آگاه: سیدمرتضی آوینی ۲۰ مهر ۱۳۲۶ در شهر ری به دنیا آمد. سالهای تحصیل خود را در خمین، زنجان و کرمان گذراند و خدمت سربازی خود را در نیروی هوایی به پایان رساند و در سال ۱۳۴۴ وارد دانشکده هنرهای زیبایی شد. وی در دوران دانشجویی نسبت به مسائل روز و مسائل هنر پیگیر بود و بسیار تلاش میکرد که هر مسئلهای را در این ارتباط خودش دریافت کند.
شهید آوینی در معماری و ادبیات به دنبال معنای واقعی هنر بود و در عین حال که دانشجوی هنر بود به فلسفه و ادبیات نیز علاقه فراوانی داشت. به گفته بسیاری از همدورههایش از جمله عطاءاله امیدوار هنرمند برجسته کشورمان، آوینی دارای نبوغ ویژهای در فلسفه ادبیات بود. شهید آوینی به نقاشی و شعر نیز گرایش کمنظیری داشت و البته هم نقاشی میکرد و هم شعر میسرود.
در سال ۵۷ پس از بازگشت امام خمینی (ره) از تبعید و پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران به فرمایشات رهبر کبیر انقلاب به دقت گوش میداد. پس از انقلاب اسلامی، مرتضی آوینی به آرمانهای امام (ره) و انقلاب به شدت گره خورد و راه حقیقی را یافت. شهید آوینی در سال ۱۳۵۸ وارد جهاد سازندگی شد و پس از زمان کوتاهی به فیلمسازی روی آورد. آوینی روز بیستم فروردین ۱۳۷۲ در منطقه فکه در حال بررسی لوکیشن فیلم مستند شهری در آسمان، به همراه محمدسعید یزدانپرست با مین برخورد کرد و بر اثر اصابت ترکش مین باقیمانده از جنگ ایران و عراق به شهادت رسید.
مستند جنگ یا صلح؟
همانطور که بالاتر هم اشاره شد، آوینی به مستندسازی در حوزه جنگ معروف است اما آثار او یکی از بزرگترین آثار در مورد صلح هستند، به قول قطبیزاده، منتقد سینمای کشورمان مستندهای مرتضی آوینی را بهجای مستندهای جنگی، باید مستندهای صلح نامید. لحن آوینی در عوض اینکه در پی تولید هیجان برای مشروعیت بخشیدن به جنگ باشد، گویی پیشنهاد صلح است و بیشتر در ستایش صلح است تا جنگ. او در زمانهای زیسته و رشد کرده و خاستگاهی داشته که عصاره چیزی که در او تهنشین شده، یک نوع ادبیات است. انگار که برای اثبات مستندگونگی این آثار، چارهای جز توسل به این کلام شاعرانه نداشت. اگر شرایط آن روزگار را لحاظ کنیم، میبینیم بسیاری از فیلمسازان ما مانند ناصر تقوایی، کامران شیردل، محمدرضا اصلانی و... توجه ویژهای به ادبیات داشتهاند. کتاب «حقیقت» با اطلاعاتی که ارائه میدهد، به فهم بهتر وقایعی که در فیلمهای مرتضی آوینی مدنظر بوده است یاری میرساند. همچنین این منتقد اعتقاد دارد که سینمای مستند عرصهای محدود برای مرتضی آوینی بود. او میگوید: با توجه به هدف و غایتی که او در سینما میدید، خلاقیت مورد نظرش را در سینمای داستانی جستوجو میکرد اما فرصت این کار را پیدا نکرد. در واقع باید گفت برای ما و تاریخ سینمای ایران این فرصت فراهم نشد و این یک کاستی برای ما محسوب میشود. تجربه آوینی میتوانست به یک سینمای ناب و با میزانسن ناب در سینمای داستانی منتهی شود. هر بار که صحبت از آوینی بوده، بر اهمیت او بهعنوان یک مستندساز و متفکر و فردی دلسوز فرهنگ مملکت تاکید کردهام. اما همزمان لذت میبرم که راجع به یک تئوریسین صحبت میکنم. در سینمای ترسوی ایران که همه از روی دست همدیگر مشق مینویسند، آوینی از شأن یک تئوریسین و ایدئولوگ برخوردار بود. او با کتاب و مقالاتی که نوشت، درصدد طرح یک ایده بود و این تفاوت یک تئوریسین و یک منتقد است. زمانی که آوینی راجع به سینمای اشراقی و شهود در سینما صحبت میکند، اینها در واقع تئوریهایی است که باید بیشتر به آنها اندیشید. بهجای قدسیت بخشیدن به شخصیت او، باید زنده بودنش را در آثار مکتوب و تصویری جستوجو کنیم. او کماکان حرف برای گفتن دارد و دیدگاهها و آثارش میتواند چراغ راه سینمای ایران باشد.
چرا صدای آوینی در زمانه خود شنیده نمیشد؟
همه اینهایی که تا اینجا گفتیم و پیش از ما هم بسیار گفته شده مربوط به دوران بعد از شهادت آوینی است؛ به بیان دیگر صدای آوینی در زمانه خودش شنیده نمیشد چنانکه امروز هم صدای بسیاری از هنرمندان انقلابی شنیده نمیشود. حسن عباسی، تحلیلگر علوم استراتژیک و رئیس مرکز بررسیهای دکترینال اندیشکده یقین در خصوص چرایی این ضعف میگوید: مدیریت فرهنگی زمان آوینی و مدیریت فرهنگی امروز یک ضعف کلیدی داشت و دارد: سواد فرهنگی ندارد. مبانی معرفتشناسی و هستیشناسیاش هم مخدوش است. ظاهر مدیر فرهنگی ما در این دورهها، ظاهری وجیه و اسلامی بوده. مدیران فرهنگی انصافا در زندگی شخصیشان هم افراد متدینی هستند اما آن زمان آگاهی لازم، آن غربشناسی دقیق، آن جریانشناسی مطلوب هنری و فرهنگی را ندارند. از همه مهمتر اینکه از زمان خودشان عقب هستند. نهتنها مسائل فکری، معرفتی و ساختارهای فرهنگی آینده را نمیشناسند و جلوتر از زمان نیستند، بلکه حتی زمان آگاه هم نیستند، امروز را هم بعضا نمیشناسند. ممکن است البته مصداقهایی داشته باشیم که نقیض این گفته من باشد. یکی از دلایل غربت آوینی این بود که مدیران فرهنگی روز در سازمان صداوسیما، در مطبوعات، ارشاد و سازمانهای دیگر از زمان خودشان عقب بودند. فاصلهای که بین آنها و تفکر آوینی بود، فاصله دردآوری بود. صدایش شنیده نمیشد. مستند میساخت، مستندش سانسور میشد یا پخش نمیشد. آوینی ممنوعالصدا بود، نهفقط ممنوعالتصویر، تریبونی برای حرفزدن نداشت. همین که بعد از شهادتش شناخته شد، علت اصلیاش مدیران فرهنگی روز بودند. سعی کردند که صدای مرتضی حتی شنیده نشود. ویژگی اساسی که موجب شد مرحوم شهید آوینی به سلک و سیره بقیه شهدا و انسانهای ماندگار، ماندگار بشود، هنری زندگی کردن بود. حکیمی روزی فرموده بود که آنچه در قالب هنر نگنجد، ماندنی نیست. راز ماندگاری شهید آوینی در عدالتخواهیاش در عرصه اجتماعی، در یک زیست هنرمندانه در سبک زندگی انسان الهی و نگاه غیبباور و معادگرایش بوده است. بیشتر از آنکه آثار هنری شهید آوینی گویای آوینی باشد، زندگیکردن، زیستن، تغییر و تحول و دگردیسی شخصیت او اهمیت دارد: او که در دوره دانشجویی کس دیگری است، در دوره انقلاب کس دیگری و شکل دیگری میشود. به تعبیر امام (رضوانالله تعالی علیه) میزان، حال فعلی افراد است. حال آوینی هرچه جلوتر آمد بهتر، مناسبتر و کاملتر شد تا مرحلهای که لیاقت شهادت پیدا کرد.
معرفی برنامههای هفته هنر انقلاب
همزمان با فرارسیدن بیستم فروردین و سالروز شهادت سیدمرتضی آوینی، هفته هنر انقلاب اسلامی از روز پنجشنبه ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ به همت حوزه هنری انقلاب اسلامی در تهران و چند استان کشور آغاز شد.
در جریان این رویداد، مجموعهای از نمایشهای میدانی و پرفورمنس در ۹ نقطه از شهر تهران و همچنین در سه استان کشور به صحنه خواهد رفت. این اجراها با محوریت مفاهیم هویتی، ملی و انقلابی، تلاش دارند ارتباطی مستقیم با مخاطبان در فضاهای شهری برقرار کنند. در این دوره، نمایش «آرش» از مجموعه «مشت و میدان» با بازی انوش معظمی، «ما ایرانیم» به کارگردانی ابوالفضل همراه، پرفورمنس «اتحاد مقدس» به کارگردانی علیرضا تاجیک، «به نام ایران» به کارگردانی محمد یزدی، «به رنگ پرچم» به کارگردانی حسین قاسمی، «زنگ بهشت» به کارگردانی مجتبی خلیلی، «رئیسعلی و کوچکخان» به کارگردانی مهدی روزبهانی و «فرشتههای میناب» به کارگردانی مریم شعبانی از جمله آثاری هستند که برای اجرا در این رویداد برنامهریزی شدهاند.
همچنین در بخش «فرا تهران»، نمایش «آرش» در شهرهای مشهد، لاهیجان و یزد نیز روی صحنه خواهد رفت تا مخاطبان خارج از پایتخت نیز در جریان این رویداد قرار بگیرند. از دیگر برنامههای هفته هنر انقلاب برگزاری شبهای شعر در میادین اصلی شهر تهران است که با حضور شاعرانی چون وحیدزاده، الهام صفالو، معصومه مزینان، نانیزاد، رباب کلامی، سیدعلی رکنالدین، مهدی عبدالهی و بشری صاحبی برگزار خواهد شد. این برنامه در استانها نیز با حضور میلاد عرفانپور در قم و محمد رسولی در میناب ادامه دارد. همچنین همزمان با آغاز این رویداد از پوستر هفته هنر انقلاب با طراحی صابر شیخرضایی رونمایی شد؛ اثری که با نگاهی نمادین و متاثر از شرایط روز، تلاش دارد تصویری حماسی و در عین حال امیدبخش از هنر انقلاب ارائه دهد. سازمان بسیج هنرمندان کشور هم به مناسبت آغاز این هفته بیانیهای منتشر و در آن از حضور هنرمندان اصیلی که در جریان جنگ رمضان در کنار مردم و انقلاب بودند قدرانی کرد.
نظر شما