آگاه: پاییز سال گذشته هم با وجود بارش‌هایی بیشتر از مدت مشابه، نتوانست نگرانی‌ها درباره کم‌آبی را برطرف کند. بارندگی‌ها در همه مناطق کشور به یک اندازه نبارید، بخش زیادی از آنها به نیمه دوم آذر موکول شد و دمای هوا نیز از میانگین بلندمدت بالاتر رفت نتیجه این وضعیت، تداوم خشکسالی در بخش‌های گسترده‌ای از کشور و کاهش ذخایر سدها بود تا جایی که پاییز ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم کشور در نیم قرن اخیر شد.
به گزارش «آگاه» در پایان پاییز ۱۴۰۴، حجم آب ذخیره‌شده در سدهای کشور به ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۲درصد کاهش داشت. این کاهش باعث افزایش فشار بر منابع آب کشور شده است. حتی اگر میزان بارش‌ها در حد معمول باشد، جبران کاهش ذخایر سدها دشوار خواهد بود. در این فصل، بیش از ۲۴ درصد از اعتبارات بخش آب اختصاص یافت. با توجه به اینکه تا پایان تابستان نیمی از اعتبارات این بخش تخصیص پیدا کرده بود، وضعیت تخصیص اعتبارات تا پایان پاییز ۱۴۰۴ مطلوب ارزیابی شده است.
مرکز پژوهش‌های مجلس با بررسی شاخص‌های کلان بخش آب در سه ماهه سوم سال ۱۴۰۴ اعلام کرد که در اجرای برنامه هفتم پیشرفت؛ وضعیت همه برنامه‌های بخش آب یکسان نبوده است. تدوین سند دیپلماسی آب پیشرفت قابل قبولی داشته، اما اقداماتی مانند اصلاح ساختار شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو، مشارکت دادن ذی‌نفعان در مدیریت آب و راه‌اندازی سامانه ملی اطلاعات آب، کمتر از میزان پیش‌بینی‌شده پیشرفت کرده‌اند. این مرکز در این تحلیل نوشته که شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که سه ماهه اول سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۴، میانگین بارش کل کشور تقریبا نزدیک به بارش بلندمدت فصل پاییز بوده و نسبت به مدت مشابه سال گذشته، رشد حدود ۸۰ درصدی داشته است. باوجود این، بهبود میانگین بارش کل کشور متاثر از بارش‌های مناسب استان‌های جنوبی کشور از جمله هرمزگان بوده و بسیاری از مناطق پرجمعیت کشور نظیر دامنه جنوبی البزر، شرایط کم‌بارشی شدیدی را تجربه کرده‌اند. علاوه بر این ماه‌های ابتدایی این فصل تقریبا خشک و عمده بارش کشور نیز در نیمه دوم آذر متمرکز بوده است.
گرم شدن پاییز در سال‌های آتی
میانگین دمای کشور در پاییز سال پیش ۱۶ درجه سلسیوس بوده که افزایش ۲/۱ درجه‌ای نسبت به میانگین بلندمدت را نشان می‌دهد. رشد دمای پاییز نشان می‌دهد افزایش دما عمدتا در نیمه شمالی بوده‌اند. در سطح کره زمین نیز دمای فصلی پاییز سال ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم ثبت شده است به طوری که استان‌های واقع در نوار ساحلی شمال کشور رکورددار افزایش میانگین دمای فصلی بوده‌اند. البته در سطح کشورهای منطقه و غرب آسیا، هفتمین پاییز گرم طی این مدت تجربه شده است. روند افزایشی دما در سطح کشور نشان می‌دهد در نیم قرن اخیر، طی هر دهه میانگین دمای فصل پاییز به میزان ۳۴/۰ درجه سلسیوس افزایش یافته است که تداوم این روند مبین گرم‌تر شدن فصول پاییز در سال‌های آتی خواهد بود.
اگرچه متوسط بارش میانگین کشور به بارش بلندمدت فصلی نزدیک بوده، باوجود این، متاثر از افزایش دما، در سطح کشور به طور متوسط شرایط خشکسالی خفیف حاکم بوده است. باتوجه به ناهمگنی در بارش و وضعیت دما در استان‌های کشور، شدیدترین شرایط خشکسالی در استان‌های جنوبی رشته کوه البرز از جمله تهران، البرز و سمنان رخ داده و بخش‌های وسیعی از استان‌های شمال شرقی کشور و نقاط پراکنده در استان‌های سیستان و بلوچستان، لرستان و شرق استان‌های کرمانشاه و کردستان، با خشکسالی شدید تا بسیار شدید در فصل پاییز ۱۴۰۴ مواجه شده‌اند.
عمده نوار شرقی کشور و استان‌های یزد، نواحی زاگرس مرکزی و جنوب غرب کشور نیز خشکسالی خفیف تا متوسط حاکم بوده است. در استان هرمزگان، عمده مناطق فارس، کرمان و بخش‌هایی از استان‌های واقع در شمال شرق کشور و شرق اصفهان شرایط نرمال حاکم بوده و در استان‌های واقع در نوار مرزی غرب شامل شمال کردستان و ایلام، عمدتا وضعیت نرمال است. به دلیل گستردگی خشکسالی در پهنه‌های وسیعی از کشور به ویژه در فلات مرکزی و مناطق جنوب البرز، بیش از ۹۹ درصد از جمعیت کشور، درجات مختلفی از خشکسالی را تجربه کرده‌اند که از این میزان، ۲/۶۴ درصد از جمعیت در مناطق دچار خشکسالی بسیار شدید هستند.
با در نظر گرفتن سهم مشاغل مختلف و شدت خشکسالی، میزان اثرگذاری مستقیم خشکسالی می‌تواند در استان‌های مختلف بررسی شود که از این منظر استان کرمان بدترین وضعیت اثرپذیری از وقوع خشکسالی را خواهد داشت. بررسی خشکسالی در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک در فصل پاییز سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که در حوضه‌های مرزی هیرمند و هریرود خشکسالی شدید حاکم بوده است. در سرچشمه رودخانه‌های دجله و فرات در شرق ترکیه و شمال عراق، عمدتا خشکسالی متوسط برقرار بوده؛ هرچند در مناطق پایاب این دو رودخانه، در جنوب عراق، شرایط نرمال بوده است. در بالادست حوضه آبریز رودخانه ارس در ترکیه نیز شرایط خشکسالی متوسط بوده، اما در نواحی میانی حوضه آبریز رودخانه ارس، واقع در جنوب کشور ارمنستان، خشکسالی شدیدی تجربه شده است. در انتهای فصل پاییز سال ۱۴۰۴، متاثر از چند سال خشکسالی مداوم و نیز وقوع تابستان‌های گرم و افزایش مصارف، حجم سدهای کشور کاهش چشمگیری داشته و حجم ذخیره سدهای کشور به رقم کم سابقه ۵/۱۷ میلیارد متر مکعب رسیده است که افت ۲۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن را نشان می‌دهد.
باتوجه به تداوم خشکسالی شدید در نواحی جنوبی البرز، سدهای واقع در این مناطق، که سهم مهمی نیز در تامین نیازهای شرب مراکز مهم جمعیتی در این مناطق دارند، با افت بی‌سابقه حجم ذخایر سدها مواجه شده‌اند. عمده سدهای کشور در پاییز سال ۱۴۰۴ افت ۱۱ شدید ذخایر آبی نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن را تجربه کرده‌اند و سدهای واقع در استان گلستان به طور کامل از دسترس خارج شده‌اند. این وضعیت مبین این نکته است که تنوع استفاده از منابع آب باید به عنوان یک الزام در کشور مدنظر قرار گیرد و حداقل برای حفظ منابع اساسی تامین نیازهای شرب، حفاظت از سفره‌های زیرزمینی در اولویت باشد. باتوجه به افت ذخایر سدهای کشور و کاهش تقاضای شبکه برق، میزان تولید برقابی کشور نسبت به فصل تابستان ۱۴۰۴ به کمتر از یک پنجم رسیده و مجموع تولید فصل پاییز ۱۴۰۴ معادل ۱۰۲۸ مگاوات ساعت است. افت کم‌سابقه ذخایر سدهای کشور در فصل نخست سال آبی، نشان می‌دهد حتی حاکم شدن شرایط ترسالی خفیف یا نرمال در فصول بعد نیز به راحتی امکان بهبود وضعیت منابع آب سطحی را نخواهد داشت. مجموع اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب براساس قانون بودجه سال ۱۴۰۴ کل کشور بیش از ۶۰۸ هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل پاییز، حدود ۳/۲۴ درصد از این اعتبارات تخصیص یافته است.
در واقع با فرض تخصیص خطی و در نظر گرفتن این نکته که تا انتهای تابستان سال ۱۴۰۴ نیمی از اعتبارات بخش آب تخصیص یافته است، تخصیص بودجه بخش آب تا انتهای فصل پاییز را می‌توان مطلوب در نظر گرفت. بررسی اهم تکالیف محول شده به دولت در قانون برنامه هفتم پیشرفت، از جمله راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب، اصلاح ساختار و اساسنامه شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو و استقرار مدیریت مشارکتی آب نه تنها از برنامه زمان‌بندی مدنظر قانون برنامه هفتم عقب‌تر بوده، بلکه رشد چشمگیری نیز نداشته‌اند. همچنین براساس زمان‌بندی ارائه شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت، اجرای کامل احکام مرتبط با استقرار مدیریت مشارکتی آب و ایجاد بازار مبادله آب‌های نامتعارف مورد انتظار بوده است. باتوجه به پیشرفت مورد انتظار قانون، احکام مرتبط با تدوین سند و نقشه راه دیپلماسی آب کشور از رشد مناسبی برخوردار بوده، حتی پیشرفت آن جلوتر از زمان‌بندی برنامه است.
بحران آب در چهار تصویر
بحران آب در ایران ابعاد مختلفی دارد، از هدررفت آب در شبکه‌های توزیع و کاهش ذخایر سدها گرفته تا مشکلات مربوط به مدیریت منابع آبی و اجرای برنامه‌های مربوط به این بخش.
هدررفت ۳۲ درصدی آب شرب
حدود ۳۲ درصد از آب ورودی به شبکه توزیع آب شرب کشور به درآمد تبدیل نمی‌شود. این میزان برابر با ۲.۹ میلیارد مترمکعب آب و معادل ۱۳ هزار میلیارد تومان زیان اقتصادی است. استان‌های کهگیلویه و بویراحمد با ۵۷.۳ درصد و خوزستان با ۵۳.۴ درصد، بیشترین میزان آب به حساب نیامده را دارند.
مشکلات نظام تعرفه‌گذاری آب
یکی دیگر از مشکلات حوزه آب، نحوه تعیین تعرفه آب شرب و خدمات فاضلاب است. در این بخش، شفاف نبودن نحوه محاسبه قبض‌ها، مشخص نبودن جزئیات درآمد شرکت‌های آب و فاضلاب و ضعف نظارت بر عملکرد این شرکت‌ها از جمله چالش‌های موجود است. همچنین حمایت از خانوارهای کم‌درآمد و گروه‌های آسیب‌پذیر از طریق یارانه‌ها با مشکلاتی روبه‌روست. برای بهبود این وضعیت، شفافیت مالی شرکت‌های آب و فاضلاب و حمایت هدفمند از خانوارهای نیازمند مورد تاکید قرار گرفته است.
عقب‌ماندگی در اجرای برخی برنامه‌های آب
بررسی اقدامات مربوط به مدیریت منابع آب در برنامه هفتم پیشرفت نشان می‌دهد که برخی برنامه‌ها وضعیت مناسبی دارند، اما اجرای برخی دیگر با پیشرفت قابل توجهی همراه نبوده است. تدوین سند دیپلماسی آب پیشرفت قابل قبولی داشته، اما اصلاح ساختار شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو و راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب پیشرفت محسوسی نداشته‌اند.
پروژه‌های نیمه‌تمام و متوقف‌شده
یکی دیگر از مشکلات مدیریت آب، اجرا نشدن یا پیشرفت اندک برخی پروژه‌هاست. تعدادی از پروژه‌های مربوط به احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی، با وجود گذشت بیش از یک دهه از تصویب، هنوز اجرا نشده‌اند یا پیشرفت بسیار کمی داشته‌اند. برخی از این پروژه‌ها با پیشرفت دو یا پنج درصدی روبه‌رو هستند و تعدادی نیز کاملا متوقف شده‌اند. تمرکز تصمیم‌گیری درباره منابع آب، نبود شفافیت کافی و اولویت دادن به برخی منافع سیاسی و اقتصادی از جمله مسائلی است که در این زمینه مطرح شده است. افزایش شفافیت، نظارت مستقل و مشارکت ذی‌نفعان در تصمیم‌گیری‌ها از جمله راهکارهای مطرح‌شده برای بهبود مدیریت منابع آب است.
نظر شما