آگاه: در اواسط دهه ۱۳۹۰، ایده تولید محتوای مذهبی در بازیهای ویدئویی ایران عمدتا محدود به نرمافزارهای قرآنی دوبعدی، مینیگیمهای ساده و اپلیکیشنهای آموزشی موبایل برای کودکان بود. اما سرعت پیشرفت موتورهای بازیسازی در جهان و لزوم جذب نسل جوان به مفاهیم دینی و تاریخی، توسعهدهندگان ایرانی را به سمت پروژههای بزرگ سهبعدی روی پلتفرم رایانههای شخصی سوق داد. این گذار مذهبی- فناورانه با ایده ساخت سهگانه «سفیر عشق» در سال ۱۳۹۳ کلید خورد و در نهایت، فاز نخست آن با عنوان «سفیر عشق: روز واقعه» در دی ۱۳۹۹ روانه بازار شد. این اثر که با موتور گرافیکی آنریل انجین چهار، توسعه یافته بود، با بهرهگیری از تکنولوژیهای روز مانند موشنکپچر و دوبله حرفهای با حضور صداپیشگان برجسته ملی، استاندارد جدیدی را در صنعت بازیسازی کشور ثبت کرد. پس از موفقیت نسبی نسخه اول، استودیو رسانا شکوه کویر با همکاری موسسه منادیان بصیرت، بازی «مختار: فصل قیام» را در شهریور ۱۴۰۰ به عنوان دومین نسخه این مجموعه عرضه کرد. این اثر ۱۲ مرحلهای با بیش از ۶ ساعت گیمپلی اکشن، سفری قهرمانانه را از زندان ابنزیاد تا آغاز قیام مختار در مکه به تصویر کشید. در حوزه پلتفرمهای موبایلی نیز، بازیسازان با بومیسازی سبکهای محبوب تفننی به موفقیتهای بزرگی دست یافتند. استودیو مارس با تولید بازی «پیربابا» در سبک مدیریت منابع و موکبداری و مرکز نوآوری «مهاد» با ساخت مجموعه «کودکان اربعین» توانستند سهم بزرگی از بازار بازیهای خانوادگی و مذهبی کشور را به خود اختصاص دهند.
* دادهها و شاخصهای آماری مربوط به این آثار شاخص از توزیع کنندههای بازی در جدول زیر گردهم آمده است:
بازخورد بازار، آمار فروش و چالش تبلور مخاطبان دوگانه
بررسی الگوهای رفتاری جامعه گیمرهای ایرانی نشاندهنده یک مرزبندی آشکار در نحوه پذیرش بازیهای مذهبی است. این بازار عملا به دو دسته مخاطب با انتظارات و نقدهای متفاوت تقسیم شده است. گیمرهای حرفهای که ذائقه آنها با عناوین مطرح جهانی همچون «اساسینز کرید» یا «خدای جنگ» شکل گرفته، بازیهایی مانند «سفیر عشق» و «مختار: فصل قیام» را با همان استانداردهای بینالمللی قضاوت کردند. این طیف از کاربران، گرافیک چشمنواز، شبیهسازی جالب محیطهای تاریخی، موسیقی حماسی و صداپیشگی دوبلورهای برجسته کشور را ستودند؛ اما در عین حال، نقدهای بسیار جدی به بهینهسازی فنی ضعیف، افت فریمهای مکرر، باگهای متعدد در هوش مصنوعی دشمنان و انیمیشنهای حرکتی خشک وارد ساختند. از نظر این گیمرها، ظرفیت بالای داستان به دلیل وجود ضعفهای ساختاری در بخش گیمپلی به طور کامل شکوفا نشده بود.
انتخاب خانوادهها؛ بازیهای موبایلی و تفننی
در سمت دیگر بازار، والدین و خانوادههای مذهبی قرار دارند که دغدغه اصلی آنان، دسترسی به بسترهای سرگرمی امن، آموزنده و هماهنگ با فرهنگ بومی اسلامی است. عناوینی همچون «کودکان اربعین» و «پیربابا» در جذب این مخاطبان فوقالعاده موفق عمل کردند. استفاده از مداحیها و موسیقیهای سنتی، ترویج ارزشهای اخلاقی نظیر کمک به زائران، توزیع نذری و شبیهسازی آیینهای محرم توانست بستری تعاملی و لذتبخش را برای کودکان چهار تا ۹ سال ایجاد کند که رضایت حداکثری خانوادهها را به همراه داشت.
این دوپارگی مخاطبان در جوایز ملی نیز منعکس شد. نهمین جشنواره بازیهای رایانهای فجر (۱۴۰۲) که بزرگترین رویداد صنعت بازی در کشور است، به خوبی دستاوردهای این پروژهها را ارزیابی کرد. بازی «سفیر عشق» موفق به دریافت غزال زرین بهترین بازی سال در سبک اکشن ماجرایی شد. بازی «مختار: فصل قیام» غزال زرین بهترین دستاورد موسیقی را کسب کرد و در همین حال، بازی «کودکان اربعین» غزال زرین بهترین دستاورد فرهنگی را به خانه برد تا تاییدی بر موفقیت این بازیها در حوزههای تخصصی خود باشد.
پیوند اقتصادی با نهادهای دولتی در غیاب بخش خصوصی پایدار
بازار بازیهای ویدئویی روی کامپیوترهای شخصی در ایران به شدت از فقدان قانون کپیرایت آسیب میبیند. دسترسی ارزان گیمرها به بازیهای کرکشده چندده دلاری خارجی با کمترین قیمت ممکن، توجیه اقتصادی تولید بازیهای پرهزینه داخلی را بدون تکیه بر بودجههای حمایتی دولتی ناممکن کرده است. در نتیجه، آثاری نظیر سفیر عشق و مختار به طور کامل به سرمایهگذاری نهادهای دولتی متکی بودهاند.
این مدل حمایتی اگرچه امکان ساخت پروژههای بزرگ را فراهم میکند اما به چرخه پایدار و خودگردان بازار آسیب میزند. هنگامی که اولویتهای بودجهای نهادهای دولتی تغییر کند، پروژهها به سرعت متوقف میشوند؛ اتفاقی که به لغو تولید نسخه سوم بازی مختار (فصل انتقام) به دلیل استقبال کم و کمبود منابع تامین مالی مجدد منجر شد. با وجود طرحهایی همچون مالیات ۱۰ درصدی بر بازیهای خارجی در بودجه سال ۱۴۰۱ برای حمایت از بازیسازان داخلی، نحوه تخصیص این منابع همچنان با چالشهای نظارتی روبهروست.
افقهای بینالمللی و دیوارهای نامرئی تحریم
توسعه پروژههای سه بعدی سنگین در ایران با موانع فنی متعددی مواجه است. بازیسازان کشور به دلیل تحریمهای مستقیم، از دسترسی به لایسنسهای رسمی موتورهای بازیسازی مانند آنریل انجین و یونیتی و ابزارهای بهینهسازی و تحلیل بازار محروم هستند. در نتیجه، فرآیندهایی همچون بهینهسازی نرخ فریم، رفع تداخلهای فیزیکی محیط و کنترل باگها با سختی بسیار انجام میشود. فشار نهادهای سفارشدهنده برای انتشار آثار در مناسبتهای خاص مذهبی (مانند دهه محرم یا اربعین) نیز فرآیند تست فنی بازیها را به شدت کوتاه کرده و خروجی کار را با ایرادات فنی گوناگون مواجه میسازد. بازار کشورهای مسلمان منطقه خاورمیانه و آفریقای شمالی، به ویژه جوامع شیعی در عراق، لبنان و سوریه، یکی از مهمترین اهداف صادراتی برای بازیهای ویدئویی مذهبی ایران به شمار میآید. توسعهدهندگان داخلی با درک این فرصت تجاری، ترجمه بازیهای خود را به زبانهای عربی و انگلیسی به عنوان یک برنامه راهبردی دنبال کردهاند. نسخه دوم بازی کودکان اربعین و همچنین سهگانه سفیر عشق برای عرضه بینالمللی به زبان عربی دوبله و بومیسازی شدند.
اما تلاش برای توزیع جهانی این آثار بلافاصله با سد بزرگ تحریمهای یکجانبه پلتفرمهای بینالمللی مانند استیم (Steam) و اپیک گیمز (Epic Games) برخورد میکند. سیاستهای سختگیرانه این پلتفرمها مانع ثبت رسمی استودیوهای ایرانی و تراکنشهای مالی مستقیم بانکی برای بازگشت درآمدهای ارزی به داخل کشور میشود. بازیسازان برجسته ایرانی ناگزیرند برای انتشار آثار خود در بازارهای جهانی از هویتهای جعلی، ثبت شرکتهای صوری در کشورهای همسایه یا قراردادهای واسطهای با ناشران خارجی استفاده کنند. این روشها علاوه بر تحمیل هزینههای سنگین مالیاتی و اداری، ریسک مسدود شدن همیشگی حسابهای کاربری و از دست رفتن سرمایههای مادی و معنوی تولیدکنندگان داخلی را به شدت افزایش میدهد.
یک فرمول پایدار
مروری کوتاه بر روند تحولات یک دهه اخیر نشان میدهد که بازیهای ویدئویی مذهبی در ایران توانستهاند با عبور از زیرساختهای سنتی، تواناییهای فنی قابل قبولی را در ارائه روایتهای سه بعدی و جذاب به نمایش بگذارند. دستاوردهایی چون جذب ۱۰۰ هزار نسخه مخاطب برای بازی سفیر عشق ثابت میکند که در صورت مدیریت صحیح، اشتیاق بالایی برای مصرف محصولات تعاملی بومی وجود دارد. با این حال، تداوم بقای این صنعت نوپا مستلزم بازنگری جدی در الگوهای اقتصادی و روایی است.
کاهش وابستگی مستقیم به بودجههای کلان دولتی از طریق جذب سرمایهگذاران بخش خصوصی، تمرکز بر بومیسازی سبکهای پایدار و کمهزینهتر مانند بازیهای موبایلی میانرده، ارتقای فرآیندهای بهینهسازی فنی و استفاده از ظرفیت توزیع دیجیتال در کشورهای منطقه، از جمله راهکارهایی است که میتواند صنعت بازیهای مذهبی در ایران را به بازاری خودکفا، سودآور و در عین حال وفادار به ارزشهای فرهنگی و اسلامی تبدیل کند.
نظر شما