آگاه: در بسیاری از کشورهای جهان، اول ژوئن روز جشن کودکان است؛ روزی که مدارس، پارکها و مراکز فرهنگی دنیا میزبان برنامههایی برای شادمانی کودکان میشوند و جامعه بار دیگر بر اهمیت حمایت از نسل آینده تاکید میکند. اما هر مناسبت جهانی، حافظهای نیز با خود حمل میکند. در ایران، سخن گفتن از حقوق کودکان و امنیت آنان، ناگزیر یاد کودکانی را زنده میکند که فرصت بزرگ شدن نیافتند؛ کودکانی که نامشان در حافظه تاریخی این سرزمین ثبت شده است. در میان این نامها، دانشآموزان مدرسه شجره طیبه میناب جایگاه ویژهای دارند؛ کودکانی که قرار بود درس بخوانند، بازی کنند، رؤیا ببافند و آینده خود را بسازند، اما سرنوشت دیگری در انتظارشان بود.
فلسفه روز جهانی کودک؛ از حمایت تا حقمداری
اول ژوئن که در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان روز جهانی کودک شناخته میشود، ریشه در تلاشهای بینالمللی برای حمایت از کودکان دارد. پس از جنگ جهانی اول و مشاهده آثار ویرانگر جنگ بر زندگی میلیونها کودک، ضرورت توجه به حقوق و نیازهای آنان بیش از پیش احساس شد. در دهههای بعد، دولتها و نهادهای بینالمللی کوشیدند جایگاه کودکان را از گروهی صرفا نیازمند حمایت، به صاحبان حقوق مستقل ارتقا دهند.
در نتیجه این روند، اول ژوئن در کشورهای مختلف به روزی برای توجه به مسائل کودکان تبدیل شد؛ روزی که هدف آن تنها برگزاری جشن و برنامههای نمادین نیست، بلکه یادآوری مسئولیت دولتها و جوامع در قبال نسل آینده است. فلسفه اصلی این روز بر یک اصل ساده استوار است: کودکان حق دارند در امنیت زندگی کنند، آموزش ببینند، از سلامت برخوردار باشند و آینده خود را بدون ترس از خشونت و جنگ بسازند.
با وجود شهرت اول ژوئن، بسیاری از مردم نمیدانند که سازمان ملل متحد نیز روز دیگری را به عنوان روز جهانی کودک به رسمیت شناخته است. ۲۰ نوامبر، روزی است که سازمان ملل آن را «روز جهانی کودک» مینامد. این تاریخ به دو رویداد مهم در تاریخ حقوق کودک پیوند خورده است؛ تصویب اعلامیه حقوق کودک در سال ۱۹۵۹ و تصویب کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۸۹.
در واقع، اگر اول ژوئن بیشتر ریشهای فرهنگی و تاریخی دارد و در بسیاری از کشورها با برنامههای اجتماعی و مردمی همراه است، ۲۰ نوامبر بر جنبههای حقوقی و بینالمللی حقوق کودک تاکید میکند. اما در نهایت، هر دو مناسبت یک پیام مشترک دارند: کودکان نباید قربانی بیتوجهی، فقر، خشونت و جنگ شوند.
جهان امروز و کودکان در معرض خطر
با وجود تصویب اسناد متعدد بینالمللی، کودکان همچنان از آسیبپذیرترین گروههای انسانی به شمار میروند. در بسیاری از مناطق جهان، جنگ و درگیریهای مسلحانه زندگی کودکان را تهدید میکند. میلیونها کودک از خانه و مدرسه دور ماندهاند، بسیاری قربانی آوارگی شدهاند و شماری نیز جان خود را در حملات نظامی از دست دادهاند.
همین واقعیت سبب شده است که روز جهانی کودک تنها یک مناسبت تقویمی نباشد، بلکه فرصتی برای بازاندیشی درباره مسئولیت جوامع در برابر کودکان باشد.
اگر روز جهانی کودک قرار است یادآور مسئولیت جهان در قبال نسل آینده باشد، کافی است نگاهی به آنچه در سالهای اخیر بر کودکان غزه و لبنان گذشته است بیندازیم. آمارهای منتشرشده از سوی نهادهای بینالمللی نشان میدهد که کودکان همچنان در خط مقدم قربانیان جنگ قرار دارند.
در غزه، صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) بارها نسبت به ابعاد فاجعه انسانی هشدار داده است. این نهاد در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که شمار کودکان کشته یا مجروحشده در جنگ از مرز ۵۰ هزار نفر گذشته است. همچنین گزارشهای مختلف یونیسف و نهادهای بینالمللی از کشته شدن بیش از ۱۷ تا ۱۸ هزار کودک در غزه طی ماههای جنگ خبر دادهاند؛ آماری که غزه را به یکی از خطرناکترین نقاط جهان برای کودکان تبدیل کرده است.
در لبنان نیز کودکان از پیامدهای درگیریها در امان نماندهاند. یونیسف در گزارشهای خود اعلام کرده است که تنها در ماههای اخیر صدها کودک کشته یا زخمی شدهاند و هزاران کودک دیگر با آوارگی، ناامنی و آسیبهای روانی ناشی از جنگ دست و پنجه نرم میکنند. رژیم صهیونیستی فقط در فروردین امسال در حمله به یک زایشگاه تعداد زیادی از مردم غیرنظامی که تعداد زیادی از آنان نوزاد بودند را هدف قرار داد.
در چنین شرایطی، وقتی از حقوق کودکان سخن میگوییم، دیگر با یک مفهوم انتزاعی روبهرو نیستیم. کودکان غزه، کودکان لبنان و کودکانی که در مدرسه شجره طیبه میناب جان خود را از دست دادند، همگی به ما یک واقعیت مشترک را یادآوری میکنند: در هر جنگی، پیش از آنکه مرزها آسیب ببینند، کودکی زمین میخورد.
مدرسهای برای آموزش، نه برای جنگ
در میناب، مدرسه شجره طیبه برای خانوادههای بسیاری تنها یک مرکز آموزشی نبود؛ محیطی بود که در آن کودکان درس میخواندند، قرآن میآموختند و برای آینده آماده میشدند!
مادر شهیده ستایش علیحسنی میگوید: این مدرسه سه ویژگی برجسته داشت؛ توجه به مسائل معنوی، حضور دانشآموزان خانوادههای کمبضاعت و ایثار معلمانی که گاه هزینه اردوها و برنامههای دانشآموزی را از جیب خود پرداخت میکردند. به گفته او، فرزندش در چنین فضایی رشد میکرد و زندگی روزمرهاش با آموزههای دینی و اخلاقی پیوند خورده بود.
خواهر شهیده سنگرزاده نیز از دانشآموزانی یاد میکند که بسیاری از آنان حافظ قرآن بودند؛ کودکانی که خانوادههایشان آرزوهای بزرگی برای آینده آنان داشتند. این روایتها تصویری روشن از ماهیت مدرسه ارائه میدهد؛ مدرسهای که رسالتش آموزش و تربیت بود، نه چیزی دیگر. اما درست همین مدرسه، به یکی از تلخترین نمادهای قربانی شدن کودکان در جنگ تبدیل شد.
آن روز که زنگ مدرسه دیگر به صدا درنیامد
پدر شهیده زینب مکیزاده هنوز با اندوه از آن روز یاد میکند. او تاکید دارد که شجره طیبه یک مدرسه کاملا آموزشی بود و سالها فعالیت داشت. در میان روایتهای بازماندگان، آمارها جای خود را به چهرهها میدهند. عدد ۱۶۸ دیگر فقط یک عدد نیست. هر یک از این کودکان نامی داشتند، خانوادهای داشتند، دوستانی داشتند و آیندهای که قرار بود از فردای همان روز آغاز شود.
یکی رویای معلم شدن داشت، دیگری پزشک شدن را در سر میپروراند. برخی حافظ قرآن بودند و برخی هنوز سالهای نخست دبستان را میگذراندند. دفترهایی که نیمهتمام ماندند، کیفهایی که دیگر به خانه بازنگشتند و نیمکتهایی که خالی شدند، بخشی از حافظه تلخ آن حادثه را شکل میدهند. دشمنی که کودکی را نشانه میگیرد، آینده را هدف قرار میدهد.
تاریخ نشان داده است که در هر جنگی، کودکان بیش از هر گروه دیگری آسیب میبینند. آنان نه در تصمیمگیریها نقشی دارند و نه در آغاز درگیریها سهمی، اما اغلب سنگینترین هزینهها را میپردازند. امروز به همه دنیا ثابت شد که اسناد و قوانین پرزرق و برق بینالمللی ورق پارهای بیش نیستند.
شاید معنای واقعی روز جهانی کودک نیز همین باشد که این جهان فراموش نکند پشت هر آمار، یک زندگی وجود دارد. پشت هر عدد، کودکی با آرزوها، بازیها، خندهها و امیدهایش ایستاده است. امروز چگونه میتوان از کنار ویرانههای مدرسه شجره طیبه عبور کرد و چشمی را که هنوز به دنبال نشانهای از ماکان نصیری میگردد، به روی حقیقت بست.
وقتی از حقوق کودکان سخن میگوییم، در واقع از آینده سخن میگوییم و هنگامی که نام دانشآموزان مدرسه شجره طیبه میناب را به یاد میآوریم، از مسئولیتی حرف میزنیم که بر دوش همه جوامع انسانی قرار دارد؛ مسئولیت پاسداری از کودکی، از حق زندگی و از آیندهای که باید برای همه کودکان جهان امن و روشن باشد.
نظر شما