آگاه: برای فهم وضعیت امروز جنگل چیتگر باید به گذشته آن و شرایط قبل نگاهی کرد. بخش قابل‌توجهی از درختان چیتگر از گونه‌های کاج و دیگر سوزنی‌برگان هستند که تعدادی از آنها در دهه ۱۳۴۰ کاشته شدند. با گذشت چند دهه، این درختان در شرایطی قرار گرفته‌اند که تامین آب و مراقبت مستمر از آنها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
بر اساس اظهارات شهردار منطقه ۲۲، روند خشکیدگی درختان چیتگر از حدود ۱۵ سال پیش آغاز شده است. محمدجواد خسروی می‌گوید: حقابه‌ای که پیشتر از منابع آب خام شهری به این بوستان اختصاص می‌یافت، حدود ۵۰۰ لیتر در ثانیه بود، اما این میزان در ادامه کاهش پیدا کرد و به صفر رسید. نیاز آبی بوستان حدود ۲۵۰ لیتر در ثانیه برآورد می‌شود بنابراین کاهش آب تخصیص‌یافته، فاصله‌ای جدی میان نیاز آبی فضای سبز و میزان آب در دسترس ایجاد کرده است. این توضیحات با روایت برخی دیگر از مسئولان نیز همخوانی دارد. معاون آب و انرژی سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران، کاهش حقابه را یکی از عوامل ریشه‌ای وضعیت چیتگر می‌داند و می‌گوید: میزان آب تخصیصی که در گذشته ۵۰۰ لیتر در ثانیه بود، در اواخر دهه ۱۳۹۰ به صفر رسید. کمبود آب تنها به معنای خشک شدن مستقیم درختان نیست. درختی که برای مدتی طولانی تحت تنش آبی قرار داشته باشد، ضعیف‌تر می‌شود و ممکن است در برابر آفت‌ها آسیب‌پذیری بیشتری پیدا کند.
از تنش آبی تا گسترش آفت
سوسک پوست‌خوار کاج مدیترانه‌ای و آفت‌های چوب‌خوار از عوامل موثر در آسیب‌دیدگی درختان معرفی شده‌اند. در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ حدود ۹ تا ۱۰ هزار درخت ضعیف‌شده در معرض آسیب قرار گرفتند و بخشی از آنها با آفت درگیر شدند. در همان دوره، حدود هزار درخت نیز علامت‌گذاری و قطع شدند.
محمود ترک، معاون آب و انرژی سازمان بوستان‌ها و فضای سبز تهران نیز گفته که حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ درخت ضعیف‌شده مورد حمله آفت چوب‌خوار قرار گرفته بودند. شهردار منطقه ۲۲ هم از شناسایی درختان آلوده و ضرورت مقابله با گسترش آفت سخن گفته است. با این حال، موضوع فقط شناسایی درخت آلوده نیست؛ زمان تشخیص، نحوه مراقبت و سرعت اقدام نیز اهمیت دارد. درختان خشکیده یا آلوده، در صورت تشخیص به‌موقع و انجام اقدامات بهداشتی، باید مدیریت شوند تا خطر گسترش آفت کاهش پیدا کند. در مقابل، تاخیر در رسیدگی می‌تواند دامنه آسیب را افزایش دهد. در همین زمینه، مسئولان منابع طبیعی و مدیریت شهری بر ضرورت رسیدگی به درختان آلوده تاکید دارند، اما درباره اینکه کدام دستگاه باید زودتر وارد عمل می‌شد و مسئولیت اصلی مراقبت بر عهده چه نهادی بوده است؟ اختلاف‌نظر وجود دارد.
مسئولیت چیتگر با کدام دستگاه است؟
یکی از محورهای اصلی بحث درباره چیتگر، تقسیم مسئولیت میان شهرداری و منابع طبیعی است. بر اساس توضیحات رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، مدیریت حقوقی پارک‌های جنگلی در سال ۱۳۹۸ به شهرداری‌ها منتقل شده و آنها وظایفی مانند آبیاری، مراقبت پیشگیرانه، عملیات بهداشتی و مقابله با آفت را بر عهده دارند. به گفته او، منابع طبیعی پیشتر درباره وضعیت چیتگر به شهرداری هشدار داده و مکاتباتی نیز انجام شده است و شهرداری در چارچوب مدیریت پارک باید برای پیشگیری و مراقبت از درختان اقدام می‌کرد.
این در حالی است که برخی مسئولان مدیریت شهری و شورای شهر، منابع طبیعی را در روند رسیدگی به وضعیت درختان دخیل می‌دانند. به عنوان مثال مهدی بابایی، نایب‌رئیس کمیسیون سلامت و محیط زیست شورای شهر تهران، تاخیر در اقدام منابع طبیعی را یکی از عوامل گسترش آفت در چیتگر و سرخه حصار دانسته است. مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران نیز گفته است که درختان به دلیل بیماری، کم‌آبی و قدمت ناچار به قطع شدن بوده‌اند و منابع طبیعی نیز در روند قطع درختان، با هماهنگی مدیریت شهری، نقش داشته است. این اظهارات نشان می‌دهد که مسئله فقط به تشخیص علت خشکیدگی محدود نیست؛ تعیین مسئولیت در مراقبت، تامین آب، شناسایی آفت و صدور مجوزهای لازم نیز بخش مهمی از ماجراست.
مشاهدات میدانی هم خبر از تنه‌های آسیب‌دیده، پوست‌کنده‌شده و شیارهای عمیق روی برخی درختان می‌دهند. در بعضی از این تنه‌ها، آثار خراش و خروج صمغ نیز وجود دارد. همچنین در بخش‌هایی از بوستان، نهرهای آبیاری خشک و لوله‌هایی دیده شده‌اند که در معرض دید قرار دارند و ظاهرا آبی در آنها جریان ندارد. این مشاهدات پرسش‌هایی درباره نحوه مراقبت از درختان و احتمال آسیب‌های انسانی ایجاد می‌کند، البته مشاهده آثار خراش یا پوست‌کندگی به‌تنهایی عمدی بودن آسیب‌ها را ثابت نمی‌کند.
قطع درختان چگونه انجام می‌شود؟
قطع درختان خشکیده یا آلوده در پارک‌های جنگلی باید بر اساس تشخیص کارشناسی و ضوابط مربوط انجام شود. کارکنان شهرداری موارد مشکوک به آفت‌زدگی را گزارش می‌کنند و کارشناسان منابع طبیعی درختان را بررسی و علامت‌گذاری می‌کنند. پس از آن، مجوزهای لازم از دفتر جنگل‌داری و بهره‌برداری اخذ می‌شود. پیمانکار مربوط از طریق مناقصه یا مزایده و از سوی مرجع مسئول انتخاب می‌شود و عملیات قطع و خروج چوب را انجام می‌دهد. برای حمل چوب نیز بارنامه یا اسناد حمل شامل اطلاعات محموله، خودرو و زمان خروج تنظیم می‌شود و چوب باید از مسیرهای مشخص خارج شود. نظارت بر فروش چوب نیز بره عهده منابع طبیعی است.
راه نجات چیست؟
بازگشت چیتگر به وضعیت مطلوب، صرفا با قطع درختان خشکیده و کاشت نهال‌های جدید امکان‌پذیر نیست. نخستین مسئله، تامین پایدار آب و مشخص شدن سهم منابع آبی در دسترس بوستان است. اگر نیاز آبی این فضای سبز حدود ۲۵۰ لیتر در ثانیه برآورد شده و حقابه آن در دوره‌ای به صفر رسیده باشد، برنامه احیا باید بر اساس منابع واقعی آب و ظرفیت پایدار تامین آن تنظیم شود.
به همین دلیل سخنگوی شهرداری تهران از اجرای طرح‌هایی برای انتقال و استفاده از پساب تصفیه‌شده سخن گفته است. به گفته عبدالمطهر محمدخانی، طی سه سال گذشته حدود ۴۰ کیلومتر لوله برای آبیاری با پساب تصفیه‌شده اجرا شده و بیش از ۲۵ هزار نهال نیز با مشارکت گروه‌های مردمی و محیط‌زیستی کاشته شده است. او تاکید کرده که احیای چیتگر به زمان نیاز دارد و نتیجه اقدامات درختکاری و آبیاری را نمی‌توان در کوتاه‌مدت ارزیابی کرد. موضوع دیگر، انتخاب گونه‌های مناسب است. مدیرکل منابع طبیعی استان تهران گفته است که در کاشت‌های جدید از گونه‌های بومی و غیربازدان استفاده می‌شود از جمله اقاقیا، بلوط، کنار و سنجد که به گفته او به آب کمتری نیاز دارند.
با این حال، موفقیت برنامه کاشت به تعداد نهال‌های کاشته‌شده محدود نمی‌شود. انتخاب گونه متناسب با شرایط اقلیمی، تامین آب، آماده‌سازی خاک، مراقبت پس از کاشت و پایش وضعیت نهال‌ها، همگی در ماندگاری پوشش گیاهی نقش دارند. بدون مراقبت چندساله، افزایش آمار کاشت لزوما به معنای احیای موفق جنگل نیست. همچنین لازم است درختان باقی‌مانده به‌طور منظم پایش شوند، آفت‌ها در مراحل اولیه شناسایی شوند و درختان آلوده مطابق نظر کارشناسان و ضوابط قانونی مدیریت شوند.
در نهایت، روشن شدن مسئولیت دستگاه‌ها نیز بخشی از راه حل است. اگر کمبود آب، تاخیر در مراقبت، شیوه مدیریت یا عوامل دیگری در گسترش بحران نقش داشته‌اند، باید سهم هر عامل بر اساس اسناد و بررسی کارشناسی مشخص شود نه اینکه مسئولیت میان دستگاه‌ها دست‌به‌دست شود و در نهایت، پاسخ روشنی درباره سرنوشت درختان ارائه نشود. همچنان که علی‌محمد مختاری، رئیس اسبق سازمان بوستان‌ها و فضاهای سبز شهرداری تهران به سوالات خبرنگار «آگاه» در این زمینه پاسخگو نیست تا بگوید در دو دهه اخیر چه اقداماتی را انجام داد تا چیتگر به این روز نیفتد. چون سخنگوی شهرداری تهران ریشه بحران را در تصمیم‌ها و کوتاهی‌های دو دهه گذشته اخیر می‌داند. یعنی زمانی که مختاری مسئولیتی در این زمینه داشت.
اکنون، سخنگوی شهرداری تهران از اجرای حدود ۴۰ کیلومتر لوله طی سه سال گذشته خبر داده و گفته است بیش از ۲۵ هزار نهال با مشارکت گروه‌های مردمی و محیط‌زیستی کاشته شده‌اند. شهردار منطقه ۲۲ نیز از برنامه کاشت ۳۰ هزار درخت تا پایان سال ۱۴۰۵ خبر داده است. در کنار آن، طرحی با عنوان «نهال» برای مشارکت شهروندان در کاشت و نگهداری درختان مطرح شده است.
نظر شما