آگاه: این تصویری است که هر تابستان در شهرهای مختلف ایران بارها تکرار میشود. گاهی برای یک کارگر ساختمانی، گاهی برای کشاورزی که ساعتها زیر آفتاب کار کرده، گاهی برای سالمندی که در صف اتوبوس مانده و حتی برای کودکی که در خودروی خاموش و بدون تهویه جا مانده است. گرمازدگی، برخلاف تصور بسیاری از مردم، فقط احساس ضعف یا تشنگی نیست بلکه یک وضعیت اورژانسی است که اگر بهموقع تشخیص داده نشود، میتواند به آسیب مغزی، نارسایی اندامها و حتی مرگ منجر شود.
تابستان امسال نیز مانند سالهای اخیر با موجهای گرمای شدید آغاز شده است. در بسیاری از استانهای کشور، دمای هوا از مرز ۴۰ درجه سانتیگراد گذشته و در برخی نقاط جنوب و مرکز ایران مانند اهواز گرمای هوا به محدودهای رسیده که کارشناسان سلامت آن را برای حضور طولانیمدت در فضای باز خطرناک میدانند. همزمان، سازمان هواشناسی در مقاطع مختلف هشدار افزایش دما صادر میکند و وزارت بهداشت نیز نسبت به افزایش خطر بیماریهای مرتبط با گرما هشدار میدهد. در سالهای گذشته، گرمای شدید بیشتر بهعنوان یک پدیده طبیعی شناخته میشد، اما امروز به یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت عمومی تبدیل شده است. گزارشهای سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد که موجهای گرما در دهههای اخیر هم فراوانتر و هم شدیدتر شدهاند و همین موضوع باعث افزایش مرگومیر ناشی از گرما در بسیاری از کشورها شده است.
مبارزه بدن با گرما
بدن انسان بهگونهای طراحی شده که دمای خود را در حدود ۳۷ درجه سانتیگراد حفظ کند. وقتی هوا گرم میشود، رگهای خونی پوست گشاد میشوند تا گرما راحتتر دفع شود و غدد عرق فعالتر میشوند تا با تبخیر عرق، بدن خنک شود. اما این سازوکار همیشه پاسخگو نیست. اگر دمای هوا بسیار بالا باشد، رطوبت زیاد باشد یا فرد برای مدت طولانی زیر آفتاب فعالیت کند، توان بدن برای دفع گرما کاهش مییابد. در چنین شرایطی، دمای مرکزی بدن بهسرعت بالا میرود و اگر به حدود ۴۰ درجه یا بیشتر برسد، اندامهای حیاتی در معرض آسیب قرار میگیرند.
خستگی گرمایی
گرمازدگی با خستگی ناشی از گرما تفاوت دارد. خستگی گرمایی معمولا با استراحت، نوشیدن مایعات و انتقال به محیط خنک برطرف میشود، اما گرمازدگی یک اورژانس پزشکی است که به درمان فوری نیاز دارد. شاید نسلهای قبل نیز تابستانهای گرم را تجربه کرده باشند، اما آنچه امروز شرایط را متفاوت کرده، افزایش تداوم و شدت موجهای گرماست. شهرهای بزرگ نیز به دلیل انبوه ساختمانها، آسفالت، خودروها و کمبود فضای سبز، به جزیرههای حرارتی تبدیل شدهاند؛ مناطقی که دمای آنها چند درجه بیشتر از حومه شهر است.
کسانی که بیشتر در معرض خطرند
برخلاف تصور رایج، گرمازدگی فقط سراغ کسانی نمیرود که زیر آفتاب کار میکنند. کارگران ساختمانی، کشاورزان، پاکبانان، ماموران راهنمایی و رانندگی، نیروهای خدمات شهری، رانندگان، ورزشکاران، کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای قلبی، دیابت، چاقی یا بیماریهای کلیوی، همگی در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
سالمندان به دلیل کاهش حس تشنگی و کاهش توانایی بدن در تنظیم دما، دیرتر متوجه کمآبی میشوند. کودکان نیز به دلیل کامل نبودن سیستم تنظیم حرارت بدن، سریعتر از بزرگسالان دچار گرمازدگی میشوند.
گرمازدگی معمولا ناگهانی رخ نمیدهد. بدن پیش از رسیدن به مرحله بحرانی، علائمی از خود نشان میدهد؛ علائمی که اگر جدی گرفته شوند، میتوانند از بروز یک حادثه جلوگیری کنند. سردرد، سرگیجه، ضعف، تشنگی شدید، تهوع، گرفتگی عضلات، تعریق زیاد، افزایش ضربان قلب و احساس گیجی از جمله نشانههای اولیه هستند.
اما اگر فرد همچنان در محیط گرم بماند، وضعیت خطرناکتر میشود. اختلال در تکلم، کاهش هوشیاری، رفتارهای غیرعادی، تشنج یا بیهوشی از نشانههای گرمازدگی شدید است و در این مرحله باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت.
حمله گرما به اندامهای حیاتی
بسیاری تصور میکنند گرمازدگی تنها با چند ساعت استراحت برطرف میشود، اما واقعیت چیز دیگری است. افزایش بیش از حد دمای بدن میتواند سلولهای مغز را تخریب کند و باعث اختلال حافظه یا آسیبهای عصبی شود. قلب برای خنک کردن بدن مجبور است سریعتر کار کند و این موضوع برای بیماران قلبی بسیار خطرناک است. کلیهها نیز در اثر کمآبی شدید ممکن است دچار نارسایی حاد شوند. در موارد شدید، تخریب عضلات، اختلال انعقاد خون و نارسایی چند اندام نیز گزارش شده است؛ وضعیتی که میتواند جان بیمار را تهدید کند.
یکی از رایجترین اشتباهات این است که افراد تا زمان احساس تشنگی آب نمینوشند، در حالی که تشنگی خود نشانه آغاز کمآبی است. اشتباه دیگر، ادامه فعالیت بدنی در گرمای شدید با این تصور است که «بدنم عادت میکند.» بدن تا حدی میتواند خود را با گرما سازگار کند، اما این سازگاری محدود است و جایگزین رعایت اصول ایمنی نمیشود. برخی نیز تصور میکنند نوشیدنیهای بسیار شیرین یا انرژیزا بهترین راه جبران کمآبی هستند، در حالی که در بسیاری از موارد، آب و محلولهای استاندارد حاوی الکترولیت انتخاب مناسبتری هستند.
با فرد گرمازده چه کنیم؟
نخستین اقدام، انتقال فرد به محیطی خنک و دور از تابش مستقیم خورشید است. لباسهای اضافی باید شل یا خارج شوند و بدن با آب خنک، پارچه مرطوب یا جریان هوا خنک شود. اگر فرد هوشیار است، میتواند جرعهجرعه آب خنک بنوشد. اما اگر سطح هوشیاری کاهش یافته، فرد دچار تشنج شده یا نمیتواند مایعات را بهدرستی ببلعد، نباید به او آب داد و باید فورا با اورژانس تماس گرفت. تاخیر در درمان، خطر آسیب دائمی به اندامهای حیاتی را افزایش میدهد. ولی گرمازدگی از آن دسته مشکلاتی است که با رعایت چند نکته ساده تا حد زیادی قابل پیشگیری است.نوشیدن منظم آب، حتی پیش از احساس تشنگی، پرهیز از فعالیت سنگین در ساعات اوج گرما، استفاده از لباسهای روشن و نخی، کلاه لبهدار و عینک آفتابی، ماندن در محیطهای دارای تهویه مناسب، مصرف میوهها و سبزیهای آبدار و توجه بیشتر به سالمندان و کودکان، از مهمترین توصیههاست. در محیطهای کاری نیز کارفرمایان باید امکان استراحت در سایه، دسترسی به آب آشامیدنی و تنظیم ساعت کار را متناسب با شرایط گرمایی فراهم کنند.
خودرو یا کوره انسان پز!
دمای داخل خودرو حتی در روزهایی که دمای هوا حدود ۳۰ تا ۳۵ درجه است، در مدت کوتاهی میتواند به بیش از ۵۰ درجه سانتیگراد برسد. به همین دلیل هیچ کودک، سالمند یا حیوان خانگی نباید حتی برای چند دقیقه در خودروی خاموش تنها بماند.
شاید گرما را نتوان متوقف کرد، اما میتوان از تبدیل آن به یک فاجعه پیشگیری کرد. آفتاب تابستان همیشه خواهد تابید، اما آنچه سرنوشت یک روز گرم را تعیین میکند، میزان آگاهی و آمادگی ماست. گاهی نوشیدن چند لیوان آب، چند دقیقه استراحت در سایه یا توجه به حال یک رهگذر، فاصله میان یک عصر معمولی و یک حادثه جبرانناپذیر را رقم میزند. در روزهایی که خورشید بیامان میتابد، شاید مهمترین توصیه این باشد که «گرما را دستکم نگیریم.»
گرمای جهانگیر!
سازمان جهانی هواشناسی ملل متحد مطمئن است که تاسال ۲۰۳۰ جهان گرمای بیسابقهای را تجربه خواهد کرد. چون اعلام کرده؛ با توجه به پیشبینی وقوع پدیده «آل نینو» در اواخر امسال، رکورد دمای جهانی میتواند تا سال ۲۰۲۷ شکسته شود. تخمین زده میشود که گرمایش جهانی در حال حاضر هر دقیقه جان یک نفر را میگیرد و اگر انتشار گازهای گلخانهای به سرعت کاهش نیابد، احتمالا این تلفات افزایش خواهد یافت.
همزمان با تداوم موج گرمای شدید در اروپا، دمای هوا در برخی مناطق به ۴۰ تا ۴۵ درجه سانتیگراد رسیده و گرمای کمسابقه خساراتی را به زیرساختهای شهری وارد کرده است.در برخی نقاط، چراغهای راهنمایی و رانندگی بر اثر شدت گرما دچار تغییر شکل و ذوبشدگی شدهاند.
نظر شما