آگاه:
اگرچه عصر دیروز آسمان ابری و صدای هر از گاه رعد و برق حال و هوای پاییزی را برای پایتختنشینان تداعی کرد اما واقعیت این است که ایران سالهای آینده روزهای گرم بیشتری نسبت به امسال خواهد داشت. بنابراین شهرها نباید مانند الگوی گذشته رفتار کنند. شهر آینده باید سایه و راه تنفس داشته باشد، آب را هوشمندانه مصرف کند، مصالح مناسب اقلیم داشته باشد و پیش از آنکه موج گرما از راه برسد، برای آن برنامهریزی کند.
به گزارش «آگاه» بنا به اعلام سازمان هواشناسی، میانگین دمای هوای ایران طی نیم قرن گذشته حدود دو درجه سانتیگراد افزایش یافته است و برخی شهرهای کشور در سالهای اخیر دماهای بالاتر از ۵۰ درجه را تجربه کردهاند. در جنوب کشور نیز ترکیب دما و رطوبت، شاخص حرارتی را به سطوح بسیار بالایی میرساند. سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور با بیان اینکه دمای هوای کشور در هر دهه حدود چهار درجه سانتیگراد گرمتر شده گفته است: با رخداد النینو، روند افزایش دما را نیز داریم. بر اساس شواهد موجود، انتظار میرود اوج این پدیده تقریبا در اواخر سال میلادی، حدود دی، رخ دهد و افزایش دمای ناشی از آن عمدتا در سال ۲۰۲۷ خود را نشان دهد.
این روند تنها به افزایش احساس گرما محدود نمیشود. افزایش دما بهمعنای افزایش نیاز به سرمایش، مصرف بیشتر برق، فشار بر شبکه انرژی و در موارد شدید، اختلال در فعالیتهای روزمره شهر است. برای نمونه، در تابستان ۱۴۰۴ در پی موج گرمای شدید، دمای هوا در برخی مناطق تا ۶ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت قرار گرفت و پیک مصرف برق کشور از ۸۵ هزار مگاوات عبور کرد. در برخی مناطق جنوبغربی نیز دمای بالای ۵۰ درجه با اختلال در تامین برق و آب و توقف بخشی از فعالیتهای عادی همراه شد.
شهر ،خودش گرما تولید میکند
ساختمانهای بلند و نزدیک به هم، خیابانهای باریک، سطوح گسترده آسفالت و بتن تیره، وسایل نقلیه، تجهیزات سرمایشی و کمبود پوشش گیاهی همگی در شکلگیری این پدیده نقش دارند. این سطوح در طول روز انرژی خورشید را جذب میکنند و حتی پس از غروب نیز بخشی از گرما را پس میدهند به همین دلیل شهر در شب هم به اندازه کافی خنک نمیشود. در واقع، بخشی از مسئله گرما را نحوه ساخت شهر تشدید میکند. پژوهش جدیدی که نتایج آن منتشر شده تاکید دارد که تراکم و بلندمرتبهسازی بدون توجه به جریان باد میتواند باعث ایجاد نقاط کمباد و انباشت گرما شود. از همین رو، نحوه استقرار ساختمانها، فاصله میان آنها و جهتگیری بناها باید در کنار سایر ضوابط شهرسازی مورد توجه قرار گیرد.
پژوهشی با عنوان «راهکارهای معماری و شهرسازی برای تهویه و خنکسازی شهرها؛ با تاکید بر شهرهای گرم و مرطوب و گرم و خشک ایران» در مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی تهیه و در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ منتشر شده و به همین مسئله پرداخته است. این پژوهش با بررسی تجربههای ایران و کشورهای مختلف، مجموعهای از راهکارهای معماری، شهرسازی، فضای سبز، فناوری و سیاستگذاری را برای سازگاری شهرها با گرمای فزاینده پیشنهاد میکند.
کولر بهتنهایی راهحل نیست
کارشناسان مرکز پژوهشهای مجلس هشدار میدهند تکیه صرف بر وسایل سرمایشی مکانیکی، راهحل پایداری برای آینده گرمتر شهرها نیست. افزایش استفاده از کولر و سیستمهای تهویه، مصرف برق را بالا میبرد و در کشوری که بخش قابل توجهی از برق از نیروگاههای حرارتی تامین میشود، میتواند به انتشار بیشتر گازهای گلخانهای و در نتیجه تشدید گرمایش منجر شود چرخهای که پژوهش از آن بهعنوان یک دور باطل یاد میکند. بنابراین، نسخه پیشنهادی فقط خرید کولرهای کممصرف نیست بلکه تغییر در معماری، شهرسازی و نحوه مدیریت شهر است.
یکی از سادهترین پیشنهادها، توجه به بام ساختمانهاست. بامها سطوح وسیعی هستند که مستقیما در معرض تابش خورشید قرار دارند و بخش قابل توجهی از گرما را جذب میکنند. استفاده از بامهای سرد، رنگها و پوششهای با بازتابندگی بالا و همچنین بامهای سبز میتواند جذب حرارت را کاهش دهد. پژوهش همچنین بر عایقکاری مناسب ساختمانها تاکید دارد. در ساختمانهای جدید نیز باید سایهاندازی جدیتر گرفته شود از سایبان و ایوان گرفته تا مشبکها و طراحی فرم ساختمان بهگونهای که خود بنا برای فضاهای پیرامونی سایه ایجاد کند. بر اساس پژوهش، سایه درختان میتواند نقش قابل توجهی در کاهش بار حرارتی ساختمان داشته باشد.
شهر باید راه تنفس داشته باشد
راهکار دیگر حفظ و ایجاد کریدورهای باد است. این کریدورها مسیرهایی هستند که اجازه میدهند هوای خنکتر وارد بافت شهری شود و هوای گرم و آلوده از شهر خارج شود. مسیرهای باد در تهران نباید با ساختوسازهای نامناسب مسدود شوند. از این منظر، جانمایی برجها، عرض معابر، فاصله ساختمانها و حتی محل قرارگیری فضاهای باز باید با الگوی باد منطقه هماهنگ باشد. این یعنی در شهر آینده، هوا هم باید مانند آب و برق، بهعنوان یک زیرساخت شهری دیده شود.
گسترش فضای سبز از دیگر راهکارهای اصلی است، اما نسخه واحدی برای همه شهرها وجود ندارد. در شهرهای گرم و خشک، استفاده از گونههای مقاوم به کمآبی و توسعه پارکهای متناسب با اقلیم پیشنهاد شده است. در شهرهای گرم و مرطوب جنوب نیز توسعه فضای سبز باید با توجه جدی به کمبود آب و شوری خاک انجام شود و استفاده از گونههای مقاوم و منابع آبی غیرشرب، از جمله پساب تصفیهشده، مورد توجه قرار گیرد. در واقع، شهر سبز الزاما شهری نیست که بیشترین چمن را داشته باشد بلکه شهری است که پوشش گیاهی خود را متناسب با اقلیم و منابع آب انتخاب کند.
آسفالت کمتر، سطح خنکتر
راهکار بعدی، تغییر مصالح سطح معابر شهر است. آسفالت و بتن تیره مقدار زیادی از تابش خورشید را جذب میکنند و بعد از غروب نیز گرما را آزاد میکنند. استفاده از مصالح با بازتابندگی بیشتر، کفپوشهای مناسب و کاهش سطوح آسفالتی بزرگ، بهویژه در پارکینگها و ترمینالها، از پیشنهادهای پژوهش است.
راهحل مقابله با گرما الزاما فناوری پیچیده و گران نیست. معماری سنتی ایران، بهویژه در شهرهای گرم و خشک، قرنها برای مقابله با گرما راهکارهایی مانند بادگیر، حیاط مرکزی، ایوان، ساباط و سرداب ایجاد کرده است. اکنون میتوان این تجربهها را با فناوریهای جدید ترکیب کرد. در شهرهای گرم و مرطوب نیز چهار اصل «باد، سایه، رنگ روشن و رطوبتزدایی» بهعنوان اصول مهم مطرح شده است. در این مناطق، به دلیل رطوبت بالا، صرفا افزایش تبخیر آب الزاما راهحل مناسبی نیست و تهویه و ایجاد جریان هوا اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تهران به «برنامه اقدام گرمایی» نیاز دارد؟
برنامه اقدام گرمایی میتواند شامل سامانه هشدار موج گرما، ایجاد مراکز خنک، سایهدار کردن ایستگاههای حملونقل عمومی، اولویتبندی محلات کمبرخوردار و کمدرخت و تعیین زمان مناسب فعالیتهای فضای باز باشد. یکی از مهمترین خلأهای موجود در مقررات ملی ساختمان است. مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان عمدتا بر بهینهسازی انرژی و گرمایش زمستانی متمرکز است و برای مقابله با گرمای تابستانی و جزیره حرارتی شهری نیاز به تکمیل و بازنگری دارد. باید در مقررات جدید، موضوعاتی مانند عایقکاری حرارتی، بام سرد و سبز، مصالح بازتابنده، سایهاندازها، تهویه طبیعی و الزامات فضای سبز جدیتر شود. حتی باید ساختمانها پیش از دریافت پایان کار از نظر عملکرد اقلیمی نیز ارزیابی شوند.
نسخه سهمرحلهای برای شهرهای گرم
در کوتاهمدت، طی یک تا دو سال، اقداماتی مانند نصب سایهبان در ایستگاهها و اماکن پرتردد، رنگآمیزی بام ساختمانهای عمومی، ایجاد پارکهای کوچک در نقاط بحرانی، ایجاد سامانه هشدار گرما و اجرای پروژههای آزمایشی پیشنهاد شده است. در میانمدت، طی سه تا پنج سال، توسعه کمربند سبز، نوسازی ناوگان حملونقل، توسعه شبکه حسگرهای شهری و گسترش پروژههای آزمایشی در مقیاس بزرگتر مطرح شده است.
در بلندمدت، طی پنج تا ۱۵ سال، هدف تغییر ساختار شهر است؛ از توسعه سیستماتیک فضای سبز و بازنگری طرحهای تفصیلی گرفته تا گسترش ساختمانهای استاندارد، بامهای سرد و سبز و حرکت به سمت حملونقل برقی.
مسئله، فقط گرما نیست
گرمتر شدن شهرها در نهایت مسئلهای میانرشتهای است که سلامت، انرژی، اقتصاد، معماری، حملونقل و حتی عدالت شهری را به یکدیگر پیوند میدهد. محلهای که درخت کمتر، آسفالت بیشتر و دسترسی کمتری به فضاهای خنک دارد، در زمان موج گرما فشار بیشتری بر ساکنان خود وارد میکند. به همین دلیل، مرکز پژوهشهای مجلس پیشنهاد میکند شهرها برنامههای عملیاتی پنج تا ۱۰ ساله برای مقابله با گرما داشته باشند و در کنار قوانین الزامآور، از مشوقهای مالی نیز استفاده کنند؛ از تسهیلات برای بام سبز و عایقکاری گرفته تا حمایت از مصالح خنک و توسعه حملونقل برقی.
نظر شما