آگاه: فتح خرمشهر در عملیات «بیتالمقدس» در سوم خرداد ۱۳۶۱، یکی از نقاط عطف استراتژیک و سیاسی در تاریخ جنگ ایران و عراق محسوب میشود. به همین جهت، به مناسبت فتح «شهر خون» برنامههایی در کشور برگزار میشود:
گرامیداشت شهدای جنگ رمضان و سالگرد شهدای اقتدار ایران و شهدای جنگ ۱۲روزه و نیز تکریم شهدای دفاع مقدس ۸ ساله، عصر روز سوم خرداد در تهران و با حضور خانوادههای معظم شهدا، مسئولان و اقشار مختلف مردم در مصلای امام خمینی(ره) برگزار خواهد شد.
آیین اختتامیه روز جهانی موزهها و هفته میراث فرهنگی با رونمایی از اسناد ثبت ملی آثار ملموس و ناملموس جنگ تحمیلی رمضان به همت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و با مشارکت بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس در روز سوم خرداد، یکی دیگر از برنامههای آزادسازی خرمشهر است.
ارتش برنامههای مرتبط با نشر تاریخ شفاهی بیتالمقدس را در قالب تولیدات تلویزیونی و مکتوب ارائه خواهد کرد. سپاه و بسیج با اجرای نهضت روایت با عنوان «از مقاومت دیروز تا مقاومت امروز»، بیش از ۳۰۰۰ روایت را در فاصله دوم تا پنجم خرداد در نقاط مختلف کشور ارائه میکنند.
روایتگری راویان شاخص هم در ۳۰ میدان بزرگ شهر تهران و سایر میادین استانها و شهرستانها انجام خواهد شد. در کنار این برنامهها، دیدار و تجلیل از خانوادههای معظم شهدا در دستور کار قرار دارد. در فراجا با توجه به حضور فعال نیروها در صحنه و شهادت تعدادی از آنان، برنامههای ویژهای برای تکریم خانوادههای شهدا برگزار میشود. همچنین در قوه قضائیه، از کتاب «روایت عدل» جلد چهارم به عنوان مستندنگاری دوران دفاع مقدس رونمایی خواهد شد. وزارت کشور نیز با راهبری ستادهای استانی، شهرستانی و بخشداریها، مسئولیت هماهنگی برگزاری مراسمها در سراسر کشور را برعهده دارد.
اما به اصل ماجرا برگردیم. خرمشهر چرا و چگونه آزاد شد؟ تحلیلگران و تاریخنگاران نظامی، پیروزی در این عملیات را حاصل ترکیبی از عوامل انسانی، نظامی و سیاسی میدانند.
۱. تغییر در استراتژی و وحدت فرماندهی
پس از حذف بنیصدر از فرماندهی کل قوا، فضای سیاسی کشور تغییر کرد و اختلافنظر میان ارتش و سپاه به حداقل رسید. شکلگیری «قرارگاه کربلا» به عنوان اتاق فکر مشترک ارتش و سپاه، هماهنگی بسیار بالایی را در طراحی و اجرای عملیات ایجاد کرد. برخلاف عملیاتهای اولیه که اغلب با ناهماهنگی پیش میرفت، در بیتالمقدس، ترکیبی از آتش توپخانه و یگانهای زرهی ارتش با توان پیاده و تاکتیکهای چریکی سپاه به کار گرفته شد.
۲. بهرهگیری از نوآوریهای تاکتیکی
طراحی چندمرحلهای: عملیات بیتالمقدس یک عملیات ساده نبود؛ بلکه طراحی پیچیدهای داشت که در چهار مرحله اجرا شد. عبور از رودخانه کارون با امکانات محدود و ایجاد پلهای شناور (پل پیروز)، دشمن را کاملاً غافلگیر کرد.
محاصره به جای درگیری مستقیم: فرماندهان ایرانی به این نتیجه رسیده بودند که درگیری مستقیم و «جبههای» با ارتش عراق در مناطق مسطح خوزستان به دلیل برتری تجهیزاتی دشمن (تانکها و هواپیماها) هزینهبر است. لذا از تاکتیک محاصره استفاده کردند تا ارتباط دشمن را با عقبهاش قطع کرده و او را مجبور به تسلیم یا عقبنشینی کنند.
۳. نیروی انسانی و انگیزه عقیدتی
عامل نیروی انسانی در خرمشهر نقشی تعیینکننده داشت. در آن مقطع، موج بزرگی از نیروهای داوطلب بسیجی به جبههها پیوسته بودند. این نیروها نه تنها از نظر کمی برتری ایجاد کردند، بلکه از نظر روحی و انگیزشی، به دلیل تقدس آزادسازی «خونینشهر»، با روحیهای متفاوت از نبردهای قبل میجنگیدند.
۴. ضعفهای ارتش عراق
غرور نظامی: فرماندهان عراقی تصور نمیکردند ایران بتواند با عبور از کارون، خرمشهر را محاصره کند. آنها خرمشهر را «دژی تسخیرناپذیر» میدانستند و همین باعث شد تا در محاسبه توان تهاجمی ایران دچار اشتباه استراتژیک شوند.
اختلال در لجستیک: وقتی رزمندگان ایرانی موفق شدند جاده اهواز-خرمشهر را ببندند، رینگ محاصره کامل شد. ارتش عراق که در دفاع از خرمشهر متکی به برتری آتش و عقبه لجستیکی بود، با قطع این ارتباط، عملاً کارایی خود را از دست داد.
۵. وحدت ملی و پشتیبانی مردمی
فتح خرمشهر فراتر از یک پیروزی نظامی، یک پیروزی سیاسی بزرگ برای نظام نوپای جمهوری اسلامی بود. در آن زمان کشور درگیر ناامنیهای داخلی و فشارهای بینالمللی بود؛ موفقیت در این عملیات باعث تقویت انسجام ملی شد و نشان داد که ایران توانایی بازپسگیری سرزمینهای اشغالشدهاش را دارد. این موضوع، توازن قدرت را در میز مذاکرات سیاسی (بعد از پیروزی) به نفع ایران تغییر داد.
به هرحال، فتح خرمشهر نتیجه ادغام توان تخصصی ارتش در امور زرهی و آتش، با توان انسانی و خلاقیت تاکتیکی سپاه در سایه یک وحدت فرماندهی کمنظیر بود که ضعف محاسباتی دشمن را هدف قرار داد؛ خرمشهر آزاد شد اما اکنون خرمشهرهایی را پیش رو داریم.
این مطلب را رهبر شهیدمان سوم خرداد سال ۹۵ در دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین (علیهالسلام) بیان کردند و فرمودند: «جوانهای عزیز! بچههای عزیز من! فردا مال شما است، آینده مال شما است؛ شما هستید که باید این تاریخ را با عزتش محفوظ نگه دارید؛ شما هستید که این بار مسئولیت را بردوش دارید؛ خرمشهرها در پیش است؛ نه در میدان جنگ نظامی، [بلکه] در یک میدانی که از جنگ نظامی سختتر است. البته ویرانیهای جنگ نظامی را ندارد؛ بعکس، آبادانی به دنبال دارد، اما سختیاش بیشتر است.»
سالگرد آزاد سازی خرمشهر بهانهای را فراهم کرد تا به تبیین این موضوع بپردازیم که برای فتوح خرمشهرها باید چه کرد و چگونه ظاهر شد؛ اگر «خرمشهرهای دیگر» را به معنای برونرفت از بحرانهای امروز از جمله اقتصادی در نظر بگیریم، الگوی موفق بیتالمقدس درچهار نکته قابل پردازش است:
۱. گذار از مقاومت انفعالی به تغییر فعال: در هر بحرانی، فقط دفاع کردن و منتظر ضربه دشمن ماندن کافی نیست. باید با برنامههای پیشدستانه و خلاقانه، زمین بازی را تغییر داد.
۲. کنار گذاشتن موازیکاری: موفقیت خرمشهر در «هماهنگی کامل» بود. امروز در هر سازمان یا نهادی، وقتی بخشهای مختلف به جای همکاری، رقابت میکنند یا جزیرهای عمل میکنند، نتیجه قابل قبول عرضه نخواهد شد.
۳. شناخت نقاط «غیرقابل عبور»: دشمن در خرمشهر روی غیرقابل عبور بودن جغرافیای جنوب حساب کرده بود. ما هم باید در حل مسائل امروز، به جای تمرکز بر راههای کلیشهای، به دنبال «درهای خروج» خلاقانه باشیم که از دید دیگران دور مانده است.
۴. بازگشت به اجماع ملی: پیروزی خرمشهر زمانی حاصل شد که کل کشور در یک هدف (آزادسازی) متحد بودند. برای موفقیت در هر «خرمشهرِ جدیدی»، نیاز به یک اجماع ملی و همدلی میان مردم و مسئولان داریم؛ بدون این وحدت، هیچ عملیاتی به سرانجام نمیرسد.
نکته آخر
امروز جنگها از سطح کلاسیک به سطح «جنگ اطلاعاتی و تکنولوژیک» منتقل شدهاند. بنابراین الگوبرداری از خرمشهر دیگر به معنای پیادهسازی همان تاکتیکهای نظامی نیست، بلکه به معنای بهرهگیری از روحیه ابتکار عمل، وحدت فرماندهی و نترسیدن از ناممکنها است.
نظر شما