدامات این حوزه است. تولید صدها عنوان کتاب مرجع سبب شده تا کتابخانه‌های جهان اسلام از منابع غنی تطبیقی بهره‌مند شوند.
امتداد عملی تقریب در میدان
تقریب مذاهب اگر صرفا در تالارهای گفت‌وگو و صفحات کتب محبوس می‌ماند، در تندباد حوادث خاورمیانه رنگ می‌باخت. نقطه اوج و تجلی عینی کارکرد مجمع تقریب، پیوند ساختاری آن با «فرهنگ مقاومت» است.
در دهه‌های اخیر، استکبار جهانی با بازتولید جریان‌های تکفیری چون داعش و جبهه‌النصره تلاش کرد پروژه جنگ مذهبی صدساله را در منطقه پیاده‌سازی کند؛ پروژه‌ای که هدفش ویرانی زیرساخت‌های کشورهای اسلامی و کشاندن نزاع به عمق خانه‌های مسلمانان بود. در این آوردگاه خونین، نگاه راهبردی رهبر شهید و هوشیاری مجمع تقریب بود که مانع تعبیر این نبردها به جنگ شیعه و سنی شد. مجمع با صدور بیانیه‌ها، برگزاری کنفرانس‌های فوق‌العاده با حضور برجسته‌ترین علمای اهل سنت جهان و اعزام هیات‌های آشتی‌جویانه به مناطق بحرانی، تبیین کرد که تکفیر هیچ ارتباطی با اهل سنت ندارد و محصول اتاق‌های فکر غرب است.
امروز در جغرافیای مقاومت؛ از غزه سنی‌مذهب تا لبنان، عراق، سوریه، یمن و ایران، آنچه رزمندگان را در برابر اشغالگری رژیم صهیونیستی در یک سنگر نشانده، چیزی جز همین فرهنگ مشترک نیست. فلسطین امروز بزرگ‌ترین شاخص و محک تقریب است؛ جایی که مجاهدان سنی حماس و جهاد اسلامی با حمایت مستقیم مومنان شیعه در کنار یکدیگر علیه دشمنی واحد می‌جنگند. مجمع تقریب با پرچمداری موضوع قدس به عنوان محور وحدت امت اسلام، توانست مقاومت را از یک مفهوم صرفا نظامی به یک فرهنگ زیسته و جهان‌بینی هویتی بدل سازد. این همان فرهنگ مقاومتی است که نشان داد خون شهدای سنی در جنین و غزه و خون شهدای شیعه در جنوب لبنان و دیگر جبهه‌ها، جوهر یک حماسه مشترکند.
در میدان فرهنگ و رسانه چه می‌گذرد؟
در کنار گفت‌وگوهای نخبگانی و سنگرهای نبرد، مجمع تقریب طیف گسترده‌ای از اقدامات فرهنگی، رسانه‌ای و اجتماعی را برنامه‌ریزی و اجرا کرده است:
دیپلماسی بانوان مسلمان: راه‌اندازی بخش امور بانوان در مجمع و برگزاری نشست‌های بین‌المللی زنان جهان اسلام با محوریت بازخوانی نقش زن در تحکیم بنیان خانواده، ایستادگی در برابر امواج تهاجم فرهنگی غرب و تبیین الگوی سوم زن مسلمان فراتر از کلیشه‌های شرقی و غربی.
نهادسازی جوانان و تشکل‌های دانشجویی: برگزاری اردوهای بین‌المللی تقریبی، دوره‌های تربیت مربی گفت‌وگوی بین‌المذاهبی و شبکه‌سازی میان دانشجویان جهان اسلام برای واکسینه کردن نسل جدید در برابر لجن‌پراکنی‌های رسانه‌های تفرقه‌افکن ماهواره‌ای.
تاسیس خبرگزاری‌ها و بسترهای رسانه‌ای: ایجاد رسانه‌های تخصصی چون خبرگزاری تقریب (تنا) به چندین زبان زنده دنیا، به منظور خبررسانی شفاف، انعکاس صدای مظلومان جهان اسلام و خنثی‌سازی تحرکات رسانه‌های وابسته به استعمار که شبانه‌روز آتش خصومت‌های مذهبی را شعله‌ور می‌کنند.
جشنواره‌های فرهنگی و هنری: بهره‌گیری از ابزار هنر، شعر، سرود و مستند برای ترویج زیبایی‌های همزیستی؛ از جشنواره‌های بین‌المللی فیلم مقاومت تا رویدادهای خوشنویسی و تجلیل از مفاخر جهان اسلام بدون نگاه به مذهب آنان.
تمدن نوین بر بستری از اخوت اسلامی
با گذشت سال‌ها از آن فرمان سرنوشت‌ساز پاییز ۱۳۶۹، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی از مرحله اثبات حقانیت ایده عبور کرده و به بازیگری کلیدی در معادلات فکری منطقه تبدیل شده است. امروز بر همگان آشکار است که هرگاه صدای تقریب بلند بوده، پروژه‌های دشمنان ناکام مانده و هرجا غفلتی روی داده، تروریسم و تفرقه سر برآورده است.
مسیر آینده، نیازمند توسعه بیشتر دیپلماسی مردمی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، توسعه شبکه‌های اجتماعی مقاومت و بازتعریف وحدت در حوزه‌های تجارت مشترک، علم و فناوری، و پدافند زیستی است. میراث فکری رهبر شهید در تاسیس مجمع، راهنمای روشن این باور است که تمدن نوین اسلامی هرگز در انزوا یا با حاکمیت مذهب‌گرایی تک‌صدایی ساخته نخواهد شد؛ این تمدن زمانی متولد می‌شود که همه رودخانه‌های اصیل امت به اقیانوس وحدت بریزند و با ایستادگی بر آرمان‌های مقاومت و عدالت‌خواهی، استقلال و عزت دوباره مسلمانان را بر نقشه تاریخ رقم بزنند.
درباره تقریب مذاهب اسلامی چه کتاب‌هایی بخوانیم؟
همگرایی و اخوت در جهان اسلام، بیش از آنکه نیازمند تعارفات دیپلماتیک باشد، تشنه پژوهش‌های منصفانه و تعمیق عقلانیت دینی است. در روزگاری که بوق‌های رسانه‌ای بر آتش سوءتفاهم‌های مذهبی می‌دمند، بازگشت به منابع اصیل و واکاوی علمی نقاط اشتراک، تنها سنگر ایمن در برابر تفرقه است. در میان آثار پرشمار، چهار کتاب شاخص با رویکردی مستدل، به مهم‌ترین گره‌های ذهنی و تاریخی میان مذاهب پاسخ داده و نقشه راه زیست برادرانه در سایه مقاومت و همبستگی را ترسیم کرده‌اند.
عبور از خط قرمز تعصب
یکی از حساس‌ترین سرفصل‌ها در مناقشات کلامی، نحوه نگرش به منزلت یاران پیامبر اعظم (ص) است که اگر با هیجان مذهبی تحلیل شود، بستر شکاف خواهد بود. در کتاب «عدالت صحابه در پرتو قرآن، سنت و تاریخ»، تألیف محمد آصف محسنی و عصمت‌الله خلیلی، این گره کور تاریخی با شجاعت علمی واکاوی شده است. ویژگی درخشان این پژوهش ۲۳۲ صفحه‌ای، تسلط نویسندگان بر منابع دست‌اول هر دو مذهب و اتخاذ روش‌شناسی بی‌طرفانه است. محسنی و خلیلی می‌کوشند بدون تحریک عواطف مذهبی و با تکیه بر آیات وحی، سنت نبوی و روایات مورد اتفاق، مرز میان حقیقت تاریخی و پیش‌داوری‌ها را روشن سازند. این اثر اثبات می‌کند که با ابزار انصاف، می‌توان در عمیق‌ترین موضوعات اختلافی نیز به زبانی مشترک و وحدت‌بخش دست یافت. این کتاب در حوزه کلام و عقاید، گامی بلند برای عبور از بن‌بست‌های قدیمی و رسیدن به فهمی منصفانه و علمی است.
پادزهر علمی ترور و تکفیر
پدیده شوم تروریسم تکفیری و بازتولید خشونت به نام دین، زخمی عمیق بر پیکر امت اسلام نشانده است. علی‌اکبر ذاکری در کتاب «ضرورت تعامل علمای جهان اسلام و اجتناب از لعن و تکفیر»، کالبدشکافی ریشه‌های فکری این انحراف مرگبار را هدف قرار داده است. ذاکری با ردیابی پیشینه تاریخی تکفیر، نشان می‌دهد که چگونه ابزار لعن به مجوزی برای خونریزی بدل شده است. کتاب با واکاوی سیره معصومان در تعامل و همزیستی با برادران اهل‌سنت، بسترهای فقهی تقریب را مستند می‌سازد. نویسنده در سطحی فراتر از نقد نظری، راهکارهای ایجابی همچون تبادل علمی، مراودات حدیثی میان حوزه‌ها و فتاوای مشترک در تحریم هتک مقدسات را به عنوان خاکریزهای نفوذناپذیر در برابر فتنه‌گری‌های استکباری پیشنهاد می‌دهد. این اثر، پادزهری علمی برای توقف چرخه خشونت و بازگشت به اخوت اصیل اسلامی است که بر حفظ خون مسلمانان تاکید دارد.
تبارشناسی یک آرمان
وحدت امت اسلامی پـــــروژه‌ای خـــلق‌الـــساعه نیست؛ بلکه ثمره دو قرن مجاهدت فکری نخبگانی است که طعم تلخ استعمار را چــــــشیــــــده بـــودـــند. سیداحمد موثقی در اثر جامع «اندیشه اصلاح و راهبرد وحدت و همبستگی در جهان اسلام»، به جریان‌شناسی نهضت بیداری اسلامی از عصر سیدجمال‌الدین اسدآبادی تا دوران معاصر می‌پردازد. موثقی نشان می‌دهد چگونه نخبگان شیعه و سنی در مصر، شامات، عراق و ایران در جست‌وجوی مدلی بومی برای ایستادگی در برابر امپریالیسم غرب بر طبل اتحاد کوبیدند. نویسنده صرفا به گذشته نگاه نمی‌کند، بلکه این میراث اصلاحی را به عنوان راهبردی برای عصر جهانی شدن و تشکیل بلوک قدرتمند تمدن اسلامی بازخوانی می‌کند. این کتاب که در حوزه جریان‌شناسی سیاسی نگاشته شده، مرجعی اساسی برای فهم پیوند گسست‌ناپذیر میان خودآگاهی سیاسی و راهبرد مقاومت و همبستگی جهان اسلام در دنیای پیچیده کنونی به شمار می‌رود.
روایتی از نگاه شهید محراب
مســــــئله وحــــــدت بـــرای متفــــــکران اصیل، یک مصلحت‌سنجی مقطعی نیست، بلکه خاستگاهی وحیـــــــــانی دارد. کــــــتاب «وحدت اسلامی از دیدگاه قرآن و عترت» که به قلم شهید آیت‌الله سیدمحمد باقر حکیم نگاشته شده و با ترجمه عبدالهادی فقهی‌زاده منتشر گردیده، نمونه‌ای از این دغدغه‌مندی ایمانی است. نویسنده با نگاهی واقع‌گرایانه به تحولات منطقه‌ای، اصول همگرایی را از آیات قرآن و معارف ثقلین استخراج می‌کند. پیوست دو جستار تاریخی معتبر درباره «مبانی نظری مدارای دینی» و «اصول تقریب» به غنای این اثر افزوده است. شهید حکیم در این اثر که موضوعی سیاسی و اجتماعی دارد، وحدت را نه یک تاکتیک، بلکه ضرورتی دیرپا و جوهره اصلی مقاومت در برابر نظام سلطه بازتعریف می‌کند. این کتاب پاسخی محکم به تشکیک‌هایی است که تقریب را بدعتی متاخر می‌دانند، حال آنکه وحدت را روح اصیل شریعت و منطق قرآن و عترت می‌داند.
نظر شما