آگاه: با نزدیک شدن به روزهای سرد سال، بار دیگر مسئله ناترازی گاز به یکی از دغدغه‌های اصلی تامین انرژی کشور تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که برخلاف ظاهر فصلی آن، ریشه در سال‌ها ناهماهنگی میان رشد مصرف، ظرفیت تولید و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی دارد. امسال اما شرایط با یک عامل تازه نیز پیچیده‌تر شده است؛ آسیب دیدن بخشی از تاسیسات و زیرساخت‌های تولید و فرآورش گاز در منطقه پارس جنوبی، به‌ویژه تاسیسات پالایشگاهی عسلویه، در جنگ که بخشی از ظرفیت عرضه کشور را از مدار خارج کرده و کار مدیریت مصرف در ماه‌های سرد را دشوارتر ساخته است.
در چنین شرایطی، تامین گاز بخش خانگی به‌عنوان اولویت اصلی شبکه، در کنار نیاز نیروگاه‌ها و صنایع به سوخت، معادله‌ای دشوار پیش روی سیاست‌گذاران قرار داده است. تجربه زمستان‌های گذشته نشان داده است که هرگاه مصرف خانگی در روزهای سرد افزایش پیدا می‌کند، نخستین پیامد کمبود گاز در محدودیت مصرف صنایع و تغییر سوخت نیروگاه‌ها نمایان می‌شود؛ اتفاقی که می‌تواند علاوه بر هزینه‌های زیست‌محیطی، بر تولید و فعالیت اقتصادی نیز اثر بگذارد.
۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید همچنان خارج از مدار
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، اعلام کرده است که در جریان حملات دشمن حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه تولید گاز کشور آسیب دیده است. به گفته او، با تلاش مجموعه صنعت نفت و گاز، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت به مدار بازگشته، اما همچنان ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت از دست‌رفته احیا نشده است.
این کاهش در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که شبکه گاز کشور پیش از این نیز با ناترازی ساختاری مواجه بوده است. به بیان دیگر، ظرفیت از دست‌رفته قرار نیست فقط یک نیاز جدید را ایجاد کند، بلکه به کسری موجود اضافه شده و فاصله میان عرضه و تقاضا را افزایش می‌دهد. البته بازگشت بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده به شبکه را نمی‌توان نادیده گرفت، اما باقی ماندن بیش از نیمی از ظرفیت از دست‌رفته نشان می‌دهد که تعمیرات و بازسازی زیرساخت‌ها هنوز نتوانسته است همه آثار این اتفاق را جبران کند. بنابراین، مدیریت مصرف و تامین سوخت جایگزین برای بخش‌هایی که امکان استفاده از آن را دارند، به یکی از ضرورت‌های عبور از فصل سرد تبدیل شده است.
۱۱ استان در معرض تنش گازی
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران اعلام کرده است که با توجه به ناترازی موجود و کاهش ظرفیت تولید، احتمال بروز تنش گازی در ۱۱ استان کشور وجود دارد. بر اساس توضیحات سعید توکلی، مازندران، گلستان و خراسان شمالی در موقعیت دشوارتری قرار دارند و در استان‌هایی مانند تهران، البرز، سمنان، کرمان، اصفهان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، کردستان و خراسان رضوی نیز ممکن است در بخش‌هایی از شبکه مشکلاتی در تامین گاز ایجاد شود.
این وضعیت بیش از هر چیز به موقعیت جغرافیایی استان‌ها، فاصله از مراکز تولید و ظرفیت خطوط انتقال مربوط است. استان‌هایی که در انتهای شبکه انتقال قرار دارند، در زمان افزایش تقاضا و افت فشار شبکه، آسیب‌پذیری بیشتری خواهند داشت. البته پیش‌بینی تنش گازی در این استان‌ها به معنای قطعی بودن قطع گاز مشترکان خانگی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده احتمال بروز محدودیت و ضرورت مدیریت دقیق‌تر شبکه در دوره اوج مصرف است. از سوی دیگر، آمارهای اعلام‌شده از سوی مدیرعامل شرکت ملی گاز نشان می‌دهد که مصرف گاز در بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء، همزمان با کاهش دما در پنج روز اخیر حدود ۷۰ میلیون مترمکعب، معادل ۳۰ درصد، افزایش یافته است. او همچنین هشدار داده که به ازای هر یک درجه کاهش دما در روزهای اوج مصرف، حدود ۲۵ میلیون مترمکعب به تقاضای روزانه گاز کشور اضافه می‌شود؛ رقمی که به گفته او با تولید یک فاز پارس جنوبی برابری می‌کند. این ارقام نشان می‌دهد که حتی تغییرات نسبتا محدود دمای هوا نیز می‌تواند فشار قابل توجهی بر شبکه وارد کند؛ به‌ویژه در شرایطی که بخشی از ظرفیت تولید همچنان از دسترس خارج است.
اولویت خانه‌ها؛ محدودیت صنایع؟
در ساختار توزیع گاز، تامین نیاز بخش خانگی در روزهای سرد در اولویت قرار دارد؛ اولویتی که از منظر حفظ گرمایش منازل و جلوگیری از اختلال در زندگی مردم قابل درک است، اما پیامد آن می‌تواند محدود شدن سهم صنایع از گاز طبیعی باشد. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده که در دوره‌های اوج مصرف، برخی واحدهای صنعتی برای یک تا دو ماه با محدودیت گاز روبه‌رو شده و ناچار بوده‌اند از سوخت دوم استفاده کنند یا بخشی از ظرفیت تولید خود را کاهش دهند.
این مسئله فقط به کاهش مصرف انرژی در کارخانه‌ها محدود نمی‌شود. صنایع انرژی‌بر مانند فولاد، سیمان و پتروشیمی برای تداوم تولید به تامین پایدار انرژی نیاز دارند و هرگونه اختلال در دسترسی به گاز می‌تواند هزینه تمام‌شده تولید، برنامه تحویل محصولات و حتی فعالیت زنجیره‌های وابسته را تحت تاثیر قرار دهد. از این‌رو، توصیه مسئولان شرکت ملی گاز به صنایع برای ذخیره‌سازی و تامین سوخت جایگزین، نشانه‌ای از ضرورت آمادگی این بخش برای مواجهه با محدودیت‌های احتمالی است.
مازوت‌سوزی؛ گزینه‌ای که هنوز از روی میز برداشته نشده است
یکی از نگرانی‌های جدی در زمستان پیش رو، احتمال افزایش استفاده از سوخت‌های مایع در نیروگاه‌هاست. در شرایطی که تامین گاز نیروگاه‌ها با محدودیت روبه‌رو شود، استفاده از گازوئیل و مازوت می‌تواند به‌عنوان راهکاری برای جلوگیری از اختلال در تولید برق مطرح شود؛ راهکاری که البته هزینه‌های زیست‌محیطی قابل توجهی به همراه دارد.
اسماعیل سقاب‌اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، در توضیح سیاست دولت درباره احتمال مازوت‌سوزی در زمستان امسال تاکید کرده است که سیاست دولت جلوگیری از این اقدام است. به گفته او، تصمیم‌گیری نهایی به دو عامل اصلی، یعنی میزان صرفه‌جویی مردم و صنایع و همچنین امکان واردات انرژی بستگی دارد.
سقاب‌اصفهانی با اشاره به اینکه دولت برای شرایط مختلف سناریوهای جایگزین در نظر گرفته است، اعلام کرده در صورت همکاری مردم و کاهش مصرف به میزان مورد نیاز، اساسا نیازی به مازوت‌سوزی نخواهد بود. با این حال، اگر صرفه‌جویی کافی محقق نشود و واردات انرژی نیز پاسخ‌گوی نیاز کشور نباشد، استفاده از گزینه‌های جایگزین همچنان مطرح خواهد بود.
صرفه‌جویی؛ راهکار فوری یا جایگزین سرمایه‌گذاری؟
در کنار برنامه‌های مربوط به تعمیر تاسیسات و تامین سوخت جایگزین، مسئولان بر ضرورت کاهش مصرف انرژی نیز تاکید دارند. توصیه مدیرعامل شرکت ملی گاز برای تنظیم دمای وسایل گرمایشی منازل روی ۲۰ درجه سانتی‌گراد، یکی از اقداماتی است که با هدف کاهش فشار بر شبکه مطرح شده است.
با این حال، نمی‌توان حل مسئله ناترازی را صرفا به رفتار مصرف‌کنندگان گره زد. بخش مهمی از مصرف بالای گاز به راندمان پایین تجهیزات گرمایشی، فرسودگی ساختمان‌ها، ضعف عایق‌بندی و ناکارآمدی زیرساخت‌های انرژی مربوط است. در همین زمینه، موضوع جایگزینی بخاری‌های کم‌بازده با تجهیزات پربازده بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مدیرعامل شرکت ملی گاز، تاکنون ۱۷۱ هزار بخاری پربازده در اختیار مشترکان قرار گرفته است؛ رقمی که در مقایسه با گستردگی تجهیزات گرمایشی مورد استفاده در کشور، نشان می‌دهد مسیر بهینه‌سازی هنوز به اقدامات بسیار وسیع‌تری نیاز دارد. از سوی دیگر، توسعه ظرفیت تولید، تکمیل طرح‌های ذخیره‌سازی گاز، کاهش هدررفت در شبکه انتقال و توزیع و متنوع‌سازی سبد انرژی نیز از جمله اقداماتی است که باید در کنار مدیریت مصرف دنبال شود. وابستگی بالای بخش‌های مختلف اقتصاد به گاز طبیعی سبب شده است هر اختلالی در تولید یا توزیع این حامل انرژی، به‌سرعت به نیروگاه‌ها، صنایع و خانوارها منتقل شود.
زمستانی که آزمون مدیریت انرژی است
واقعیت این است که ناترازی گاز را نمی‌توان صرفا پیامد یک زمستان سرد یا آسیب به چند تاسیسات دانست. کاهش ظرفیت تولید در ماه‌های اخیر، فشار تازه‌ای بر شبکه‌ای وارد کرده که از سال‌های گذشته با شکاف میان عرضه و تقاضا مواجه بوده است. به همین دلیل، حتی بازگشت کامل ظرفیت آسیب‌دیده نیز به‌تنهایی به معنای پایان ناترازی نخواهد بود.
زمستان پیش رو از این منظر آزمونی برای سیاست‌گذاری انرژی کشور است؛ آزمونی که نتیجه آن فقط با میزان پایداری گرمایش منازل سنجیده نمی‌شود، بلکه باید دید صنایع تا چه اندازه امکان تداوم تولید خواهند داشت، نیروگاه‌ها چگونه سوخت مورد نیاز خود را تامین می‌کنند و آیا می‌توان از تکرار آلودگی ناشی از مازوت‌سوزی جلوگیری کرد یا نه.
در کوتاه‌مدت، تعمیر تاسیسات، ذخیره‌سازی سوخت دوم، مدیریت مصرف و آمادگی برای واردات انرژی می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد؛ اما در بلندمدت، بدون سرمایه‌گذاری در تولید، بهینه‌سازی تجهیزات و ساختمان‌ها و اصلاح ساختار مصرف، مسئله هر سال با نخستین موج سرما دوباره خود را نشان خواهد داد. پرسش اصلی بنابراین تنها این نیست که آیا گاز خانه‌ها در زمستان امسال تامین می‌شود؛ بلکه این است که کشور تا چه زمانی می‌تواند هزینه ناترازی را با محدود کردن صنایع، تغییر سوخت نیروگاه‌ها و درخواست مداوم برای صرفه‌جویی جبران کند؟
نظر شما