آگاه: محمدابراهیم مداحی درباره مهمترین ویژگیهای یک جامعه تابآور به «ایرنا» گفت: چنین جامعهای دارای چهار رکن اصلی است. وی از انسجام اجتماعی و اعتماد به عنوان یک رکن از جامعه تابآور یادکرد و افزود: وجود شبکههای حمایتی قوی بین مردم، احساس تعلق و اعتماد متقابل که در بحرانها، افراد تنها نمانند، موجب انسجام اجتماعی و اعتماد میشود. مداحی ادامهداد: سرمایه روانشناختی بالا هم رکن دیگر تابآوری اجتماعی است، به این معنا که جامعهای که امید، خوشبینی، خودکارآمدی و انعطافپذیری روانی در آن گسترده باشد، دارای این سرمایه است.
رئیس خانه روانشناسان و مشاوران کشور با بیان اینکه نظام حکمرانی موثر و پاسخگو از دیگر رکنهای تابآوری است، توضیح داد: نظام پاسخگو به معنای وجود نهادهای شفاف، قابل اعتماد و چابک است که بتوانند سریع و عادلانه منابع را مدیریت و اطلاعات صحیح ارائه دهند. مداحی، یادگیری جمعی و فرهنگ سازگاری را از دیگر رکنهای تابآوری عنوان کرد و گفت: توانایی یادگیری از بحرانهای گذشته، تغییر الگوهای ناکارآمد و تقویت سنتهای مفید برای مقابله با آینده، یادگیری جمعی و فرهنگ سازگاری است. وی در پاسخ به این پرسش که چه عواملی میتوانند تابآوری اجتماعی را تضعیف کنند، تاکید کرد: شکاف و بیاعتمادی، افزایش نابرابری، تبعیض، شایعات و احساس بیعدالتی، بنیان اعتماد اجتماعی را تخریب میکند.
رئیس انستیتوی طرحواره درمانی ایران، ادامه داد: همچنین فرسایش سرمایه روانی، به معنای شیوع احساس درماندگی، ناامیدی و بدبینی نسبت به آینده و ناتوانی نهادها به معنای بروکراسی سنگین، فساد، تصمیمگیری متمرکز و ناکارآمد که پاسخگویی به بحران را مختل میکند، تابآوری یک جامعه را تضعیف میکند. وی تاکید کرد: از دیگر عواملی که تابآوری یک جامعه را تضعیف میکند، آسیب به محیط زیست به معنای تخریب محیط زیست است که جامعه را در برابر بحرانهایی مانند سیل و خشکسالی آسیبپذیرتر و درماندهتر میکند.
پرهیز از سادهسازی یا فاجعهسازی
وی در خصوص اینکه در مواجهه با بحرانهای طولانیمدت چگونه میتوان از فرسوده شدن تابآوری جلوگیری کرد، گفت: کلید این کار، مدیریت «خستگی بحران» است، برای این مدیریت و جلوگیری از فرسودگی باید ایجاد چرخههای استراحت و بهبود جامعه بین دورههای فشار و دورههای بازیابی روانی در دستور کار باشد؛ همچنین برگزاری برنامههای شادیآفرین جمعی حتی در بحران ضروری است. به گفته وی، تقسیم هدف بزرگ به گامهای کوچک و قابل دستیابی برای مثال جشن گرفتن موفقیتهای کوچک مسیر، امید و احساس کارآمدی را زنده نگه میدارد.
رئیس خانه روانشناسان و مشاوران کشور افزود: روایتسازی مثبت و واقعبینانه، پرهیز از سادهسازی (همه چیز خوب است) یا فاجعهسازی (همه چیز نابود است) و تمرکز بر داستانهای مقاومت، همکاری و پیشرفتهای کوچک نکته مهم دیگری است که در دوران بحران باید مورد توجه قرار گیرد.
مهارتهای تابآوری را در چه سنی بیاموزیم؟
رئیس انستیتوی طرحواره درمانی ایران در رابطه با اینکه در چه سنی و با چه محتوایی میتوان مهارتهای تابآوری را منتقل کرد، افزود: آموزش تابآوری فرآیندی رشدی و مرحلهای است. به گفته وی، در کودکی (۳ تا ۱۰ سال) با تمرکز بر ایمنی عاطفی و شایستگی اجتماعی، از طریق بازی، داستانگویی و رابطه امن با مراقبان، میتوان تنظیم هیجان (شناسایی و بیان احساسات) و حل مسئله اولیه را آموزش داد.
مداحی ادامه داد: در نوجوانی (۱۱ تا ۱۸ سال) که بهترین زمان برای آموزش مهارتهای شناختی-اجتماعی پیشرفته است نیز مهارتهایی مانند تفکر انتقادی (تحلیل اخبار و شایعات)، حل تعارض، همدلی فعال، تعیین هدف و درخواست کمک محتوای اصلی باید مورد آموزش قرار گیرد. این استاد دانشگاه تاکید کرد: در بزرگسالی نیز آموزشهایی مبتنی بر جامعه، مانند مدیریت استرس جمعی، رهبری بحران محلی و کمکهای اولیه روانشناختی ضروری است. وی با اشاره به یک اقدام عملی و کوتاهمدت برای تقویت تابآوری در محله یا شهر نیز گفت: راهاندازی «جشنواره مهارتهای محلهای» در یک فضای عمومی با هدف تقویت اعتماد، شناسایی ظرفیتها و ایجاد روایت مثبت، در تقویت تابآوری مهم است. راهاندازی «جشنواره مهارتهای محلهای» در یک فضای عمومی با هدف تقویت اعتماد، شناسایی ظرفیتها و ایجاد روایت مثبت، در تقویت تابآوری مهم است. وی ادامه داد: همچنین دعوت از ساکنین برای اشتراکگذاری یک مهارت کوچک مفید (مثلا آموزش کمکهای اولیه، تعمیرات جزئی، پخت یک غذای مقوی و کمهزینه، یک ترفند کامپیوتری، یک بازی خانوادگی کاهنده استرس) در غرفههای ساده، میتواند وضعیت را بهبود بخشد.
مداحی با تاکید بر اینکه کار به صورت عینی و ملموس سرمایه اجتماعی (آشنایی و ارتباط) و سرمایه روانشناختی (احساس کارآمدی و اشتراک) را افزایش میدهد و مردم در نقش «ارائهدهنده کمک» قرار میگیرند که این خود بسیار توانمندساز است، گفت: همچنین با این روش ظرفیتهای پنهان محله آشکار شده و شبکهای غیررسمی از حمایت شکل میگیرد.
بیایید قهرمانی جمعی را تمرین کنیم
وی تابآوری را هنر زنده شدن دوباره، اما نه به شکل انفرادی و قهرمانانه؛ بلکه به شکل یک رقص دستهجمعی در طوفان توصیف کرد و گفت: جامعه تابآور، جامعهای نیست که هرگز زمین نمیخورد، بلکه جامعهای است که بعد از هر زمینخوردن، توسط دستان همسایه بلند میشود، از درد مشترکش درس میگیرد و گام بعدی را با احتیاط و خرد جمعی برمیدارد. وی افزود: این جامعه، اضطراب را انکار نمیکند، بلکه آن را در قالب همدلی مدیریت میکند، امید را از بالا دیکته نمیکند، بلکه آن را در گفتوگوهای صمیمانه کوچه و بازار میرویاند. به گفته این استاد دانشگاه، خطر واقعی، خود بحران نیست؛ بلکه «تنهایی» در مواجهه با آن است.
مداحی تاکید کرد: آنچه تابآوری را میفرساید، شکاف بیاعتمادی و احساس انزواست. مهمترین کاری که میتوانیم بکنیم، بافتن تار و پود ارتباطات محکم انسانی است؛ از جشنواره مهارتهای محلی تا اتاقهای گفتوگوی بیریا، ما تابآوری را به کودکان نمیآموزیم، بلکه در روابط امن و چشماندازهای امیدبخش با آنها زندگی میکنیم.
وی گفت: پس بیایید به جای جستوجوی قهرمان منفرد، قهرمانی جمعی را تمرین کنیم، بیایید نه فقط مهندسان سازههای فیزیکی، بلکه معماران فضاهای امن روانی-اجتماعی باشیم. تابآوری نهایی، در لحظهای متولد میشود که به همسایه خود میگوییم: «من اینجا هستم. تنها نیستی و ما از این هم قویتر بیرون خواهیم آمد.» این، والاترین دستاورد روانشناسی یک ملت است.
نظر شما