آگاه: به عقیده بسیاری از مورخان و پژوهشگران، دوران مشروطه، دوران شکوفایی بسیاری از هنرمندان و اهالی فرهنگ این سرزمین بوده است. عارف قزوینی تنها یکی از آنهاست. ملکالشعرای بهار، علیاکبر دهخدا، پروین اعتصامی و حتی به گمان برخی نیما یوشیج، همگی محصول دوران مشروطه هستند.
عارف قزوینی؛ یک وطنپرست انقلابی
ابتدای گزارش را با عارف قزوینی شروع کردیم؛ کسی که باید روضهخوان میشد پدرش اینطور میخواست، اما شاعر شد و تصنیفساز و تصنیفخوان. این تنها کاری نبود که عارف خلاف میل پدرش انجام داد. ملاهادی (پدر عارف) همزمان با قتل ناصرالدین شاه درگذشت. او دو وصیت داشت: او را در کربلا دفن کنند و یکسوم اموالش را صرف روضهخوانی کنند. تصنیفهای عارف اغلب از تلاطمات سیاسی زمانهاش مایه میگرفت. او در زمان خود کنسرتهای موفق زیادی اجرا کرد و خوانندهای مردمی و پرطرفدار محسوب میشد. هنوز هم تصنیفهای او را بازخوانی میکنند و مردم آنها را به یاد دارند، مثلا تصنیف «از خون جوانان وطن لاله دمیده». او وطنپرستی انقلابی بود و در راه مشروطه بسیار کوشید. اما هرچه در کار موسیقی موفق بود، در عالم سیاست بازیچه دست سیاستمداران مزور میشد و دلش میشکست. همین بود که سالهای آخر عمر را با سختی و در تنهایی گذراند.
در ادامه نگاهی خواهیم داشت بر سایر نویسندگان و سرایندگان دوران مشروطه؛
مشروطه انگیزهای شد تا ادبیات ایران از ادبیات مدرن باختر وام بگیرد و در همین راستا پای طنز، سرودهای عامیانه و گفتوگو به ادبیات سیاسی کشور باز شد. این تاثیر پس از انقلاب مشروطیت هم باقی ماند که میتوان دگرگونیهای برآمده از آن را در آثار بزرگانی چون ناصرالملک، دهخدا، جمالزاده، نیما یوشیج، بزرگ علوی، هدایت و ابتهاج دید.
ادیبان دوره مشروطه بیش از هر زمان، نقش پرچمداران سیاسی و مصلحان اجتماعی را ایفا کردند و بیشتر آنها از بیانی آشکار و تند برای نکوهش صاحبان قدرت زمانه خود بهره بردند. مشروطه پس از یورش مغولها به ایران بزرگترین رویداد سیاسی و اجتماعی کشور بود و بر همه رویههای جامعه تاثیر گذاشت؛ زمانی که سرایندگان و نویسندگان همواره در آن نقش بسزایی داشته و توانستهاند سرنوشت کشورشان را دگرگون کنند.
ایرج میرزا؛ سرایندهای استوار در نکوهش مسائل اجتماعی
ایرج میرزا از سرایندگان برجسته ایرانی پایان دوران قاجار و ابتدای دوره پهلوی و از پیشگامان نوگرایی در ادبیات فارسی به شمار میآید. سرایندهای که پیش از دوره مشروطه به ستایش سیاستمداران و صاحبان قدرت دوره قاجار میپرداخت، پس از مشروطه راه دیگری برگزید و به همین دلیل است که ایرج میرزا، امروزه به نام سرایندهای استوار در نکوهش مسائل اجتماعی دوران خویش شناخته میشود. هنر شاعری ایرج میرزا با زبان ساده، طنزآلود و شیوه سرایش او ویژه بود و همین سبک گوناگون سرایندگی او، جایگاه ارزشمندی را به این سراینده دوره مشروطه در میان سرایندگان همروزگارش داد. ایرج میرزا ۱۴ سال پیش از ملکالشعرای بهار و در سال ۱۲۵۱ خورشیدی زاده شد و این دو سراینده، هر یک بهگونهای، به نکوهش از زمانه خود پرداختند، با این تفاوت که ایرج میرزا به شاهزادگان قاجار وابسته بود و در سرودههایش با نگاهی اشرافی روابط اجتماعی را نکوهش میکرد.
ملکالشعرای بهار؛ سرودههایی برای رسیدن به انقلاب مشروطه
محمدتقی بهار در سال ۱۲۶۵ در مشهد زاده شد و از کودکی تحت تاثیر فعالیتهای ادبی و سیاسی پدرش با ادبیات و سیاست آشنا شد؛ پدری که سراینده دربار بود اما نتوانست فرزندش را در راهی که خود پیموده بود نگه دارد و محمدتقی بهار، راه انقلاب و اعتراض را در سرودهها و شیوه زندگیاش پیش گرفت. از این سیاستمدار و استاد دانشگاه، همچنان به عنوان یکی از شناخـــــتهشـــــدهتـــــرین ســـــرایندگان و روزنامهنگاران دوره مشروطیت یاد میشود؛ مردی که تاثیر بسزایی در زمانه خود گذاشت و برخی وی را برترین و واپسین قصیدهسرای ایران میدانند. بهار، زندگی سیاسی پرفراز و نشیبی را تجربه کرد. فعالیتهای حزبی گسترده، پژوهشهای ارزشمند در حوزه سبکشناسی، انتشار روزنامههای تاثیرگذاری چون نوبهار، تازهبهار و دانشکده، حضور پویا در مبازرههای ملی و پارلمانی و سرایش سرودههای ماندگار، از او چهرهای جاودان در یاد دلبستگان به ادبیات و سیاست برجای گذاشت.
سیداشرف گیلانی؛ برای رسیدن به آرزوهای یک ملت جنگید
«نسیم شمال» نام روزنامهای سیاسی بود که در دوران مشروطیت به سردبیری سیداشرف گیلانی منتشر شد. این روزنامه در خاطرات کنشگران جنبش مشروطیت جایگاه ارزشمندی پیدا کرد، بهگونهای که سردبیرش با نام نسیم شمال شناخته شد و در یادها ماند. اشرف گیلانی در سال ۱۲۴۹ خورشیدی زاده شد و یکی از سرایندگان مردمی دوران مشروطه بود که از فکاهه و زبانی ساده برای رساندن آرمانهای انقلاب به مردم بهره میبرد. او نیز از گروه سرایندگان دوره مشروطه بود که به میدان مبارزه رفت و برای رسیدن به آرزوهای یک ملت جنگید.
علیاکبر دهخدا؛ نامآشناترین چهره ادبی دوره مشروطیت
دهخدا یکی از نامآشناترین چهرههای سیاسی و ادبی دوره مشروطیت است؛ نویسندهای که آثار ارزشمندی از خود برجای گذاشت، اما تنها در زمینه ادبیات تاثیرگذار نبود و همواره از او بهنام یکی از سیاسیون برجسته دوران مشروطه نیز یاد میشود. آفرینشگر لغتنامه دهخدا، که دورهای از زندگی خود را در اتریش گذرانده بود، در روزهای پرآشوب کشور و اوج نهضت مشروطیت به ایران بازگشت و پس از زمان کوتاهی با انتشار روزنامه «صوراسرافیل» به چهرهای نامآور و تاثیرگذار در مطبوعات کشور تبدیل شد. این روزنامه که با انتقادهای تند و تیزش تا کودتای محمدعلیشاه دوام آورد، باعث تبعید دهخدا به اروپا و به دار آویخته شدن میزرا جهانگیرخان شیرازی شد.
میرزاده عشقی؛ سرایندهای که در راه میهنپرستیاش جان داد
میرزاده عشقی از سرایندگان و روزنامهنگاران دوران مشروطه است که در سال ۱۲۷۳ زاده شد و جانش را در راه باورها و میهنپرستیاش از دست داد. او نه تنها با سرودههای انتقادی خود بلکه با حضورش در مبارزات انقلابی در برابر رژیم قاجار در روند مشروطهخواهی کارساز بود. او در سرودههایش با زبانی تند و آشکار نکوهش میکرد، واژگان زبان عامیانه را برمیگزید و گرایش بسیاری به تجدد و مدرنیسم داشت. عشقی مدتی نیز روزنامه «قرن بیستم» را چاپ کرد و با آثاری در ستایش و چگونگی میهن به آوازه رسید. همان زبان آتشین عشقی بود که سرانجام سر او را بر باد داد و این سراینده در خانهاش به ضرب گلولهای کشته شد.
فرخییزدی؛ نامآورترین غزلسرای سیاسی دوران مشروطیت
یکی از نامآورترین غزلسراهای سیاسی دوران مشروطیت، میرزامحمد فرخییزدی بود؛ سرایندهای برخاسته از طبقه محروم جامعه که تجربیات زندگیاش در سرودههایش نیز بازتاب یافت و سختیهای زندگی، وی را به پشتیبانی از طبقه محروم زمانه واداشت. فرخییزدی زاده سال ۱۲۶۸ خورشیدی در یزد، در دوره هفتم مجلس شورای ملی نماینده مردم شهرش بود و سردبیری نشریهای از حزب کمونیست را نیز به دوش داشت. این سراینده و روزنامهنگار یکی از ناسازگاران قرارداد ۱۹۱۹ در دوران نخستوزیری وثوقالدوله بود و به علت نکوهشهای تندش از وضعیت زمانه، زندانی شد و مورد هدف قرار گرفت تا اینکه در زندان قصر با تزریق آمپول هوا از دنیا رفت.
ابوالقاسم لاهوتی؛ سراینده اندیشه و مبارزه در راه مشروطه
بیشک مرور تاریخ مشروطه بدون یاد کردن از نام ابوالقاسم لاهوتی ممکن نیست؛ سرایندهای که در سال ۱۲۶۶ زاده شد، یکی از فعالان سیاسی زمانه خویش شد،
مدتی تحت پیگرد بود و به اعدام نیز محکوم شد اما توانست به شوروی بگریزد. نخستین سرودههای لاهوتی در روزنامه حبلالمتین چاپ شد و نخستین روزنامه رسمی شهر کرمانشاه را با نام «بیستون» منتشر کرد. او که مجبور به ترک وطن شده بود در خارج از کشور به سمتهای فرهنگی مهمی چون وزیر فرهنگ و هنر جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی رسید و پایهگذار اپرا و تئاتر در تاجیکستان نام گرفت. لاهوتی به دلیل آشناییاش با زبانهای گوناگون، برگردانهای ارزشمندی نیز از خود بر جای گذاشت.
طالبوف تبریزی؛ از مهمترین روشنفکران زمان قاجار
میرزا عبدالرحیم طالبوف تبریزی یکی از نویسندگان و کنشگران فرهنگی و سیاسی پیش از دوران مشروطه است که ردپای فعالیتهای او را میتوان بر روند شورشهای مردمی در کشور دید. این چهره سیاسی، از ۵۵ سالگی نویسندگی را آغاز کرد و بسیار زود در میان روشنفکران همروزگار خود شناخته شد. او که یکی از رهبران فکری مشروطه باختری بود مدتی پیش از انقلاب مشروطه به تهران آمد و پس از پیروزی، به نمایندگی مردم تبریز در مجلس شورای ملی برگزیده شد اما ترجیح داد در تبریز بماند و فعالیتهای سیاسی، اجتماعی و روشنفکرانه خود را از زادگاهش پی بگیرد.
ادیبالممالک؛ دلبسته مفهوم میهن و میهنپرستی
ادیبالممالک، سراینده، ادیب و روزنامهنگار دوره مشروطه بود که فعالیت در دارالترجمه دولتی و سردبیری روزنامههایی چون «ایران سلطانی» و «مجلس» را نیز تجربه کرد. ادیبالممالک با آثارش توانست تغییراتی در مفهوم میهن و میهنپرستی در میان مردمان سرزمینش بهوجود بیاورد. با رسیدن انقلاب و تحول در دوران پیش از مشروطیت، وی که در خدمت مظفرالدینشاه چکامه میسرود و از سوی او فرنام «ادیبالممالک» را دریافت کرده بود، راه دیگری برگزید و همسو با روشنفکران روزگار خود، به فردی انقلابی و معترض تبدیل شد.
زینالعابدین مراغهای؛ میهنپرستی که از میهنش روی برنگرداند
یکی از آزادیخواهان دوره مشروطه در ایران زینالعابدین مراغهای، نویسنده کتاب «سیاحتنامه ابراهیم بیگ» است. برخی تاثیر کتاب مراغهای را با کتاب ژان ژاک روسو در انقلاب کبیر فرانسه که «قرارداد اجتماعی» نام داشت برابر میدانند. این نویسنده نامآور عصر مشروطیت، مدتی تابعیت کشور روسیه را پذیرفت اما میهنپرستیاش به او اجازه روگردانی از میهنش را نداد. وی افزون بر «سیاحتنامه ابراهیمبیگ» که نخستین داستان سفرنامهای در ایران و رمانی سیاسی بهشمار میآید، در روزنامههای تاثیرگذاری مانند «حبلالمتین» کلکته نیز مینوشت.
پروین اعتصامی؛ سرایندهای که مردم را به سرودههایش راه داد
سراینده نامآشنای ادبیات فارسی در سال ۱۲۸۵ زاده شد و زمانی حضورش در عرصه ادبیات پررنگ شد که انقلاب مشروطه مهمترین خواسته مردم ایرانزمین بود. سرودههای وی نیز با بهرهگیری از چگونگی زمانهاش رنگ و بوی سیاسی و اجتماعی گرفت و اخلاق و مذهب نیز به سرودههایش راه یافتند. وی سرایندهای آزاد بود که مردم عادی و ضعیف زمان را به سرودههایش راه داد و گرچه درخشان شدن سرودههای او در دوران پس از مشروطیت بود، اما میتوان از وی به نام یکی از سرایندگان کارآمد روزهای پایانی این انقلاب یاد کرد.
برخی منتقدان معتقدند نیما یوشیج، پدر شعر نوی فارسی هم محصول و نتیجه ادبیات مشروطه است و میگویند پیامد تحولی را که در عرصه سیاسی پیش آمد، میتوان در همه زمینههای فرهنگی، ادبی و اجتماعی دید. در عرصه شعر، نیز نیما توانسته حرکتی را که پیش از او شاعرانی چون تقی رفعت آغاز کرده بودند، به نتیجه برساند.
نظر شما