آگاه: سرلشکر احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پس از سخنرانی رئیسجمهور در مجمع عمومی سازمان ملل در پیامی نوشت: «از جنگ نمیترسیم»؛ ندای بلند و استوار ملت ایران است؛ ندایی که از تریبون سازمان ملل متحد، به زبان رئیسجمهور طنینانداز شد و به گوش جهانیان رسید. اهمیت این پیام را باید در کنار سخنان پزشکیان در نیویورک دید؛ جایی که رئیسجمهور از یک سو بر آمادگی ایران برای دفاع تاکید کرد و از سوی دیگر گفت تهران برای گفتوگو و دستیابی به یک راهحل توافقی درباره موضوع هستهای آمادگی دارد. بنابراین، در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی، «نترسیدن از جنگ» لزوما به معنای استقبال از جنگ نیست؛ بلکه به معنای اعلام آمادگی برای مواجهه با تهدید و در عین حال تلاش برای جلوگیری از تحمیل خواستههای طرف مقابل از طریق فشار نظامی است.
چرا سخن از «نترسیدن» به ادبیات رسمی ایران تبدیل شده است؟
برای فهم این ادبیات باید به تجربه جنگ و حافظه امنیتی ایران توجه کرد. در روایت رسمی جمهوری اسلامی، تجربه جنگ ایران و عراق و سپس مواجهه چند دههای با تحریم، تهدید نظامی و بحرانهای منطقهای، این برداشت را تقویت کرده که امنیت کشور نمیتواند صرفا بر تضمینهای خارجی متکی باشد. در همین چارچوب است که مسئولان کشورمان در سالهای اخیر، «قدرت دفاعی» را بخشی از مفهوم امنیت ملی معرفی کردهاند؛ مفهومی که تنها به تجهیزات نظامی محدود نیست و مؤلفههایی مانند استمرار فعالیت اقتصادی، تابآوری اجتماعی، توان تولید داخلی و ظرفیت دیپلماتیک را نیز دربر میگیرد. از همین زاویه، سخنان اخیر قالیباف نیز قابل توجه است. رئیس مجلس در هفتمین مراسم گرامیداشت پیشکسوتان دفاع مقدس گفت ایران «نه هرگز منتظر میماند، نه تسلیم میشود و نه کشور را تعطیل میکند» و تاکید کرد که کشور باید تا پایان تهدید به فعالیت خود ادامه دهد. او همچنین مذاکره را لزوما در نقطه مقابل مقاومت ندانست و آن را انتقال بخشی از میدان تقابل به عرصه دیپلماسی توصیف کرد. این موضع نشان میدهد که در نگاه رسمی تهران، یکی از اهداف بازدارندگی صرفا پاسخ نظامی نیست؛ بلکه جلوگیری از تبدیل تهدید خارجی به اختلال در اداره کشور نیز بخشی از آن محسوب میشود.
پزشکیان در سخنرانی سازمان ملل صراحتا گفت: ایران «قدرت لازم» را برای دفاع از خود میخواهد و میان قدرت دفاعی و تجاوز تفاوت قائل شد. او همچنین تاکید کرد که ایران برای دفاع از کشورش از دیگران اجازه نمیگیرد. این موضع را میتوان بخشی از منطق بازدارندگی دانست: در این چارچوب، کشوری که توان پاسخگویی به حمله را داشته باشد، تلاش میکند هزینه اقدام نظامی علیه خود را افزایش دهد. در سوی دیگر، همین منطق با یک چالش مهم نیز روبهرو است؛ زیرا افزایش قدرت نظامی میتواند در محیطی پرتنش به افزایش نگرانی طرفهای مقابل نیز منجر شود. از همین رو، تهران تلاش میکند در کنار نمایش توان دفاعی، بر «دفاعی بودن» آن و آمادگی برای گفتوگو تاکید کند.
از سازمان ملل تا گفتوگوی مستقیم؛ دو مسیر همزمان
سخنرانی پزشکیان در نیویورک را نمیتوان صرفا یک پیام نظامی تلقی کرد. بخش قابل توجهی از سخنان او به دیپلماسی، برنامه هستهای، تحریمها، امنیت منطقه و اصلاح سازوکارهای بینالمللی اختصاص داشت. گفتوگوی او با CBS نیز همین دوگانگی را نشان داد: از یک سو، رئیسجمهور بر بیاعتمادی تهران به واشنگتن و تجربه توافقهای قبلی تاکید کرد و از سوی دیگر، امکان ادامه گفتوگو را منتفی ندانست. این رویکرد را میتوان «بازدارندگی همراه با دیپلماسی» نامید؛ یعنی ایران تلاش میکند در برابر تهدید، هزینه تسلیم شدن را بالا بداند و همزمان هزینه جنگ را نیز با نگه داشتن مسیر مذاکره کاهش دهد.
سخنان قالیباف در این میان یک مؤلفه داخلی مهم را برجسته میکند: ادامه اداره کشور مستقل از نتیجه فشار خارجی. رئیس مجلس با تاکید بر اینکه ایران نه منتظر میماند، نه تسلیم میشود و نه کشور را تعطیل میکند، تلاش کرد مفهوم مقاومت را از عرصه صرفا نظامی به عرصه اقتصاد، سیاست و مدیریت کشور تعمیم دهد. او همچنین گفت: مذاکره را میتوان بخشی از میدان تقابل دانست، نه الزاما نقطه مقابل آن. از این منظر، پیام سیاسی این سخنان آن است که حتی در شرایط تهدید، تصمیمگیری کشور نباید کاملا تابع رفتار طرف مقابل باشد.
چرا ایران از جنگ نمیترسد؟
پاسخ را میتوان در سه سطح جستوجو کرد:
نخست؛ تجربه تاریخی. جنگ هشتساله و تجربه مواجهه با تهدیدهای خارجی در حافظه رسمی و سیاسی ایران جایگاه مهمی دارد.
دوم؛ منطق بازدارندگی. در این نگاه، اعلام آمادگی برای پاسخ، بخشی از تلاش برای جلوگیری از محاسبهای است که بر اساس آن فشار نظامی میتواند تهران را به پذیرش خواستههای طرف مقابل وادار کند.
سوم؛ پیام سیاسی و اجتماعی. اظهارات وحیدی و قالیباف نشان میدهد که مخاطب پیام فقط واشنگتن نیست؛ بلکه جامعه ایران نیز هست. مضمون پیام این است که تهدید خارجی نباید به توقف اداره کشور یا کنار گذاشتن ظرفیتهای دفاعی و دیپلماتیک منجر شود. اما در کنار این سه مؤلفه، یک نکته نیز وجود دارد: نترسیدن از جنگ با بیهزینه دانستن جنگ تفاوت دارد. جنگ برای هر کشوری هزینه انسانی، اقتصادی و امنیتی دارد و همین واقعیت است که اهمیت دیپلماسی را در کنار بازدارندگی حفظ میکند. در چنین چارچوبی، «از جنگ نمیترسیم» را میتوان بیش از آنکه دعوت به جنگ دانست، یک پیام بازدارنده تلقی کرد: ایران میگوید تهدید نظامی را عامل تعیینکننده برای تغییر محاسبات خود نمیداند و همزمان تاکید دارد که مسیر گفتوگو همچنان میتواند باز باشد. در نهایت، اینکه این راهبرد تا چه اندازه بتواند میان بازدارندگی، تابآوری داخلی و کاهش خطر درگیری دوباره تعادل ایجاد کند، به رفتار متقابل طرفهای درگیر و تحولات میدانی و دیپلماتیک بستگی خواهد داشت؛ اما پیامهای اخیر تهران نشان میدهد که در روایت رسمی جمهوری اسلامی ایران، جنگ نه مطلوب معرفی میشود و نه عاملی که بتواند ایران را به توقف یا تسلیم وادار کند.
نظر شما