آگاه: مسئله امروز نظام آموزشی این است که چگونه میتوان در این فضا همچنان «پرورش» را زنده نگه داشت. نسل متولد دهه ۹۰ نخستین نسلی در ایران است که بخش مهمی از تجربه مدرسه را پشت صفحه نمایش گذرانده است. گزارشهای میدانی معلمان و مشاوران مدارس نشان میدهد که در این دوره چند تغییر جدی رخ داده است: کاهش مهارت گفتوگو در دانشآموزان، کاهش مشارکت در فعالیتهای جمعی و افزایش نوعی انزوای آموزشی. در بسیاری از کلاسهای مجازی، دانشآموزان فقط شنوندهاند؛ دوربینها خاموش است و ارتباط میان معلم و دانشآموز به حداقل رسیده است. در چنین فضایی طبیعی است که فرآیند شکلگیری هویت و تربیت اخلاقی دچار اختلال شود؛ زیرا این فرآیند اساسا در دل رابطه انسانی شکل میگیرد، نه صرفا در انتقال محتوا.
تربیت اخلاقی در مدرسه سنتی عمدتا از طریق زیست مشترک شکل میگرفت. دانشآموزان در تعامل با همسالان، در مواجهه با قواعد مدرسه و در مشاهده رفتار معلم، هنجارها را میآموختند. اما در آموزش مجازی این زیست مشترک تقریبا حذف شده است. بنابراین اگر همان الگوی کلاس حضوری را به فضای مجازی منتقل کنیم، بخش مهمی از تربیت از دست خواهد رفت. راهحل، بازطراحی کلاس مجازی با محوریت رابطه و مشارکت است.
یکی از نخستین گامها، تبدیل نقش معلم از مدرس محتوا به مربی و تسهیلگر تربیتی است. در بسیاری از کلاسهای آنلاین، معلم صرفا به ارائه درس میپردازد؛ در حالی که تجربه مدارس موفق نشان میدهد اگر بخشی از زمان کلاس به گفتوگوی هدایت شده اختصاص یابد، پیوند عاطفی و تربیتی حفظ میشود. برای مثال برخی دبیران در آموزش برخط هر جلسه پنج تا ۱۰ دقیقه ابتدای کلاس را به گفتوگوی آزاد درباره یک مسئله اخلاقی یا اجتماعی اختصاص میدهند: مسئولیتپذیری در کار گروهی، صداقت در انجام تکلیف یا نحوه مواجهه با اختلاف میان دوستان. همین گفتوگوهای کوتاه به تدریج فضای کلاس را از یک محیط صرفا آموزشی به یک جمع تربیتی تبدیل کرد. البته این تغییر نقش، بدون آموزش معلمان ممکن نیست. بسیاری از معلمان برای تدریس در کلاس حضوری تربیت شدهاند، نه برای مدیریت یک جمع مجازی. بنابراین نظام آموزشی باید دورههای مشخصی برای مهارتهای مربیگری در فضای مجازی طراحی کند: شیوه گفتوگوی تربیتی، مدیریت مشارکت دانشآموزان، تشخیص نشانههای انزوا یا بیانگیزگی در کلاس آنلاین و ایجاد فعالیتهای تعاملی. این آموزشها هزینه بالایی ندارد و میتواند به صورت کارگاههای کوتاه در سطح مناطق آموزشی اجرا شود.
مسئله دوم، حفظ ارتباط عاطفی میان معلم و دانشآموز است. تجربه نشان داده است که اگر دانشآموز احساس کند در کلاس دیده نمیشود، انگیزه او به سرعت کاهش مییابد. یکی از راهکارهای ساده اما موثر، طراحی گروههای کوچک کلاسی است. در این روش، معلم دانشآموزان را به گروههای سه تا پنج نفره تقسیم میکند و هر هفته یکی از گروهها مسئول ارائه کوتاه، طرح پرسش یا جمعبندی درس میشود. این روش دو نتیجه مهم دارد: اول آنکه دانشآموزان مجبور میشوند با یکدیگر تعامل داشته باشند؛ دوم آنکه احساس مشارکت و دیده شدن در کلاس افزایش مییابد.
مسئله انضباط در کلاس مجازی نیز بیشتر از آنکه فنی باشد، رفتاری است. بسیاری از مدارس تلاش کردند با ابزارهای نظارتی سختگیرانه نظم ایجاد کنند؛ اما تجربه نشان داد که این روشها پایدار نیست. انضباط زمانی شکل میگیرد که دانشآموز احساس تعلق به کلاس داشته باشد. برای ایجاد این احساس تعلق، لازم است قواعد کلاس به صورت مشترک طراحی شود. در ابتدای سال تحصیلی، معلم میتواند با مشارکت دانشآموزان چند قاعده ساده برای کلاس تعیین کند: زمان حضور، نحوه مشارکت در گفتوگو و مسئولیت انجام فعالیتهای گروهی. وقتی دانشآموز در تعیین این قواعد نقش داشته باشد، احتمال پایبندی به آنها افزایش مییابد. در کنار این اقدامات، مدرسه باید به مسئله مصرف رسانهای نیز توجه کند. یکی از مشکلات آموزش آنلاین این است که مرز میان درس خواندن و مصرف شبکههای اجتماعی برای دانشآموزان از بین میرود. برخی مدارس ممکن است برای حل این مشکل برنامه سادهای طراحی کنند: هر هفته یک جلسه کوتاه درباره سواد رسانهای برگزار میشود و دانشآموزان تجربههای خود در مورد رسانهها را با هم به اشتراک میگذارند. این گفتوگوها به تدریج آگاهی دانشآموزان نسبت به زمان و نوع مصرف رسانه افزایش میدهد.
با توجه به امکانات موجود در کشورمان، نخستین قدم عملی میتواند بسیار ساده باشد: هر کلاس مجازی باید حداقل ۱۰ دقیقه از زمان خود را به گفتوگوی تربیتی و مشارکتی اختصاص دهد. این زمان کوتاه اگر به درستی مدیریت شود، میتواند پیوند انسانی کلاس را حفظ کند. آموزش آنلاین اگر فقط به انتقال محتوا محدود شود، مدرسه را به یک کانال پخش درس تبدیل میکند؛ اما اگر رابطه انسانی در آن زنده بماند، حتی پشت صفحه نمایش نیز میتوان تربیت کرد.
مسئله اصلی در آموزش مجازی کمبود ابزار نیست؛ کمبود نگاه تربیتی است. تا زمانی که مدرسه خود را صرفا مسئول آموزش بداند، فضای مجازی تهدیدی برای تربیت خواهد بود. اما اگر نقش تربیتی مدرسه جدی گرفته شود، حتی کلاسهای آنلاین نیز میتوانند به محیطی برای رشد اخلاقی و شکل گیری هویت تبدیل شوند.
۲۰ خرداد ۱۴۰۵ - ۲۳:۴۰
کد مطلب: ۲۲٬۹۴۶
اولین چیزی که از مدرسه حذف شد، نگاه معلم بود. در کلاس مجازی همه چیز ظاهرا برقرار است: درس گفته میشود، تکلیف داده میشود، امتحان گرفته میشود. اما چیزی که دیده نمیشود همان چیزی است که همیشه مدرسه را از یک کلاس درس ساده متمایز میکرد: فرآیند تربیت. آموزش آنلاین بهخوبی میتواند انتقال اطلاعات را انجام دهد، اما اگر تدبیر نشود، تربیت را به حاشیه میراند.
نظر شما