آگاه: بنگاه‌های کوچک و متوسط حدود ۹۹.۵ درصد واحدهای اقتصادی کشور را تشکیل می‌دهند و بیش از ۸۵ درصد اشتغال را در اختیار دارند. این بنگاه‌ها همواره یکی از مهم‌ترین بسترهای ایجاد فرصت‌های شغلی بوده‌اند، اما تجربه بحران‌های اقتصادی اخیر نشان داده است که در نبود حمایت‌های موثر، با کمبود نقدینگی، افت فروش، کاهش تولید و تعدیل نیرو مواجه می‌شوند؛ موضوعی که آثار مستقیمی بر بازار کار و زنجیره تامین دارد.
بر اساس تعاریف آماری، بنگاه‌های کوچک کمتر از ۵۰ نفر و بنگاه‌های متوسط بین ۵۰ تا ۱۰۰ نفر نیروی کار دارند. بخش قابل توجهی از شاغلان این واحدها نیز به دلیل اشتغال در کارگاه‌های غیررسمی یا فاقد قرارداد، از پوشش بیمه و امکان پیگیری حقوق قانونی خود محروم هستند.

اثر شوک‌های اقتصادی بر اشتغال بنگاه‌های کوچک
در همین راستا، دکتر فاطمه عزیزخانی، استاد دانشگاه و پژوهشگر اقتصادی، در گفت‌وگو با «ایسنا» با اشاره به شرایط فعلی اقتصاد کشور اظهار کرد: در شرایط عادی، تمرکز سیاست‌های اشتغالی باید بر بنگاه‌های خرد و کوچک و همچنین توسعه زنجیره‌های تولید باشد، اما در شرایطی که صنایع مادر و زیرساخت‌های تولیدی آسیب می‌بینند، اولویت به بازسازی این بخش‌ها تغییر می‌کند. تا زمانی که صنایع بزرگ به مدار تولید بازنگردند، ساماندهی زنجیره ارزش نیز با دشواری همراه خواهد بود. وی درباره وضعیت اشتغال در بنگاه‌های کوچک و متوسط گفت: هنوز آمار رسمی درباره میزان تعدیل نیرو در این بخش منتشر نشده است، اما بر اساس داده‌های موجود حدود ۲۹۰ هزار نفر برای دریافت بیمه بیکاری ثبت‌نام کرده‌اند. از آنجا که این آمار تفکیک‌شده نیست، نمی‌توان سهم دقیق بنگاه‌های کوچک را مشخص کرد. ضمن آنکه بخش زیادی از شاغلان غیررسمی اساسا تحت پوشش بیمه بیکاری قرار ندارند و در آمارها نیز ثبت نمی‌شوند.
عزیزخانی افزود: بخش بزرگی از اشتغال غیررسمی در حوزه‌هایی مانند خدمات، گردشگری، حمل‌ونقل و کسب‌وکارهای وابسته به اینترنت متمرکز است. زمانی که تولید و فعالیت اقتصادی کاهش پیدا می‌کند، این بخش‌ها نیز به طور مستقیم آسیب می‌بینند.

لزوم حمایت معیشتی از کارگران بیکار شده
این استاد دانشگاه با اشاره به کاهش قدرت خرید خانوارها و افت تقاضا در بازار اظهار کرد: افزایش تورم موجب کاهش مصرف شده و افت تقاضا نیز به کاهش فروش و تولید منجر می‌شود. شاخص‌های تولید و فروش نیز این روند را تایید می‌کنند. وی تاکید کرد: بنگاه‌های کوچک و متوسط بیش از سایر بخش‌ها در برابر تحولات اقتصاد کلان آسیب‌پذیرند. همان‌طور که در دوران کرونا شاهد بودیم، بخش عمده ریزش اشتغال در کسب‌وکارهای خرد و کوچک اتفاق افتاد. هر شوک اقتصادی، از نوسانات ارزی گرفته تا اختلال در تامین مواد اولیه، می‌تواند فعالیت این واحدها را متوقف کند.
عزیزخانی درباره زنجیره‌ای شدن تولید نیز گفت: زنجیره ارزش باید در چارچوب مزیت‌های نسبی و استراتژی توسعه صنعتی کشور شکل بگیرد. صنایعی مانند پتروشیمی می‌توانند محور چنین زنجیره‌هایی باشند. بنگاه‌هایی که در این ساختار قرار می‌گیرند از ثبات بیشتری در بازار و تولید برخوردار خواهند شد. وی در ادامه به موضوع دستمزدها اشاره کرد و گفت: در شرایط رکودی، افزایش هزینه‌های تولید می‌تواند فشار مضاعفی بر بنگاه‌ها وارد کند. از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید خانوارها نیز مسئله مهمی است. به همین دلیل لازم است سیاست‌های حمایتی از جمله کالابرگ و تسهیلات حمایتی برای کارگران و خانوارهای آسیب‌دیده مورد توجه قرار گیرد.
به گفته عزیزخانی، دولت می‌تواند برای کارگرانی که شغل خود را از دست داده‌اند، علاوه بر حمایت‌های معیشتی، از ابزارهایی مانند وام خرید یا بسته‌های حمایتی رفاهی استفاده کند تا بخشی از فشار اقتصادی و اجتماعی آنها کاهش یابد.

اتصال بنگاه‌های کوچک به صنایع بزرگ
کارشناسان اقتصادی معتقدند ناترازی انرژی، مشکلات تامین نقدینگی، تخصیص ارز و نااطمینانی‌های اقتصادی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی بنگاه‌های کوچک و متوسط است. از این رو، اتصال این بنگاه‌ها به صنایع بزرگ می‌تواند ضمن افزایش بهره‌وری، به حفظ اشتغال و پایداری فعالیت آنها کمک کند.
در همین چارچوب، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی سال گذشته طرح ملی «اتصال بنگاه‌های کوچک و متوسط به بنگاه‌های بزرگ» را در دستور کار قرار داد؛ طرحی که با هدف افزایش بهره‌وری منابع و تقویت شبکه تولید و اشتغال دنبال می‌شود.
حمید حاج‌اسماعیلی، کارشناس حوزه کار، با اشاره به تاثیر تورم بر فعالیت بنگاه‌های کوچک گفت: در شرایط تورمی، بنگاه‌های کوچک بیش از سایر واحدها آسیب می‌بینند و توان ماندگاری خود را از دست می‌دهند. این بنگاه‌ها که عمدتا در بخش خدمات یا قالب خوشه‌های صنعتی فعالیت می‌کنند، وابستگی زیادی به قدرت خرید مردم دارند و با کاهش تقاضا، سریع‌تر از چرخه فعالیت خارج می‌شوند. وی افزود: بحران‌های اقتصادی و شرایطی مانند جنگ برای کسب‌وکارهای کوچک یک تهدید جدی محسوب می‌شود، زیرا این واحدها منابع مالی و ظرفیت مقاومت کمتری نسبت به بنگاه‌های بزرگ دارند.

کارگران بی‌پناه در کارگاه‌های غیر رسمی
حاج‌اسماعیلی با اشاره به گستردگی اشتغال غیررسمی در این بخش اظهار کرد: بخش قابل توجهی از کارگاه‌های کوچک به صورت غیررسمی فعالیت می‌کنند و در اقتصاد زیرزمینی قرار دارند. برآورد می‌شود بین دو تا دوونیم میلیون نفر در این واحدها مشغول به کار باشند. این افراد در شرایط بحران به سرعت شغل خود را از دست می‌دهند و به دلیل نبود شناسایی رسمی، امکان بهره‌مندی از بسیاری از حمایت‌ها را ندارند.
به گفته این کارشناس، یکی از اقدامات حمایتی دولت برای فعالان آسیب‌دیده، پرداخت تسهیلات به افرادی بود که در دوره بحران شغل خود را از دست داده‌اند تا امکان بازگشت آنها به بازار کار فراهم شود. وی درباره ایده اتصال بنگاه‌های کوچک به بنگاه‌های بزرگ نیز گفت: در شرایط کنونی زنجیره‌ای شدن فعالیت بنگاه‌ها یک ضرورت است. این ارتباط می‌تواند به افزایش پایداری کسب‌وکارها و تداوم فعالیت آنها کمک کند. بنگاه‌های کوچک و متوسط نقش مهمی در اشتغال کشور دارند، اما محدودیت منابع مالی و کمبود حمایت‌های موثر، امنیت شغلی کارکنان آنها را تهدید می‌کند.
بنگاه‌های کوچک و متوسط به دلیل محدودیت بازار، شبکه مشتریان و توان نقدینگی، در برابر بحران‌های اقتصادی آسیب‌پذیری بیشتری دارند. این واحدها معمولا نخستین بخش‌هایی هستند که با کاهش تقاضا، افزایش هزینه‌های تولید، اختلال در تامین مواد اولیه یا شوک‌های ناشی از افزایش هزینه انرژی مواجه می‌شوند. از این رو کارشناسان بر این باورند که تقویت پیوند این بنگاه‌ها با صنایع بزرگ و توسعه زنجیره‌های ارزش، یکی از مهم‌ترین راهکارهای حفظ اشتغال و افزایش تاب‌آوری اقتصاد کشور است.