آگاه: مجابی از معدود هنرمندان چندوجهی فرهنگ ما محسوب میشد که توانست مرز میان کلمات و رنگ را بشکند و تا آخرین روز حیات، حتی روی تخت بیمارستان، دست از آفرینش هنری برندارد. درگذشت او فقدان بزرگی برای جامعه ادبی محسوب میشود و بهانه خوبی است تا مسیر طیشده او را دقیق مرور کنیم.جواد مجابی سفر طولانی خود در مسیر فرهنگ را از کوچهپسکوچههای تاریخی قزوین آغاز کرد. تولد در پاییز ۱۳۱۸ برای او آغازی بود تا چند دهه بعد به یکی از ارکان مهم نقد و خلق ادبی تبدیل شود. شهر قزوین با پیشینه غنی فرهنگی خود، بستر مناسبی برای پرورش ذهن جستوجوگر این هنرمند جوان فراهم آورد. دهه ۴۰ خورشیدی برای تاریخ هنر و ادبیات ایران دوران طلایی و پرالتهابی به شمار میرود. در همین سالها بود که مجابی جوان با ذهنی وقاد و قلمی توانمند وارد عرصه مطبوعات شد. حضور مداوم در روزنامهها و مجلات معتبر آن زمان، تنها یک شغل برای او نبود، بلکه مکتبی فراهم کرد تا با جریانسازان اصلی فرهنگ آشنا و خود نیز به یکی از مهرههای کلیدی آن بدل شود. روزنامهنگاری برای مجابی تمرین مستمر نوشتن و دقیق دیدن بود. او از طریق مطبوعات توانست نبض جامعه را در دست بگیرد و این ارتباط تنگاتنگ با رویدادهای روزمره، بعدها در داستانها و اشعار او بازتابی عمیق یافت. نثر او در گزارشهای مطبوعاتی پختگی خاصی داشت که نشان از تسلط او بر زبان کهن فارسی و شناخت مخاطب مدرن میداد.
فصلی برای کلمات؛ از شعر تا رمان
جهان ادبی مجابی وسعت و عمق خیرهکنندهای دارد. او هیچگاه تنها به یک قالب ادبی قناعت نکرد و همواره در حال آزمون و خطای فرمهای جدید برای بیان اندیشههای خود بود. انتشار نخستین مجموعه شعر او با عنوان «فصلی برای تو»، نوید ظهور شاعری را میداد که زبان خاص خود را در میان هیاهوی ادبیات آن دوران جستوجو میکند. اما شعر تنها دغدغه ذهنی او نبود؛ مجابی در داستاننویسی نیز قلمی توانا و سبکی کاملا منحصربهفرد داشت. آثاری همچون «باغ گمشده» و «روایت عور»، بهخوبی نشاندهنده تسلط بیچون و چرای او بر فضاسازی داستان و شخصیتپردازیهای چندلایه است. در کتاب «در این هوا» و مجموعه «گفتن در عین نگفتن»، او با جسارت به لایههای عمیق روان انسان و پیچیدگی مناسبات اجتماعی نفوذ میکند. آثار داستانی مجابی در طول سالهای متمادی بارها تجدید چاپ شدند که این امر نشان از ارتباط مداوم نسلهای مختلف با نوشتههای او دارد. او در روایتهای داستانی خود همواره دغدغه انسان معاصر را داشت و با زبانی گاه تلخ و گاه گزنده، به واکاوی رنجها و امیدهای انسان ایرانی میپرداخت.
سلاحی برای بیان ناگفتهها
یکی از وجوه بسیار مهم شخصیت ادبی مجابی، تسلط شگرف او بر ادبیات طنز است. در تاریخ ادبیات ما، طنز همواره راهگاهی امن برای بیان انتقادهای تند اجتماعی و فرهنگی بوده است. مجابی نیز با درک صحیح از این سنت کهن، طنز را بهعنوان ابزاری کارآمد و برنده برای بیان ناگفتهها به کار گرفت. طنز او هرگز سطحی و صرفا برای خنداندن مخاطب نبود، بلکه طنزی اندیشهورز، فلسفی و ساختارشکن محسوب میشد که مخاطب را پس از لبخند به تفکر وامیداشت. او در قالبهای مختلف از جمله شعر، داستان کوتاه و یادداشتهای ژورنالیستی، طنزنویسی را به شکلی حرفهای تجربه کرد. نگاه تیزبین و موشکافانه او به ناهنجاریهای اجتماعی و رفتارهای متناقض انسانی، دستمایه خلق آثاری شد که با گذشت سالها هنوز هم تازگی، طراوت و کارکرد انتقادی خود را حفظ کردهاند. مجابی با قدرت قلم خود نشان داد که چگونه میتوان تلخترین حقایق جامعه را در قالب طنز بیان کرد و همزمان ساحت مقدس ادبیات را از ابتذال مصون نگه داشت.
پیوند نقد هنر و نقاشی
تفاوت عمده جواد مجابی با بسیاری از نویسندگان همنسل خود، پیوند عمیق و ناگسستنی او با دنیای هنرهای تجسمی است. او در این وادی نه تنها یک ناظر بیرونی، بلکه یک منتقد آگاه و در نهایت یک نقاش خلاق بود. پژوهش مستمر و نقد درباره هنرهای تجسمی، بخش بسیار بزرگی از کارنامه کاری و فکری او را تشکیل میدهد. نوشتههای تحلیلی او درباره نقاشان و مجسمهسازان معاصر ایران در نشریات تخصصی و کتابهای متعدد، هماکنون بهعنوان منابع مهم و مرجع تاریخ هنر معاصر شناخته میشوند. مجابی با نگاهی تحلیلی، جریانهای مختلف هنری را بررسی میکرد و نقش بیبدیلی در معرفی هنرمندان نوگرا به بدنه جامعه داشت. اما روح بیقرار او به نقد و نظریهپردازی اکتفا نکرد و خود نیز جسورانه دست به قلممو برد و در این وادی نیز غریبه نبود؛ چراکه سالها زندگی در میان تابلوها و گفتوگو با نقاشان، چشم او را با رازهای رنگ و ترکیببندی آشنا کرده بود. آثار تجسمی او در سالهای مختلف به نمایش درآمد و نشان داد که این داستاننویس، تصویر را نه حاشیهای بر متن، که بخشی از متن اصلی زیست هنری خود میدانست. مجابی تجسم زنده این باور بود که ادبیات و هنرهای تجسمی دو روی یک حقیقتاند؛ آنجا که کلمه میماند، رنگ به سخن میآید.
آخرین ایستگاه آفرینش
شاید هیچ بخشی از زندگی مجابی به اندازه ماههای پایانی، این باور را به اثبات نرساند. در سال ۱۴۰۵، در حالی که او به سبب بیماری در بیمارستان ایرانمهر بستری بود، نمایشگاهی از نقاشیهای تازه او با عنوان «شبهای سفید بیمارستان و من» برپا شد؛ آثاری که در همان اتاق درمان و بر بستر بیماری شکل گرفته بودند. نام نمایشگاه، خود گویای عمق تجربه اوست؛ شبهایی که سفیدی دیوارها و سکوت راهروهای بیمارستان به بوم نقاشی بدل شد و نگاه او را از سنگینی درد به سوی آفرینش راند. این رویداد به جامعه هنری نشان داد که بیماری نتوانست اراده این هنرمند خستگیناپذیر را سست کند؛ او در سختترین روزهای جسمانی نیز دست از خلق نکشید و از دل شبهای تلخ انتظار، رنگ و نقش بیرون کشید. اکنون که آن شبهای سفید برای همیشه پایان یافتهاند، این تابلوها چونان وصیتنامهای تصویری بر جا ماندهاند؛ گواهی بر اینکه هنر برای مجابی نه یک حرفه، که شیوه زیستن بود.
نسلی که در پیوند هنرها زندگی کرد
مجابی به نسلی تعلق داشت که میتوان آن را «نسل هنرمندان چندوجهی» نامید؛ نسلی که ادبیات، هنرهای تجسمی، مطبوعات و نقد فرهنگی را در یک زندگی واحد تجربه کرد و میان داستان، شعر، طنز و نقاشی مرزی نمیگذاشت. در روزگاری که هنرها به دایرههای بسته تخصص تقسیم شدهاند، رفتن او یادآور دورانی است که یک چهره فرهنگی میتوانست همزمان رمان بنویسد، شعر بسراید، طنز بپردازد، تابلو خلق کند و بر همه اینها نیز داوری آگاهانه داشته باشد. با درگذشت او، یکی دیگر از چراغهای آن نسل پربار خاموش شد و جامعه ادبی و هنری ایران سوگوار مردی شد که ۶ دهه پلی میان واژه و تصویر بود. اما آنچه از او بر جا مانده، تنها خاطره نیست؛ «فصلی برای تو» همچنان برای مخاطبان شعر آشناست و «باغ گمشده»، «روایت عور»، «در این هوا» و «گفتن در عین نگفتن» بارها تجدید چاپ شدهاند تا نسلهای تازه نیز با جهان او آشنا شوند. نوشتههای نقادانهاش درباره هنر معاصر نیز همچنان از منابع پژوهشگران به شمار میرود. شاید بهترین سوگواری برای مجابی، خواندن دوباره آثارش باشد؛ همانگونه که خود در طول زندگی آموخت که تنها هنر است که در برابر گذر زمان میایستد و مرگ را پشت سر میگذارد.
نظر شما