آگاه: مرور نقش فرماندهان و رزمندگانی که در روزهای پایانی سال به شهادت رسیدند، نیازمند درک عمیق از پیچیدگیهای عملیاتی در جبهههای نبرد است. ماه اسفند همواره آبستن حوادث بزرگی بوده است؛ از عملیات خیبر در سال ۱۳۶۲ که با هدف تصرف جزایر مجنون و تسلط بر منابع نفتی دشمن طراحی شد، تا عملیات کربلای ۵ در سال ۱۳۶۵ که به عنوان یکی از سنگینترین و سرنوشتسازترین نبردهای طول جنگ در منطقه شلمچه شناخته میشود. شهید حمید باکری به عنوان جانشین فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا، در بحبوحه عملیات خیبر، ماموریتی دشوار را برای تثبیت پل شحیطیه بر عهده داشت. حضور او در خط مقدم، نه تنها یک نیاز نظامی، بلکه یک ضرورت روحی برای بسیجیانی بود که در محاصره تانکهای دشمن قرار داشتند. شهادت او در ششم اسفند، نمادی از گمنامی و ایثار محض شد، چرا که پیکر او برای همیشه در خاک جزیره باقی ماند تا گواهی بر صداقت او در خاک شدن برای آرمانهایش باشد.
در سوی دیگر، شهید حسین خرازی قرار دارد؛ فرماندهای که لشکر ۱۴ امام حسین (ع) را به یکی از قدرتمندترین یگانهای رزمی ایران تبدیل کرد. او که پیش از شهادت، دست راست خود را در عملیات خیبر فدا کرده بود، در هشتم اسفند ۱۳۶۵ در منطقه شلمچه به شهادت رسید. اهمیت خرازی در دفاع مقدس فراتر از نبوغ نظامی او در طراحی عملیاتهایی چون فتحالمبین و بیتالمقدس است؛ او مظهر تواضع و پیوند عمیق میان فرمانده و رزمنده بود.
شهیدان امیر حاجامینی و مهدی رضاییمجد نیز نماینده اقشار متفاوتی از جامعه هستند که در بوته آزمایش جنگ، به کمال رسیدند. امیر حاجامینی با آن تصویر تاریخی که آرامش پس از وصال را به رخ جهانیان کشید، به نمادی از عرفان رزمندگی تبدیل شد. مهدی رضاییمجد نیز با فدا کردن مسیر حرفهای خود در فوتبال ملی و باشگاهی برای حضور در سپاه محمد (ص)، نشان داد که اولویتهای یک جوان انقلابی چگونه میتواند از سکوهای قهرمانی به سنگرهای ایثار تغییر یابد. این چهار تن در مجموع، تصویری جامع از قدرت سخت و نرم ایران در دوران دفاع مقدس را ارائه میدهند.
شهید حمید باکری؛ سردار گمنام جزایر مجنون
حمید باکری در یکم آذر ۱۳۳۴ در ارومیه زاده شد و پس از سالها تلاش و مجاهدت در لبنان و سوریه، برای ادامه تحصیل به آلمان رفت اما با استقرار امام خمینی (ره) در حومه پاریس، تحصیل در آلمان را رها کرد و عازم فرانسه شد. او بعد از آغاز جنگ در ایران به جبهههای نبرد شتافت. او که همواره ترجیح میداد در سایه برادر بزرگترش مهدی باشد، در عملیات خیبر چنان حماسهای آفرید که نامش برای همیشه با مفهوم پایداری گره خورد. در ادامه، سه کتاب شاخص که به بررسی ابعاد مختلف زندگی و شهادت او پرداختهاند، معرفی میشوند:
حمید باکری به روایت همسر
نویسنده: حبیبه جعفریان
ناشر: انتشارات روایت فتح
این کتاب که جلد سوم از مجموعه مشهور «نیمه پنهان ماه» است، به روایت خاطرات فاطمه امیرانی، همسر شهید حمید باکری میپردازد. کتاب با نثری بسیار روان و عاطفی، از روزهای ابتدایی آشنایی و ازدواج ساده این دو در سال ۱۳۵۸ آغاز میشود. نویسنده با دقت در جزئیات، تصویری از این شهید ارائه میدهد که شاید در گزارشهای نظامی هرگز دیده نشود؛ مردی خوشلباس، مرتب و بسیار مهربان که حتی در اوج سختیهای جنگ، از ابراز محبت به خانواده غافل نبود. بخشی از کتاب به دوران حضور آنها در دزفول و انتظار شبانهروزی همسر برای بازگشت او اختصاص دارد. این اثر به خوبی نشان میدهد که چگونه یک فرمانده در تراز باکری، میان وظایف سنگین نظامی و مسئولیتهای خانوادگی تعادل برقرار میکرد. روایت شهادت حمید باکری در این کتاب، از دیدگاه همسری است که با گذشت سالها، گرد و غبار زمان نتوانسته یاد همسر شهیدش را در ذهن او کمرنگ کند.
به مجنون گفتم زنده بمان
نویسنده: فرهاد خضری
ناشر: انتشارات روایت فتح
این اثر، نخستین جلد از مجموعه چشمهاست که با تمرکز بر مجاهدتهای شهید حمید باکری در عملیات خیبر به رشته تحریر درآمده است. فرهاد خضری در این کتاب، با استفاده از تکنیک مستند-روایی، به بازخوانی وقایع جزایر مجنون میپردازد. کتاب به خوبی تبیین میکند که حمید باکری چگونه به عنوان جانشین لشکر ۳۱ عاشورا، در منطقه قرنه و جزایر مجنون، راهبرد «جنگ تن با تانک» را پیاده کرد. نویسنده با تکیه بر مصاحبههای متعدد با همرزمان شهید، لحظات حساسی را توصیف میکند که حمید در مقابل انبوه نیروهای زرهی دشمن ایستادگی کرد تا پلهای حیاتی منطقه سقوط نکنند. «به مجنون گفتم زنده بمان» فراتر از یک زندگینامه، تحلیلی از روحیه خستگیناپذیر رزمندگانی است که فرمان حفظ جزیره را با جان و دل پذیرا شدند.
ماموریت تمام
نویسنده: احمد دهقان
ناشر: دفتر ادبیات و هنر مقاومت
کتاب ماموریت تمام به قلم احمد دهقان، یکی از قدیمیترین و معتبرترین آثار منتشر شده درباره شهید حمید باکری است. دهقان که خود از نویسندگان صاحبنام دفاع مقدس است، در این اثر با نگاهی وقایعنگارانه، مسیر زندگی حمید را از دوران تحصیل در ارومیه، سفر به ترکیه و سوریه برای گذراندن دورههای چریکی، تا حضور در آلمان و فرانسه رصد میکند. بخش عمده کتاب به حضور شهید در عملیاتهای فتحالمبین، بیتالمقدس و والفجرها اختصاص دارد. نویسنده با دقتی مثالزدنی، استقامت حمید در ارتفاعات سومار طی عملیات مسلم بن عقیل را روایت کرده است که منجر به مجروحیت او از ناحیه دست شد. ماموریت تمام بر این نکته تاکید دارد که شهادت حمید در ۶ اسفند ۱۳۶۲، پایان یک ماموریت زمینی و آغاز حیات جاوید او در حافظه تاریخی یک ملت بود.
شهید حسین خرازی؛ علمدار با اخلاص لشکر امام حسین (ع)
شهید حسین خرازی، زاده ۱۳۳۶ در اصفهان، از معدود فرماندهانی بود که در تمامی مراحل حساس جنگ، از کردستان تا شلمچه، نقشی تعیینکننده داشت. او که فرماندهی لشکر ۱۴ امام حسین (ع) را بر عهده داشت، نماد نبوغ در عین سادگی بود. آثار زیر بهترین دریچهها برای شناخت او هستند:
عقیق
نویسنده: نصرتالله محمودزاده
ناشر: انتشارات شهید کاظمی
کتاب عقیق برگزیده جایزه سال کتاب دفاع مقدس و یکی از پرطرفدارترین آثار داستانی درباره زندگی شهید خرازی است. نصرتالله محمودزاده در این اثر، زندگینامه داستانی سرداری را روایت میکند که با یک دست، لشکری را در مقابل ارتش تا بن دندان مسلح صدام فرماندهی میکرد. کتاب به شکلی هنرمندانه، مراحل شکلگیری لشکر امام حسین (ع) و نقش محوری حسین در آزادسازی خرمشهر را به تصویر میکشد. نویسنده تلاش کرده است تا میان جنبههای نظامی و عرفانی شخصیت خرازی پیوندی ناگسستنی برقرار کند. عقیق سندی است بر این واقعیت که چگونه یک جوان اصفهانی با تکیه بر ایمان، توانست در عملیاتهای بزرگی چون خیبر و کربلای ۵، معادلات دشمن را بر هم بزند.
زندگی با فرمانده
نویسنده: علیاکبر مزدآبادی
ناشر: انتشارات یا زهرا (س)
این کتاب که دهمین جلد از مجموعه «یاران ناب» محسوب میشود، دربرگیرنده خاطراتی کوتاه و جذاب از سیره عملی و اخلاقی شهید حسین خرازی است. نویسنده برای تدوین این اثر به سراغ همرزمان نزدیک شهید رفته و خاطراتی را گردآوری کرده که نشاندهنده تواضع بینظیر حاجحسین است. از ویژگیهای برجسته این کتاب، استفاده از ۸۰ تصویر منحصر به فرد و چاپ رنگی است که حال و هوای سنگرها را به خوبی منتقل میکند. در این کتاب میخوانیم که چگونه خرازی شبها بدون محافظ در کنار اروند قدم میزد و به نگهبانان خسته نباشید میگفت، به طوری که گاهی رزمندگان او را با یک سرباز ساده اشتباه میگرفتند. زندگی با فرمانده تلاشی موفق برای نمایش وجوه پنهان شخصیت یک مدیر جهادی است.
پروانه در چراغانی
نویسنده: مرجان فولادوند
ناشر: انتشارات سوره مهر
کتاب پروانه در چراغانی پنجمین کتاب از مجموعه نورانی «قصه فرماندهان» با نگارشی ادبی و توصیفی، شرح حال رشادتهای شهید خرازی را در ۱۰ بخش روایت میکند. نویسنده در این اثر، داستان زندگی شهید را از زاویهای نو و برای مخاطبان نسل جوان بازخوانی کرده است. کتاب به نقش حسین در تثبیت خطوط پدافندی بستان و حضور او در اولین ساعات آزادی خرمشهر اشاره دارد. مرجان فولادوند در این اثر، صحنه شهادت خرازی در هشتم اسفند ۱۳۶۵ را با ظرافت خاصی تصویر کرده است؛ لحظهای که خمپارهای در کنار فرمانده فرود آمد و او را به آرزوی دیرینهاش در بقیع رساند. این کتاب به دلیل بیان شیوا و احساسی خود، به عنوان یکی از عناوین ماندگار در حوزه ادبیات پایداری شناخته میشود.
شهید امیر حاجامینی؛ تجلی آرامش در قاب شهادت
امیر حاجامینی، بیسیمچی گردان انصار لشکر ۲۷ محمد رسولالله (ص)، زاده ۱۳۴۰ بود که در ۱۰ اسفند ۱۳۶۵ در شلمچه شهید شد. دو عکس ثبت شده از او در لحظه عروج، چنان تاثیری بر افکار عمومی گذاشت که او را به سمبل شهادت تبدیل کرد. کتابهای زیر به بررسی این شخصیت پرداختهاند:
تبسم وصل
گردآورندگان: علی کبیری و بهناز قرهداغی
ناشر: نشر لمپا
کتاب تبسم وصل که در سال ۱۴۰۱ رونمایی شد، کاملترین اثر درباره زندگینامه و شرح حال شهید امیر حاجامینی است. این کتاب ۱۸۴ صفحهای، حاصل تلاش برای گردآوری مستندات و خاطراتی است که تا پیش از آن به صورت پراکنده وجود داشت. نویسندگان در این اثر به بررسی دوران کودکی شهید در روستای علیشار زرندیه، تحصیلات او در تهران و نحوه ورودش به سپاه و جبهه پرداختهاند. کتاب بر این نکته تاکید دارد که تبسم نقشبسته بر چهره شهید در لحظه وصال، پاداش سالها اخلاص و مجاهدت او در گمنامی بوده است. تبسم وصل تلاشی است برای فراتر رفتن از یک عکس و شناخت انسانی که پشت آن قاب ماندگار میزیست.
عاشقم کن
نویسنده: ناشناس
ناشر: نشر ۳۶۰ درجه
این کتاب که در سال ۱۴۰۰ منتشر شده، روایتی متفاوت و معنوی از رفاقت نویسندهای ناشناس با شهید امیر حاجامینی است. نویسنده در مقدمه توضیح میدهد که تمایلی به افشای هویت خود ندارد و کتاب حاصل تحولی است که پس از آشنایی با این شهید در زندگیاش رخ داده است. عاشقم کن به جنبههای فرهنگی و فکری رزمندگان دفاع مقدس توجه ویژهای دارد و تلاش میکند اندیشههایی را بازگو کند که برای عموم ناشناخته است. کتاب با وجود حجم کم، تاثیرگذاری بالایی دارد و به ویژه برای مخاطبانی که به دنبال شهودی معنوی از دفاع مقدس هستند، انتخاب بسیار مناسبی است. نویسنده در این اثر، شهید را نمونهای والا از محافظان اندیشههای انقلاب معرفی میکند.
کتاب عکس شهدا
(مجموعه عکسهای جنگ تحمیلی)
پدیدآور: انجمن عکاسان انقلاب و دفاع مقدس
ناشر: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس
اگرچه این اثر یک روایت داستانی نیست، اما نهمین مجلد از مجموعه عکس «جنگ تحمیلی: دفاع در برابر تجاوز» با عنوان شهدا، یکی از مهمترین منابع مکتوب برای درک جایگاه شهید حاجامینی است. در این کتاب، تصاویر مشهوری که توسط احسان رجبی از چهره گلگون شهید ثبت شده، در کنار ۲۷۷ قطعه تصویر دیگر از شهدای دفاع مقدس قرار گرفته است. شرح تصاویر به دو زبان فارسی و انگلیسی، این اثر را به یک مرجع بینالمللی برای شناخت آیکونهای بصری جنگ ایران و عراق تبدیل کرده است. حضور شهید حاجامینی در این مجموعه، نشاندهنده آن است که چگونه یک تصویر میتواند بار انتقال فرهنگ ایثار را به دوش بکشد و در میان هزاران عکس، به نماد پایداری تبدیل شود.
شهید مهدی رضاییمجد؛ کاپیتانی که از سکوی ملی به معراج جبهه رسید
شهید مهدی رضاییمجد، کاپیتان تیم ملی جوانان و بازیکن تیمهای اکباتان و تهران جوان، دهم اسفند ۱۳۶۵ در شلمچه به شهادت رسید. او که دعوت علی پروین برای حضور در پرسپولیس را نادیده گرفت تا در جبهه بماند، مظهر گذشت از دنیاست. آثار زیر یادآور او هستند:
بچهها دیرتون نشه
نویسنده: سیدمیثم موسویان
ناشر: انتشارات روایت فتح
این کتاب که یازدهمین شماره از مجموعه «از چشمها»ست، روایتی داستانی و مستند از زندگی شهید مهدی رضاییمجد را در ۱۵۲ صفحه ارائه میدهد. میثم موسویان با بهرهگیری از ۱۵ داستان کوتاه، خاطرات همبازیها، دوستان و خانواده شهید را بازسازی کرده است. عنوان کتاب برگرفته از تکیهکلام شهید است که همواره دیگران را به سرعت در انجام واجبات و کارهای خیر فرا میخواند. کتاب به خوبی تبیین میکند که مهدی با وجود حضور حرفهای در فوتبال، چگونه روحیات بسیجی خود را حفظ کرده بود. بچهها دیرتون نشه از نظر ادبی اثری قوی محسوب میشود که توانسته است پارادوکس میان هیاهوی ورزشگاه و سکوت سنگر را به زیبایی به تصویر بکشد.
درجه اشتباهت چند است؟
نویسنده: اعظم حمزهای
ناشر: انتشارات فاتحان
این کتاب در هشت فصل به بازخوانی زندگی شهید ورزشکار، مهدی رضاییمجد میپردازد. نویسنده که برای نگارش این اثر سه سال زمان صرف تحقیق و مصاحبه با خانواده و دوستان شهید کرده است، قالب رمان را برای روایت برگزیده تا پراکندگی خاطرات را در یک ساختار منسجم گرد آورد. کتاب از دوران نوجوانی مهدی در محلات جنوب شهر تهران آغاز شده و به دوران اوج فوتبال او و در نهایت چهارمین اعزامش به جبهه ختم میشود. درجه اشتباهت چند است؟ تلاشی است برای پاسخ به این پرسش که چرا یک جوان در آستانه موفقیتهای بزرگ مادی، راه سخت شهادت را برمیگزیند. این اثر با حمایت کنگره شهدای ورزش کشور منتشر شده است.
مرور آثار مکتوب درباره شهیدان باکری، خرازی، حاجامینی و رضاییمجد نشان میدهد که ادبیات دفاع مقدس طی دهههای اخیر از قالب گزارشهای خشک نظامی به سمت روایتهای انسانی و عاطفی حرکت کرده است. این کتابها نه تنها یادآور حماسههای ماندگار اسفند هستند، بلکه به عنوان منابعی ارزشمند برای مطالعه جامعهشناختی و فرهنگی دوران جنگ تحمیلی شناخته میشوند. با واکاوی این میراث مکتوب، میتوان دریافت که رمز ماندگاری این شهدای گرانقدر، نه فقط در نحوه شهادت، بلکه در سبک زندگی و خلوصی بوده است که اکنون در کالبد کلمات، برای آیندگان به یادگار مانده است.
نظر شما