آگاه: برای فهم این پدیده، نخست باید از سطح ظاهری آن عبور کرده و به لایه‌های عمیق‌تری از نسبت میان «شخص»، «اندیشه» و «بدنه اجتماعی» توجه کنیم. در الگوهای کلاسیک رهبری، پیوند اصلی میان رهبر و جامعه، عمدتا از مسیر «حضور» و «کنترل» برقرار می‌شود؛ رهبر می‌بیند، تصمیم می‌گیرد و هدایت می‌کند و جامعه، در نسبت با این حضور، خود را تنظیم می‌کند. در چنین الگویی، فقدان رهبر، به‌معنای از دست رفتن نقطه تمرکز و در نتیجه، بروز نوعی پراکندگی است.

اما در تجربه‌ای که از آن سخن می‌گوییم، به‌نظر می‌رسد با الگویی متفاوت مواجهیم؛ الگویی که در آن، رابطه رهبر با جامعه، بیش از آنکه بر «حضور فیزیکی» استوار باشد، بر «درونی‌سازی معنا» بنا شده است. در اینجا، رهبر صرفا هدایت‌کننده بیرونی نیست، بلکه به‌تدریج به بخشی از دستگاه ادراکی و ارزشی جامعه تبدیل می‌شود؛ به‌گونه‌ای که حتی در غیاب او، آن چارچوب فکری و آن افق معنایی، همچنان در کنش‌ها و تصمیم‌های جمعی جاری می‌ماند. در این چارچوب، شهادت را نمی‌توان صرفا به‌عنوان یک فقدان زیستی فهم کرد، بلکه باید آن را نوعی «گسست مولد» دانست؛ گسستی که اگرچه در سطحی، به پایان یک حضور می‌انجامد، اما در سطحی دیگر، به آغاز نوعی حضور گسترده‌تر و تکثیرشده منجر می‌شود. این تکثیر، از آن‌رو رخ می‌دهد که آنچه پیشتر در یک فرد متمرکز بود، اکنون در سطحی وسیع‌تر در میان کنشگران متعدد توزیع می‌شود.
یکی از مهم‌ترین سازوکارهای این تکثیر، تبدیل «الگوی رهبری» به «الگوی کنش» است. تا پیش از شهادت، بسیاری از افراد، جهت‌گیری خود را با رجوع به سخن و تصمیم رهبر تنظیم می‌کردند؛ اما پس از آن، همان افراد، با اتکا به درکی که از آن الگو به‌دست آورده‌اند، می‌کوشند در موقعیت‌های مختلف، خود به‌مثابه یک «فاعل مسئول» عمل کنند. به‌بیان دیگر، رهبری از یک موقعیت متمرکز، به مجموعه‌ای از کنش‌های پراکنده اما هم‌جهت تبدیل می‌شود؛ امری که در نهایت، می‌تواند به افزایش چابکی و انعطاف‌پذیری یک جریان بینجامد. در کنار این، نباید از نقش «بار معنایی شهادت» نیز غافل شد. شهادت، در بسیاری از سنت‌های فکری و فرهنگی، نه صرفا یک پایان، بلکه نوعی اوج و تحقق نهایی یک مسیر تلقی می‌شود. این تلقی، به‌نوبه خود، ظرفیت آن را دارد که یک اندیشه را از سطح «گزینه‌ای در میان گزینه‌ها» به سطح «معیاری برای سنجش» ارتقا دهد. هنگامی که یک رهبر، مسیر خود را تا نقطه‌ای پیش می‌برد که به چنین پایانی منتهی می‌شود، سخن و تحلیل او، در ذهن و ضمیر جامعه، وزن و اعتباری متفاوت می‌یابد؛ اعتباری که به‌سادگی قابل تردید یا نادیده‌گرفتن نیست
از سوی دیگر، شهادت، با ایجاد نوعی «فشردگی عاطفی»، به بسیج ظرفیت‌های پنهان اجتماعی نیز کمک می‌کند. احساس فقدان، اگر در یک چارچوب معنایی منسجم قرار گیرد، می‌تواند به‌جای آنکه به انفعال و اندوه صرف بینجامد، به نوعی انرژی متراکم برای کنش تبدیل شود. در چنین وضعیتی، افراد نه‌تنها برای حفظ آنچه از دست رفته، بلکه برای تحقق آنچه ناتمام مانده، احساس مسئولیت بیشتری می‌کنند.
با این حال، آنچه این فرآیند را از یک واکنش صرف عاطفی متمایز می‌سازد، پیوند آن با یک «چارچوب فکری پیشینی» است. اگر شهادت، در خلأ یک اندیشه منسجم رخ دهد، احتمال آن وجود دارد که اثر آن به‌سرعت فروکش کند و در سطحی نمادین باقی بماند. اما زمانی که این رخداد، در امتداد یک دستگاه تحلیلی و یک افق روشن قرار دارد، به‌مثابه یک «کاتالیزور» عمل می‌کند که می‌تواند فرآیندهای پیشتر آغازشده را تسریع و تعمیق بخشد.
از این منظر، استمرار و حتی تقویت نفوذ رهبر شهید پس از شهادت، نه یک امر تصادفی، بلکه نتیجه ترکیب چندین عامل است که درونی ‌شدن اندیشه در بدنه اجتماعی، قابلیت تبدیل آن اندیشه به الگوی کنش و بار معنایی و عاطفی خاصی که شهادت به آن می‌بخشد از جمله این عواملند. در چنین ترکیبی، فقدان، به‌جای آنکه نقطه پایان باشد، به نقطه‌ای برای بازتوزیع و تکثیر قدرت تبدیل می‌شود.
شاید بتوان گفت آنچه در این تجربه رخ داده، ما را به بازاندیشی در خود مفهوم قدرت وامی‌دارد. در اینجا قدرت نه صرفا به‌معنای توان اعمال اراده از یک مرکز، بلکه به‌معنای توان شکل‌دهی به اراده‌های متعدد در یک جهت مشترک است؛ توانی که اگر به‌درستی فهم و تقویت شود، می‌تواند حتی از محدودیت‌های حضور فیزیکی نیز فراتر رود و در قالبی گسترده‌تر و پایدارتر، خود را بازتولید کند.