آگاه: کارشناسان اقتصادی معتقدند بخش قابل توجهی از ناترازیهای مزمن اقتصاد ایران ریشه در ناترازی انرژی دارد. زمانی که مصرف انرژی با ظرفیت تولید و زیرساختهای موجود همخوانی نداشته باشد، دولت ناچار به پرداخت هزینههای سنگین برای تامین انرژی، واردات سوخت یا جبران خسارتهای ناشی از محدودیتهای انرژی در بخشهای مختلف اقتصادی خواهد شد. این روند علاوه بر افزایش فشار بر منابع بودجهای، زمینه کاهش تولید، افت سرمایهگذاری و کاهش رقابتپذیری اقتصاد را نیز فراهم میکند.
در این میان، یکی از مهمترین راهکارهای کاهش ناترازی انرژی، اصلاح الگوی مصرف و نهادینه کردن فرهنگ صرفهجویی است. مدیریت صحیح مصرف در بخشهای خانگی، صنعتی و تجاری میتواند بدون نیاز به سرمایهگذاریهای سنگین، بخش قابل توجهی از شکاف میان تولید و مصرف را کاهش دهد. تحقق این هدف البته نیازمند همکاری مردم، اصلاح سیاستهای مصرف و اجرای برنامههای آموزشی و فرهنگی است.
در کنار صرفهجویی، افزایش بهرهوری انرژی نیز از الزامات اساسی عبور از شرایط کنونی محسوب میشود. توسعه زیرساختهای نوین، نوسازی تجهیزات فرسوده، بهینهسازی شبکههای انتقال و توزیع و استفاده از فناوریهای جدید میتواند موجب کاهش اتلاف انرژی و افزایش بازدهی در این بخش شود. تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد که سرمایهگذاری در بهرهوری انرژی، یکی از کمهزینهترین و موثرترین روشهای مدیریت ناترازی است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که بخش قابل توجهی از ناترازیهای موجود در حوزه انرژی، بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع یا ظرفیت تولید باشد، ریشه در ناترازیهای مدیریتی دارد. به اعتقاد آنان، نبود برنامهریزی بلندمدت، تصمیمگیریهای مقطعی، ضعف در سیاستگذاری، تاخیر در توسعه زیرساختها، قیمتگذاری غیراقتصادی حاملهای انرژی و بیتوجهی به مدیریت مصرف، از مهمترین عواملی است که طی سالهای گذشته شکاف میان تولید و مصرف انرژی را تشدید کرده است. از این رو، اصلاح ساختار حکمرانی انرژی، افزایش بهرهوری، اتخاذ تصمیمات مبتنی بر واقعیتهای اقتصادی و بهرهگیری از فناوریهای نوین، میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش ناترازی انرژی و به دنبال آن، کاهش ناترازیهای اقتصادی و بودجهای کشور ایفا کند.
رئیس مجلس شورای اسلامی سال گذشته و در نهمین همایش بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر گفت: اینکه به رغم برخورداری از ۹.۵ درصد انرژی فسیلی دنیا، ناترازی انرژی داشته باشیم، ریشه آن در ناترازی مدیریتی است که سبب نابرابری، ناترازی و خام فروشی در این حوزه شده است. رئیس مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه برای رفع ناترازی باید اولویتبندی کنیم، یادآور شد: برای آن باید در حوزه تولید و مصرف، استاندارد لازم را در نظر بگیریم و صرفهجویی در مصرف میتواند در کاهش ناترازی کشور کمک کننده باشد. قالیباف با بیان اینکه امکان صرفهجویی ۱۵۰ میلیون لیتر سوخت در روز وجود دارد، گفت: این موضوع با هوشمندسازی در تکنولوژی و مصرفه بهینه در مصارف خانگی در مدت چهار تا ۶ ماه قابلیت اجرایی دارد. اما برای توجه به الگوی مصرف نباید از تولید غافل شد. بر همین اساس در برنامه هفتم توسعه، به بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی توجه شده است و در بهینهسازی باید تولید را به مردم واگذار کنیم.
اما یکی از مهمترین ظرفیتهای قانونی برای رفع ناترازی انرژی، ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت با محوریت «بهینهسازی حوزه انرژی و مدیریت راهبردی انرژی» است؛ مادهای که اجرای دقیق آن میتواند نقشه راه کشور برای مدیریت مصرف، افزایش بهرهوری و اصلاح ساختار حکمرانی انرژی باشد. در این ماده، بر ارتقای بهرهوری، کاهش شدت مصرف انرژی، ایجاد سازوکارهای مدیریتی یکپارچه، استفاده از فناوریهای نوین و اجرای طرحهای بهینهسازی در بخشهای مختلف تکید شده است. از این رو، مسئولان و دستگاههای اجرایی باید با اهتمام ویژه و اجرای کامل تکالیف قانونی پیشبینیشده در این ماده، زمینه کاهش ناترازی انرژی را فراهم کنند.
رئیس مجلس شورای اسلامی در همین زمینه معتقد است: در ماده ۴۶ برنامه هفتم توسعه به اصلاحات ساختاری انرژی پرداختهایم و این کاملا متفاوت با سازمان بهینهسازی در گذشته است. برهمین اساس در بهینهسازی مصرف انرژی باید کار را به مردم واگذار کنیم و لازم است هم در تولید و هم در مصرف، مردم ورود کنند در غیر این صورت محکوم به شکست خواهیم بود.
از سوی دیگر، متخصصان و سیاستگذاران حوزه انرژیهای نو باید با انجام مطالعات جامع و آیندهنگر، سهم بهینه انرژیهای تجدیدپذیر را در سبد انرژی کشور بهصورت دقیق تعیین و برای تحقق آن برنامهریزی کنند. تعیین یک هدفگذاری مشخص برای توسعه انرژیهای خورشیدی، بادی و سایر منابع پاک، علاوه بر کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، میتواند به افزایش امنیت انرژی، کاهش ناترازی تولید و مصرف، حفظ منابع طبیعی و کاهش آلایندههای زیستمحیطی کمک کند. تحقق این هدف نیز مستلزم تدوین سیاستهای حمایتی، تسهیل سرمایهگذاری بخش خصوصی، انتقال فناوریهای نوین و توسعه زیرساختهای لازم است تا انرژیهای تجدیدپذیر به تدریج جایگاه شایستهای در سبد انرژی کشور پیدا کرده و به یکی از ارکان اصلی تامین انرژی در سالهای آینده تبدیل شوند.
از سوی دیگر، متخصصان و سیاستگذاران حوزه انرژیهای نو باید با انجام مطالعات جامع و آیندهنگر، سهم بهینه انرژیهای تجدیدپذیر را در سبد انرژی کشور بهصورت دقیق تعیین و برای تحقق آن برنامهریزی کنند. تعیین یک هدفگذاری مشخص برای توسعه انرژیهای خورشیدی، بادی و سایر منابع پاک، علاوه بر کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، میتواند به افزایش امنیت انرژی، کاهش ناترازی تولید و مصرف، حفظ منابع طبیعی و کاهش آلایندههای زیستمحیطی کمک کند. تحقق این هدف نیز مستلزم تدوین سیاستهای حمایتی، تسهیل سرمایهگذاری بخش خصوصی، انتقال فناوریهای نوین و توسعه زیرساختهای لازم است تا انرژیهای تجدیدپذیر به تدریج جایگاه شایستهای در سبد انرژی کشور پیدا کرده و به یکی از ارکان اصلی تامین انرژی در سالهای آینده تبدیل شوند.
توسعه حملونقل ریلی و اصلاح زیرساختهای انرژی، راهکار اصلی رفع ناترازی بودجه
نایبرئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس با بیان اینکه بخش مهمی از ناترازیهای بودجه و انرژی ریشه در ضعف زیرساختهای حملونقل و بهرهوری پایین مصرف سوخت دارد به «آگاه» گفت: توسعه شبکه ریلی، تکمیل نیروگاههای سیکل ترکیبی، سرمایهگذاری در نیروگاههای کوچک هستهای و گسترش انرژیهای تجدیدپذیر از مهمترین راهکارهای کاهش مصرف سوخت، مدیریت هزینهها و رفع ناترازیها در کشور است.
هادی قوامی، درباره تاثیر ناترازی انرژی بر ناترازی اقتصادی و بودجهای کشور اظهار کرد: بخش مهمی از ناترازیهای کشور به حوزه انرژی بازمیگردد. امروز باید بررسی کنیم که چرا با وجود ظرفیتهای موجود، با ناترازی انرژی مواجه هستیم و چرا سالانه حدود چهار میلیارد دلار صرف واردات بنزین میشود. وی افزود: یکی از مهمترین دلایل این مسئله آن است که بیش از دو سوم حملونقل بار و جابهجایی کالا در کشور از طریق جاده انجام میشود؛ در حالی که در بسیاری از این مسیرها امکان استفاده از حملونقل ریلی وجود دارد یا زیرساختهای لازم برای اتصال خطوط ریلی به بنادر و مراکز صنعتی تکمیل نشده است. قوامی ادامه داد: در سفری که چند سال قبل به جمهوری آذربایجان داشتیم، در بندر این کشور مشاهده کردیم که قطارهای باری بدون تخلیه بار، مستقیما وارد کشتی میشوند. همچنین در طول مسیر، هر کارخانهای که در کنار خط آهن قرار داشت، از طریق یک خط فرعی به شبکه ریلی متصل شده بود. همین موضوع موجب شده است که بیش از دو سوم حملونقل بار از طریق ریل انجام شود که نتیجه آن کاهش چشمگیر مصرف گازوئیل، بنزین و ترافیک جادهای است. نایبرئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس تاکید کرد: اگر ما نیز زیرساختهای ریلی را تکمیل و بنادر و کارخانهها را به شبکه ریلی متصل کنیم، بخش قابل توجهی از ناترازی انرژی برطرف خواهد شد و مصرف سوختهای فسیلی به میزان قابل ملاحظهای کاهش مییابد. وی با اشاره به ضرورت تنوعبخشی به منابع تولید برق گفت: توسعه نیروگاههای کوچک هستهای با ظرفیتهای ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ مگاوات میتواند نقش موثری در تامین برق کشور و کاهش مصرف سوختهای فسیلی داشته باشد. قوامی همچنین با اشاره به ظرفیت نیروگاههای حرارتی کشور اظهار داشت: در حال حاضر حدود ۶ تا هفت هزار مگاوات نیروگاه وجود دارد که تنها با گاز فعالیت میکنند. تبدیل این نیروگاهها به سیکل ترکیبی موجب افزایش راندمان، کاهش مصرف سوخت و تولید برق با هزینه کمتر خواهد شد و این نیز بخشی از ناترازی انرژی را جبران میکند. وی توسعه نیروگاههای خورشیدی را نیز ضروری دانست و افزود: انرژی خورشیدی نیز یکی از راهکارهای مهم است، اما باید با نگاهی بلندمدت و همراه با استفاده از فناوریهای نوین به سمت توسعه انرژیهای پاک حرکت کنیم.
علاوه بر آن بسیاری از کارشناسان معتقدند عبور از ناترازی انرژی تنها با افزایش تولید امکانپذیر نیست، بلکه مجموعهای از اقدامات شامل مدیریت مصرف، ارتقای بهرهوری، توسعه زیرساختها و سرمایهگذاری در انرژیهای پاک باید به صورت همزمان دنبال شود. اجرای این راهبردها میتواند ضمن کاهش فشار بر بودجه عمومی، زمینهساز رشد اقتصادی پایدار، افزایش تولید و ارتقای امنیت انرژی کشور در سالهای آینده باشد.
نظر شما