آگاه: هر سال با فرا رسیدن ماه محرم، حجم مصرف ظروف یکبار مصرف در کشور به طور چشمگیری افزایش مییابد. اگرچه آمار دقیقی از میزان مصرف این ظروف در ایام عزاداری در دسترس نیست، اما همیشه مسئولان محیط زیست اعلام کردهاند که محرم و ماه رمضان از دورههای اوج تولید زبالههای پلاستیکی در کشور به شمار میروند. حتی لازم به ارائه آمار و هشدار فعالان محیط زیستی هم نیست. نگاهی به هیاتها نشان میدهد که چقدر حجم استفاده از این ظروف بالاست.
برای درک بهتر ابعاد این موضوع کافی است یک هیات متوسط را در نظر بگیریم. هیاتی که در طول ۱۰ شب محرم، هر شب به حداقل ۲۰۰ نفر یک لیوان چای میدهد، دستکم ۲۰۰ لیوان پلاستیکی مصرف خواهد کرد. اگر همین هیات علاوه بر چای، شربت یا غذای نذری نیز توزیع کند، تعداد ظروف مصرفی به دهها هزار عدد میرسد. حال اگر صدها هیات فعال در سراسر کشور را در نظر بگیریم، حجم مصرف ظروف پلاستیکی به اعدادی بسیار بزرگ میرسد؛ ظروفی که بخش زیادی از آنها پس از مصرف راهی محل دفن زباله یا طبیعت میشوند.
مهمان چند دقیقهای با عمری چند صد ساله
یکی از مهمترین انتقادها به استفاده گسترده از پلاستیک، عمر بسیار طولانی این مواد در محیط زیست است. بسیاری از انواع پلاستیکها ممکن است صدها سال در طبیعت باقی بمانند. آنها به جای تجزیه کامل، به ذرات بسیار ریزتری به نام «میکروپلاستیک» تبدیل میشوند.
این ذرات وارد خاک، رودخانهها، دریاها و حتی زنجیره غذایی انسان میشوند. پژوهشهای بینالمللی در سالهای اخیر نشان دادهاند که میکروپلاستیکها در آب آشامیدنی، غذاهای دریایی و حتی برخی بافتهای بدن انسان نیز قابل شناسایی هستند. هرچند هنوز همه پیامدهای سلامت میکروپلاستیکها به طور کامل مشخص نشده است، اما شواهد موجود نگرانیهای جدی درباره اثرات آنها بر سلامت انسان و محیط زیست ایجاد کرده است.
موضوع دیگری که استفاده از ظروف پلاستیکی را میتوان با استناد به آن منع کرد، برای مواد غذایی یا نوشیدنیهای داغ است. چای، آش، حلیم و برخی غذاهای نذری معمولا با دمای بالا سرو میشوند. وقتی این غذاها در ظروف پلاستیکی به مردم داده میشود؛ حرارت آن موجب آزاد شدن برخی ترکیبات شیمیایی از ظروف نامناسب خواهد شد. به همین دلیل سازمانهای بهداشتی همواره توصیه کردهاند برای مواد غذایی داغ از ظروف استاندارد و دارای مجوز استفاده شود و از نگهداری طولانیمدت مواد داغ در ظروف پلاستیکی نامناسب خودداری شود. در سالهای اخیر استفاده از ظروف گیاهی متداول شده ولی این ظروف نیز باید استاندارد باشند و صرف داشتن عنوان «گیاهی» به معنای بیخطر بودن کامل آنها نیست.
هزینهای که دیده نمیشود
در نگاه نخست، ظروف یکبار مصرف ارزان و در دسترس به نظر میرسند، اما هزینه واقعی آنها فراتر از مبلغ خرید است. جمعآوری، حمل و دفن این حجم از پسماند، هزینههای قابل توجهی را به شهرداریها و مدیریت شهری تحمیل میکند. علاوه بر آن، رهاسازی ظروف پلاستیکی در طبیعت میتواند به آلودگی منابع آب، آسیب به حیات وحش و کاهش کیفیت محیط زیست منجر شود. بسیاری از این هزینهها در ظاهر دیده نمیشوند، اما در نهایت جامعه آنها را پرداخت میکند.
یک ابتکار جالب
پس چه کار باید کرد؟ آیا میتوان مراسم محرم را بدون پلاستیک برگزار کرد؟ حذف کامل پلاستیک در کوتاهمدت شاید امکانپذیر نباشد، اما کاهش چشمگیر مصرف آن کاملا عملی است. تجربه برخی هیاتها در سالهای اخیر نیز نشان داده که با برنامهریزی مناسب میتوان مقدار زیادی از زبالههای پلاستیکی را حذف کرد. برخی هیاتها در سالهای اخیر با شعارهایی مانند «نذر سبز» یا «محرم بدون پلاستیک» تلاش کردهاند عزاداری را با مسئولیتپذیری بیشتر نسبت به محیط زیست همراه کنند.
یکی از این هیاتها در محله عودلاجان تهران ابتکار جالبی را رقم زد. چند سال پیش مسئول این هیات به مردمی که در روزهای اول محرم برای عزاداری مراجعه کرده بودند، اعلام کرد که بهتر است برای گرفتن غذای نذری، هر فردی بشقاب همراه داشته باشد. در نظر اول شاید این کار عجیب بود. اما قرار هیات بر این بود که غذا در خود هیات صرف شود اما آن دسته از افراد که میخواستند غذای نذری را با خود ببرند، هر یک ظرف خود را آورده بود تا به اندازه یک بشقاب غذا بگیرد و با خود ببرد. حالا همه هیاتیهای آن محله میدانند که اگر به این هیات بروند باید ظرف شخصی خود را به همراه ببرند. با این اقدام نه تنها از هزینه خرید ظرف یک بار مصرف هیات جلوگیری شد بلکه غذای داغ هر فردی در ظروف غیر پلاستیکی سرو شد.
یکی از سادهترین راهکارها هم استفاده از لیوان شخصی است. بسیاری از عزاداران میتوانند همانند قمقمه آب، یک ماگ یا لیوان سبک همراه داشته باشند. در این هیات هم، چنین کاری انجام شد و آنها که پای ثابت هیات هستند، لیوان و بشقابهای خود را در همان هیات میگذارند.
برخی مساجد و حسینیهها در سالهای اخیر به استفاده از استکانهای شیشهای، لیوانهای فلزی یا ظروف قابل شستوشو روی آوردهاند، همانند سالهای گذشته. هرچند این روش نیازمند نیروی انسانی و امکانات شستوشو است، اما در بلندمدت از نظر اقتصادی و زیستمحیطی مقرونبهصرفهتر محسوب میشود.
هیاتی دیگر در بازار تهران ظروف استیل متعددی را از جمله بشقاب، قاشق و لیوان استیل تهیه کرده و در اختیار هیاتیها قرار میدهد. هر کسی در هیات غذایش را میخورد یا در ظرف خود میریزد و چند نفری داوطلب میشوند تا در نهایت بشقابها و قاشقها را بشویند و شب بعد دوباره استفاده کنند.
حساب کنیم اگر هیاتی ۵۰۰ نفر مخاطب داشته باشد و تنها نیمی از افراد از لیوان شخصی استفاده کنند، مصرف دهها لیوان یکبار مصرف در طول دهه محرم کاهش پیدا میکند. این اقدام علاوه بر کاهش زباله، هزینه خرید ظروف را نیز برای هیاتها کم میکند پس چه بهتر است از همین امسال این اقدام توسط هیاتیها انجام شود.
همخوانی حفاظت محیط زیست و ارزشهای دینی
حالا چرا هیاتیها پیشگام این کار شوند؟ چون هیاتهای مذهبی میتوانند در فرهنگسازی نقش مهمی ایفا کنند. نصب بنرهای آموزشی، تشویق مردم به همراه داشتن لیوان شخصی، تفکیک زباله و جمعآوری پسماندهای قابل بازیافت از جمله اقداماتی است که میتواند تاثیر قابل توجهی داشته باشد. آنها یک تجمع مردمی مهم را هر شب مدیریت میکنند بنابراین تاثیرگذاری آنها کم نیست.
از طرفی حفاظت از محیط زیست با ارزشهای دینی و فرهنگی جامعه همخوانی دارد. کاهش اسراف، جلوگیری از آلودگی محیط و حفظ منابع طبیعی از جمله مفاهیمی است که بارها در آموزههای دینی مورد تاکید قرار گرفته است. از این منظر، کاهش مصرف ظروف پلاستیکی تنها یک اقدام محیط زیستی نیست، بلکه میتواند بخشی از مسئولیت اجتماعی و اخلاقی شهروندان نیز تلقی شود. شاید امسال بتوان در کنار نذر غذا و چای، نذر دیگری نیز به فرهنگ عزاداری اضافه کرد؛ نذر حفظ محیط زیست. نذری که نتیجه آن نه تنها برای عزاداران امروز، بلکه برای نسلهای آینده نیز ماندگار خواهد بود.
نظر شما