آگاه: پشت هر عدد، مجموعه‌ای از انتخاب‌ها، عادت‌ها و مناسبات اجتماعی قرار دارد. از این منظر، ناترازی انرژی را باید نشانه یک اختلال عمیق‌تر دانست: شکل‌گیری «فرهنگ ناترازی» یعنی همان فرهنگی که در آن مصرف بدون توجه به هزینه واقعی منابع، عادی شده و مدیریت نیز به جای اصلاح ریشه‌ها، به مهار موقت پیامدها بسنده می‌کند.
انرژی ارزان و شکل‌گیری توهم فراوانی
یکی از ریشه‌های فرهنگی این بحران، تصور تاریخی از انرژی به‌مثابه منبعی فراوان، همیشگی و تقریبا بی‌هزینه است. برخورداری ایران از ذخایر عظیم نفت و گاز، به‌تدریج این تصور را تقویت کرده که مصرف بیشتر، الزاما مسئله‌ای اقتصادی یا اخلاقی نیست. در چنین ذهنیتی، انرژی نه یک دارایی ملی و بین نسلی، بلکه امکانی حاضر و آماده برای مصرف روزمره تلقی می‌شود. البته این نگرش صرفا محصول رفتار مردم نیست؛ ساختار قیمت‌گذاری و سیاست توزیع یارانه نیز در تولید آن نقش داشته است. وقتی قیمت پرداختی مصرف‌کننده فاصله زیادی با هزینه تامین و فرصت اقتصادی انرژی دارد، پیام اقتصادی روشنی به جامعه منتقل می‌شود: مصرف بیشتر، هزینه متناسبی ندارد. نظام یارانه‌ای انرژی در ایران، با وجود هزینه تمام شده بالا، به افزایش مصرف و شدت انرژی و همچنین تشدید پیامدهای زیست‌محیطی منجر شده است. این یعنی یارانه، در صورت طراحی نادرست، فقط ابزار حمایت اجتماعی نیست؛ بلکه می‌تواند سازوکار بازتولید مصرف ناکارآمد باشد.
اسراف؛ یک انتخاب فردی یا محصول ساختار؟
در تحلیل جامعه‌شناختی، رفتار مصرفی را نمی‌توان جدا از محیطی فهمید که آن را شکل می‌دهد. شهروندی که در ساختمانی با عایق‌بندی نامناسب زندگی می‌کند، به وسایل گرمایشی و سرمایشی کم‌بازده دسترسی دارد و در شهری با الگوی توسعه متکی بر مصرف بالای انرژی سکونت دارد، صرفا با توصیه اخلاقی به صرفه‌جویی نمی‌تواند به مصرف‌کننده‌ای کم‌مصرف تبدیل شود.
بخش مهمی از اتلاف انرژی، پیش از آنکه به رفتار فردی برسد، در معماری ساختمان‌ها، کیفیت تجهیزات، طراحی شهرها، ناوگان حمل‌ونقل و فناوری صنایع تثبیت شده است؛ بنابراین، نسبت دادن ناترازی به «فرهنگ مصرف مردم» بدون بررسی زیرساخت‌های تولیدکننده مصرف، نوعی تقلیل‌گرایی است. نمی‌توان از شهروند انتظار داشت تمام هزینه ناکارآمدی ساختمان، صنعت و شبکه توزیع را با تغییر رفتار شخصی جبران کند. با این حال، ساختار نیز همه چیز را توضیح نمی‌دهد. فرهنگ عمومی در سطح دیگری عمل می‌کند: در تبدیل مصرف بیشتر به نشانه رفاه، در بی‌توجهی به پیامدهای جمعی رفتار فردی و در عادی شدن این تصور که منابع عمومی، چون متعلق به همگان‌اند، مسئولیت مشخصی برای هیچ‌کس ایجاد نمی‌کنند. این همان تناقضی است که در جامعه‌شناسی کنش جمعی شناخته شده است؛ منفعت مصرف بیشتر به فرد می‌رسد، اما هزینه آن میان کل جامعه توزیع می‌شود.
ناترازی در سطح تصمیم‌گیری با سوءمدیریت
از سوی دیگر، فرهنگ مدیریتی نیز از منطق مشابهی پیروی می‌کند. تصمیم‌گیری کوتاه‌مدت، ترجیح راه حل‌های فوری بر اصلاحات ساختاری، تاخیر در سرمایه‌گذاری و فقدان شفافیت درباره هزینه تصمیم‌ها، ناترازی را از یک مشکل مقطعی به مسئله‌ای مزمن تبدیل کرده است. برای مثال در کشور ما، در کنار رشد تقاضا، فرسودگی نیروگاه‌ها و ناکافی بودن سرمایه‌گذاری نیز در محدود شدن ظرفیت قابل اتکای تولید برق نقش دارند. پس مسئله، فقط میزان مصرف نیست؛ بلکه فاصله میان ظرفیت اسمی و توان واقعی تامین انرژی نیز اهمیت تعیین‌کننده دارد.
مشکل مدیریتی زمانی عمیق‌تر می‌شود که سیاست‌گذار، به جای پذیرش مسئولیت اصلاح تدریجی ساختار، به دوگانه‌ای ساده پناه ببرد: یا مردم باید کمتر مصرف کنند یا دولت باید بیشتر تولید کند. حال آنکه افزایش تولید بدون اصلاح بهره‌وری و مدیریت تقاضا، ممکن است فقط چرخه مصرف ناکارآمد را طولانی‌تر کند؛ همان‌طور که توصیه به صرفه‌جویی بدون اصلاح زیرساخت‌ها، مسئولیت را به شکلی ناعادلانه بر دوش خانوارها می‌گذارد.
عبور از مقصرسازی، به یک توافق اجتماعی
راه‌حل برون‌رفت از فرهنگ ناترازی، نه در موعظه‌های اخلاقی خلاصه می‌شود و نه در اصلاح ناگهانی قیمت‌ها. اصلاح پایدار این فرهنگ، نیازمند یک توافق اجتماعی تازه درباره معنای انرژی، مسئولیت مصرف و عدالت در توزیع هزینه‌هاست. این توافق باید بر سه اصل استوار باشد: نخست، شفافیت؛ مردم باید بدانند انرژی چگونه تولید و توزیع می‌شود، چه میزان از آن هدر می‌رود و هزینه ناکارآمدی بر عهده چه بخش‌هایی است. دوم، عدالت؛ اصلاح قیمت نباید به ابزاری برای انتقال هزینه سوءمدیریت به خانوارهای کم‌درآمد تبدیل شود. حمایت هدفمند از گروه‌های آسیب‌پذیر باید همزمان با اصلاح تدریجی یارانه‌ها پیش برود. سوم، مسئولیت‌پذیری نهادی؛ دولت، صنعت، بخش ساختمان و مصرف‌کنندگان خانگی باید متناسب با سهم و اختیار خود پاسخگو باشند.
ناترازی انرژی، پیش از آنکه مسئله کمبود منابع باشد، مسئله کیفیت حکمرانی منابع است. جامعه‌ای که انرژی را نامحدود تصور می‌کند و مدیریتی که اصلاحات دشوار را به آینده موکول می‌کند، در واقع در یک نقطه به هم می‌رسند: هیچ‌کس هزینه واقعی امروز را نمی‌پذیرد و همه آن را به آینده منتقل می‌کنند. شاید نخستین گام برای عبور از بحران همین باشد که انرژی را نه کالایی ارزان و تمام‌نشدنی، بلکه سرمایه‌ای عمومی، محدود و متعلق به نسل‌های آینده بدانیم. فرهنگ ناترازی زمانی تغییر می‌کند که هم شهروند در برابر مصرف خود احساس مسئولیت کند و هم مدیر در برابر اتلاف منابع و تعویق اصلاحات پاسخ گو باشد. بدون این دو تحول همزمان، هر برنامه افزایش تولید یا دعوت به صرفه‌جویی، فقط صورت مسئله را برای مدتی جابه‌جا خواهد کرد.
نظر شما