آگاه: جلال خالقیمطلق، متولد ۱۳۱۶ در تهران، شاهنامهپژوه، ادیب، زبانشناس، مقالهنویس، استاد دانشگاه، ایرانشناس و شاعر ایرانی مقیم آلمان و دارای دکترای شرقشناسی، مردمشناسی و ژرمانیستیک (مطالعات آلمانی) از دانشگاه کلن آلمان بود. وی از کودکی و دوره دبستان، علاقهمند به شعر و ادبیات بود و معلمش چنان انشاهای او را میستود که به کلاسهای دیگرش هم میبرد تا دانشآموزان دیگر کلاسها هم انشاهایش را بشنوند. در دوره دبیرستان عضو انجمن ادبی مدرسه مروی بود و چندبار هم به رادیو دعوت شد و در روزنامه «پیک مروی» - روزنامه مدرسهاش - هم مینوشت.
علاقه خالقی مطلق به «شاهنامه» از زمانی آغاز شد که پسردایی کشتیگیرش، موقع تمرین یا قبل از نرمش، «شاهنامه» میخوانده است. این علاقه به «شاهنامه»، که از شاهنامهخوانیهای پسردایی جلال خالقی مطلق، مخصوصا خواندن داستان رستم و اشکبوس «شاهنامه» با صدای بلند، در او پدید آمد بعدها شکل تخصصی به خود گرفت و دست آخر خالقی مطلق چنان درگیر «شاهنامه» شد که حدود ۵۰ سال از عمر خود را بر سر تحقیق در این اثر سترگ و تصحیح انتقادی آن گذاشت و سعی کرد نسخهای معتبر و تا جای ممکن نزدیک به نسخه اصلی فردوسی، از کتاب «شاهنامه» ارائه دهد.
خالقیمطلق در رشته مردمشناسی روی قوم مایا و سرخپوستان تحقیق کرده بود و حین تحصیل در رشته ژرمانیستیک، حماسهها و اسطورههای آلمان و ملل دیگر را بهطور تخصصی شناخت و با چنین پشتوانهای به کار تخصصی روی اثر حماسی – اساطیری بزرگ ایران، یعنی کتاب «شاهنامه»، پرداخت. موضوع رساله دکترایش هم زنان شاهنامه بود.
خالقی مطلق سالها استاد دانشگاه هامبورگ و نیز عضو هیات امنای بنیاد فردوسی بود. او در تألیف دانشنامه ایرانیکا نیز با احسان یارشاطر همکاری داشت. از آثار جلال خالقیمطلق میتوان به کتابهای «زنان شاهنامه»، «شاهنامه و فرهنگ ایران»، «واجشناسی شاهنامه: پژوهشی در خوانش واژگان شاهنامه» و «سخنهای دیرینه: سی گفتار درباره فردوسی و شاهنامه» اشاره کرد. از او یک مجموعه رباعی هم با عنوان «آهوی کوهی در دشت» و یک فیلمنامه با عنوان «زال و رودابه» منتشر شده است.
تصحیح، تفسیر و توضیح
تصحیح علمی، انتقادی و تحقیقی جلال خالقیمطلق از شاهنامه، این شاهکار ادبیات حماسی – اساطیری ایران و جهان، چنانکه پیشتر نیز اشاره شد ماحصل پژوهشی ۵۰ ساله است. این تصحیح که ابتدا در ۱۲ جلد در انتشارات مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی و سپس با بازبینی و ویرایش و تصحیح تازهای از جانب مصحح، در ۶ جلد از طرف انتشارات سخن به چاپ رسید، کتابی است کاربردی، هم برای شاهنامهپژوهشان و آنها که بهطور تخصصی روی این شاهکار منظوم ادبیات کلاسیک فارسی کار میکنند و هم برای کسانی که بهطور کلی بهنحوی با ادبیات سروکار دارند.
تصحیح انتقادی جلال خالقیمطلق از کتاب «شاهنامه» همچنین مخاطبان عادی این اثر بزرگ حماسی – اساطیری و داستانی را بهکار میآید و میتواند آنها را در مواجهه با دشواریهای کتاب «شاهنامه» و درک بهتر متن آن یاری کند. جلال خالقیمطلق کتاب «شاهنامه» را به روش انتقادی و تحقیقی و علمی تصحیح کرده است و براساس نسخههایی که آنها را معتبرترین نسخههای دستنویس از کتاب «شاهنامه» یافته است. رویکرد خالقیمطلق در تصحیح کتاب «شاهنامه» مبتنی بر نزدیکی هرچه بیشتر زبان متن به زبان متن اصلی نوشتهشده به دست فردوسی است و او در تلفظ و اعرابگذاری واژگان نیز همین معیار را مد نظر داشته است.
این تصحیح، علاوه بر متن «شاهنامه»، حواشی و توضیحات و بیتیاب و هرآنچه را که در کنار متن اصلی کتاب «شاهنامه» مخاطب را در درک بهتر این متن یاری میکند، دربر میگیرد و توضیحات مفصل خالقیمطلق بر ابیات «شاهنامه» پاسخگوی بسیاری از ابهامات و پرسشهایی است که مخاطب حین خواندن متن این اثر حماسی کلاسیک با آنها مواجه میشود.
خالقیمطلق، جدا از تصحیح متن کتاب «شاهنامه» و معرفی نسخهها و دستنویسها و منابع و توضیحات مربوط به نسخهشناسی و تصحیح این کتاب، در این تصحیح به تفسیر و توضیح ابیات کتاب «شاهنامه» و توضیح و معنا و شرح لغات و اصطلاحات و صنایع لفظی و نیز توضیحات تاریخی و فرهنگی و اسطورهشناختی درباره ابیات و قصههای کتاب «شاهنامه» نیز پرداخته و در مواردی نقدی هم از قصهای که در کتاب «شاهنامه» نقل شده ارائه داده است.
در توضیحات خالقیمطلق گاه سعی شده سوءتفاهمهایی که در مورد معنا و شیوه ضبط بعضی لغات کتاب «شاهنامه» پدید آمده و بعضا رایج شده است برطرف شود. جلال خالقیمطلق همچنین در مواردی که لازم دانسته نظر منتقدان به تصحیحاش از کتاب «شاهنامه» را نیز منعکس کرده و نیز به بعضی نقدها که مورد قبولش نبوده پاسخ داده است.
یک تصحیح قابل قبول جهانی
این شاهنامهپژوه همچنین مجلدی از تصحیح شاهنامه را به کشفالابیات این حماسه منظوم اختصاص داده تا شاهنامهپژوهان و آنها که دنبال بیت یا ابیاتی خاص در کتاب «شاهنامه» میگردند و کسانی که میخواهند به بیت یا ابیاتی در کتاب «شاهنامه» استناد کنند و منبعشان هم همین تصحیح جلال خالقیمطلق از کتاب «شاهنامه» است، بهراحتی بتوانند بیت یا ابیات مورد نظر را با رجوع به این مجلد پیدا کنند. کار تدوین و تدارک این کشفالابیات را علی ایمانی و خدیجه خسروی با همکاری هم انجام دادهاند. گفتنی است که در تصحیح بخشهایی از متن کتاب «شاهنامه» محمود امیدسالار و ابوالفضل خطیبی نیز با جلال خالقیمطلق همکاری داشتهاند.
کتاب «شاهنامه»، مثل هر اثر بزرگ کلاسیک و جهانی، از آن آثاری است که میتوان از درهای گوناگون به آن وارد شد و از مناظر و چشماندازهای مختلف به آن نگریست. این کتاب هم منبعیست برای اسطورهپژوهی، هم اثری ملی که روح ایرانی را در آن میتوان بازشناخت.
«شاهنامه» را بهلحاظ اجتماعی هم میتوان تفسیر کرد و نیز بهلحاظ قصهپردازی میتوان از آن درسها گرفت. این کتاب منبعی غنی از زبان فارسی است و در کار نوشتن شعر و نثر میتوان بسیار از آن آموخت و دایره واژگان را به کمک آن گسترش داد، اما درک و تفسیر و شناخت درست کتاب «شاهنامه»، فارغ از اینکه از چه منظری با آن مواجه شویم، منوط به این است که از برخورد صرفا ذوقی با این اثر فراتر رویم و در تفسیر آن به راههای پرت و یکسره بیارتباط با زمینه و ریشههای فرهنگی و تاریخی و اساطیری که «شاهنامه» و زبان و فضا و قصههایش به آن تعلق و پیوند دارد نیفتیم و به برداشتهایی نرسیم که هیچ ربطی به آن زمینه و ریشهها ندارد. تصحیح جلال خالقیمطلق از کتاب «شاهنامه» مورد تایید و تحسین تعدادی از شاهنامهپژوهان و محققان برجسته و مطرح ایرانی و خارجی چون ایرج افشار، علیاشرف صادقی، سعید حمیدیان، محمد دبیرسیاقی، میرجلالالدین کزازی، جلیل دوستخواه، محمدامین ریاحی، محمدجعفر یاحقی، احسان یارشاطر، ویلیام هانوی و دیک دیویس قرار گرفته است.
خالقیمطلق از آفت پراکندهکاری به دور بود
سجاد آیدنلو، شاهنامهپژوه برجسته کشورمان پس از خبر درگذشت، جلال خالقیمطلق گفت: نه در میان خارجیها و نه در میان ایرانیها هیچ محققی را نداریم که از نظر کمیت و کیفیت بهتر و بیشتر از دکتر خالقیمطلق در حوزه شاهنامهشناسی کار کرده باشد. ایشان بزرگترین شاهنامهشناس تاریخ تحقیقات شاهنامهشناختی ایران و جهان است. ایشان جزو معدود محققان ایرانی است که به تأسی از روش درست پژوهندگان خارجی، سراسر عمر را خود را به شکل تخصصی و متمرکز در یک حوزه معین صرف کرد. آفتی که در برخی یا بیشتر پژوهندگان و استادان ایرانی دیده میشود، پراکندهکاری است؛ در حوزههای مختلف ادب فارسی مطالعه میکنند و مقاله و کتاب مینویسند. شمار کسانی که به شکل تخصصی و متمرکز در یک حوزه، کار میکنند در بین محققان ایرانی متاسفانه بسیار کم است. او با تاکید بر اینکه تخصص و تمرکزگرایی در یک حوزه خاص، شاخص روششناختی مهمی است، بیان کرد: آقای دکتر خالقیمطلق بیش از ۵۰ سال از عمر خود را مشخصا صرف پژوهش در شاهنامه کرد. بهنظر میرسد، چون ایشان در خارج از ایران تحصیلات دکترای خود را به پایان رساند و همانجا در آلمان استخدام شد، تدریس کرد و بازنشسته شد، روش درست مطالعه و تحقیق را از شیوههای اروپاییها آموخت و به صورت مشخص در حوزه شاهنامه کار کرد.
این شاهنامهشناس درباره دیگر ویژگی مهم شخصیت علمی جلال خالقیمطلق گفت: ایشان با مطالعه مبانی نظری اصول تصحیح و تحقیق متن در اروپا و با تأمل در تحقیقات ایرانشناسان غربی، روششناسی درست تحقیق متن یا متنشناسی را آموخته بود که این موضوع را روی شاهنامه فردوسی پیاده کرد. از نظر روشی میشود تصحیح ایشان را جزو شاهکارهای تصحیح متون فارسی از نظر روش به شمار آورد. اگر بخواهیم چند متن را که نمونه شاخص به کار بستن روش درست تحقیق و تصحیح و تحلیل متن در ادب فارسی هستند مطرح کنیم، یکی از برجستهترین آنها، کار آقای خالقیمطلق است و به جرات اگر بخواهیم دو یا سه اثر شاهکار نام ببریم حتما تصحیح جلال خالقیمطلق به لحاظ روش جزو دو سه تای اول است.
نظر شما