آگاه: در تقویم روایی و مذهبی ما، روزی وجود دارد که نقطه آغاز پیدایش این خشکیهاست؛ روزی که به آن «دحوالارض» میگویند. روزی که خشکیها، آرام و پیوسته، از دل آبها سر برآوردند تا گهوارهای برای حیات شوند. این روایت، تنها یک باور مذهبی یا اسطورهای کهن نیست؛ شگفتی ماجرا اینجاست که وقتی آیات هزار و چهارصد ساله را در کنار یافتههای مدرن زمینشناسی میگذاریم، به اعجازی خیرهکننده میرسیم. یک چای تازه دم بریزید و با ما همراه شوید تا به روزگار کودکی زمین سفر کنیم.
این روزها آدمها آنقدر درگیر معادلات پیچیده زندگی، قیمت دلار، ترافیک عصرگاهی و نوتیفیکیشنهای بیپایان گوشیهایشان هستند که اگر از آنها بپرسی «روی چه چیزی ایستادهای؟»، احتمالا با تعجب نگاهت میکنند و میگویند: «خب روی آسفالت!» حق هم دارند. فرصتی برای فکر کردن به این کره خاکی باقی نمانده است. ما عادت کردهایم که زمین را همینگونه پهناور، دارای کوهستانهای سر به فلک کشیده، دشتهای سرسبز و قارههای از هم جدا ببینیم. انگار که از روز ازل، نقشه جهان همین شکلی بوده است که در اطلسهای جغرافیایی میبینیم.اما بیایید ماشین زمان را روشن کنیم و به میلیاردها سال قبل برگردیم. به روزگاری که نه از درختان خبری بود، نه از پرندگان و نه حتی از یک وجب خاک خشک برای ایستادن. تصور کنید تمام سطح کره زمین را آبهای خروشان و تاریک فرا گرفته است؛ جو زمین پر از گازهای سمی، دود و بخار آب اشباع شده است و آتشفشانهای زیردریایی بیوقفه میغرند. آسمان سیاه سیاه است. در میان این هرج و مرج مطلق، قرار است اتفاقی بزرگ رخ دهد. اتفاقی که در ادبیات دینی ما با یک کلمه رازآلود و پرطنین شناخته میشود: «دحوالارض»
دحوالارض دقیقا چیست؟
اگر بخواهیم در لغتنامهها جستوجو کنیم، کلمه «دحو» به معنای گستردن، پهن کردن و حتی تکان دادن و پرتاب کردن است. بر اساس روایات اسلامی، روز بیستوپنجم ماه ذیالقعده، روزی است که برای اولین بار، خشکی از زیر آبهای فراگیر زمین سر برآورد. داستان از این قرار است که در آغاز خلقت، پس از بارشهای سیلآسای متوالی، سراسر زمین غرق در آب بود. سپس اراده خالق هستی بر این قرار گرفت که زمین را برای پذیرش حیات، گیاهان، جانوران و در نهایت انسان آماده کند. در این فرآیند، آبها به تدریج در گودالهای عمیق (که بعدها اقیانوسها را تشکیل دادند) فرو نشستند و اولین نقطه خشکی پدیدار شد. طبق روایات مستند، این اولین نقطه برآمده، همان مکان کعبه و بیتاللهالحرام بود. از این نقطه، زمین شروع به گسترش کرد و قارهها و خشکیها یکی پس از دیگری شکل گرفتند.امام رضا (ع) در روایتی زیبا میفرمایند که در بیستوپنجم ذیالقعده، رحمت خداوند نشر پیدا کرد و زمین گسترده شد. این روز، روز بیداری خاک و آغاز تولد زیستگاه ماست.
چرا دحوالارض مهم است؟
اهمیت دحوالارض تنها در یک تقویم مذهبی و اعمال مستحبی آن خلاصه نمیشود. دحوالارض نماد آمادهسازی یک «خانه» است. وقتی مهمان عزیزی در راه دارید، ساعتها وقت میگذارید، خانه را تمیز میکنید، فرشها را میگسترانید و چراغها را روشن میکنید تا همهچیز برای ورود او مهیا باشد. دحوالارض، همان فرش کردن خانه برای ورود باشکوهترین مخلوق خداوند، یعنی انسان است. اما فراتر از این نگاه فلسفی و عرفانی، دحوالارض حامل یک پیام علمی شگرف است که تا همین یکی دو قرن اخیر، بشریت از درک کامل آن عاجز بود. مهمترین دلیلی که این گزارش نوشته شده است، پردهبرداری از همین حقیقت است: تطابق بینظیر مفهوم دحوالارض با آخرین دستاوردهای علم زمینشناسی، که آن را به یکی از برجستهترین اعجازهای قرآن کریم تبدیل میکند.
پردهبرداری از یک اعجاز علمی
برای قرنها، مفسران قرآن وقتی به آیه ۳۰ سوره نازعات میرسیدند که میفرماید: «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِک دَحَاهَا» (و زمین را پس از آن گسترش داد)، آن را تنها به معنای پهن شدن خشکیها پس از خلقت آسمانها تفسیر میکردند. درک مردم هزار سال پیش از «گسترش زمین»، درکی ساده و مبتنی بر مشاهدات چشم غیرمسلح بود.
اما امروز، زمینشناسی و کیهانشناسی داستان حیرتانگیزی برای ما روایت میکنند. بیایید آیات قرآن را با علم روز تطبیق دهیم. قرآن در آیات قبل از این، به بنا شدن آسمان، بالا رفتن سقف آن و تاریک بودن شب و روشن شدن روز اشاره میکند (وَأَغْطَشَ لیلها وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا) علم زمینشناسی میگوید کره زمین در بدو پیدایش (حدود ۴.۵ میلیارد سال پیش)، فاقد جو امروزی بود. پس از مدتی، جوی اولیه متشکل از بخار آب، آمونیاک و متان شکل گرفت که پر از غبارهای آتشفشانی بود. این جو چنان تاریک و غلیظ بود که نور خورشید به سطح زمین نمیرسید (قرآن از این حالت با عنوان «دخان» یا دود یاد کرده است.) سالها گذشت تا اکوسیستم تغییر کرد، اکسیژن تولید شد و جو زمین در هفت طبقه منظم شد و سقف آسمان شکل گرفت. حالا نور خورشید میتوانست روزها را روشن کند. دقیقا پس از این مرحله است که قرآن میفرماید: «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِک دَحَاهَا» یعنی «بعد از آن» (بعد ذلک)، زمین گسترده شد. این تقدم و تاخر زمانی در قرآن، یک شاهکار علمی است.
حرکت قارهها و رقص زمین
زمینشناسان دریافتهاند که در حدود ۲۵۰ میلیون سال پیش، تمام خشکیهای زمین به هم چسبیده بودند و یک قاره عظیم به نام «پانگهآ» را تشکیل میدادند. سپس، در دوران مزوزوئیک (حدود ۲۲۵ تا ۶۵ میلیون سال پیش)، این قاره بزرگ شروع به شکافتن کرد. خشکیها از هم جدا شدند، گسترش یافتند و قارههای امروزی را پدید آوردند. در اثر این حرکت و گسترش، رشتهکوهها شکل گرفتند و چشمهها و مراتع به وجود آمدند.
حالا به آیه بعد از دحوالارض نگاه کنید: «أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءهَا وَمَرْعَاهَا * وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا» (آب و چراگاههایش را از آن بیرون آورد و کوهها را استوار و پابرجا گردانید.)
آیا این شگفتانگیز نیست؟ کتابی که در هزار و چهارصد سال پیش، در دل صحرای بیآب و علف و به دور از هرگونه تلسکوپ، ماهواره و آزمایشگاه زمینشناسی نازل شده، دقیقا همان مراحلی را توصیف میکند که علم امروز با پیچیدهترین ابزارها به آن دست یافته است. زمینشناسی میگوید ابتدا جو آرام شد، سپس قارهها از هم فاصله گرفتند و گسترده شدند (دحوها)، سپس در اثر این تحولات، کوهها پدیدار شدند و چرخه آب و رویش گیاهان (ماء و مرعا) برای تغذیه پستانداران و انسانها شکل گرفت.
کعبه؛ نقطه صفر مرزی زمین
علامه حسنزاده آملی، با نگاهی دقیق به این موضوع اشاره کردهاند که شکل کرهزمین کاملا کروی نیست، بلکه در قطبها کمی فرورفتگی و در استوا (نزدیک به مکه) برآمدگی دارد. وقتی آبها شروع به فرونشستن کردند، طبیعتا بالاترین و برآمدهترین نقطه زمین زودتر از بقیه جاها از زیر آب بیرون آمد. این نقطه، همان منطقه مکه مکرمه است. از نظر جغرافیایی، این خشکی اولیه شروع به گسترش کرد. علاوه بر این، واژه «دحو» ریشهای در معنای «به گردش درآوردن» نیز دارد. برخی مفسران نواندیش معتقدند این کلمه در دل خود به حرکت وضعی و انتقالی زمین نیز اشاره میکند. کره زمین در حالی که پهن و آماده حیات شده است، مانند گویی در فضا پرتاب شده و به دور خود و خورشید میگردد.
بیداری در پس یک رویداد
دحوالارض فقط یک روز در تقویم نیست که برایش روزه بگیریم و دعا بخوانیم؛ دحوالارض یک دعوتنامه است برای تفکر. دعوتی است برای اینکه وقتی فردا صبح کفشهایمان را میپوشیم و روی آسفالت خیابان قدم میگذاریم، بدانیم این تکه سنگی که اکنون زیر پای ماست، میلیاردها سال پیش در اعماق یک اقیانوس تاریک خفته بوده و با ارادهای شگرف، شکافته شده، حرکت کرده و گسترده شده تا من و شما امروز روی آن راه برویم.
قرآن با بیان راز دحوالارض، نه تنها تاریخچه زمین را مرور میکند، بلکه به انسان مدرن که گاهی در غرور پیشرفتهای علمیاش غرق میشود، یادآوری میکند که حقیقت علم، قرنها پیش در لابهلای این آیات گنجانده شده بود. اعجاز قرآن در این نیست که فرمولهای شیمی و فیزیک را به صورت خطی بیان کند؛ بلکه اعجاز آن در کلماتی است که هرچه علم بشر پیشرفت میکند، معنای عمیقتر و تازهتری از آنها شکوفا میشود. دفعه بعد که در ترافیک شهری گیر کردید و کلافه شدید، به کوههای دوردست نگاه کنید و به خاطر بیاورید که این زمین، روزی با عشق برای شما گسترانیده شده است.
نظر شما