آگاه: روز جهانی سالمند امسال در حالی بهانه‌ای برای گردهم آمدن مسئولان حوزه رفاه و اجتماعی شد که آمارهای جمعیتی تصویری روشن از آینده پیش روی کشور ترسیم می‌کنند. به گفته سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور حدود ۱۳ درصد جمعیت ایران را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل می‌دهند و کشور با سرعت زیادی به سمت ورود به مرحله سالمندی حرکت می‌کند. بر اساس توضیحات او، رشد جمعیت سالمندان چند برابر رشد عمومی جمعیت است و پیش‌بینی می‌شود در سال ۱۴۳۰ حدود یک‌سوم جمعیت کشور بالای ۶۰ سال باشند.
این تغییر فقط جابه‌جایی یک عدد در جدول‌های جمعیتی نیست. افزایش جمعیت سالمندان به معنای افزایش نیاز به خدمات سلامت، مراقبت، توانبخشی، حمایت اجتماعی، مسکن مناسب و درآمد پایدار است؛ نیازهایی که اگر از امروز برای آنها برنامه‌ریزی نشود، در سال‌های آینده فشار بیشتری بر خانواده‌ها و دستگاه‌های حمایتی وارد خواهد کرد.
سالمندی فقط مسئله سالمندان نیست
یکی از نکات کلیدی سخنان حسینی، تغییر نگاه به مفهوم سالمندی بود. او تاکید کرد که سالمندی دیگر نمی‌تواند صرفا یک مسئله فردی تلقی شود؛ چراکه پیامدهای آن خانواده و کل جامعه را نیز درگیر می‌کند.
بر اساس آماری که رئیس سازمان بهزیستی مطرح کرد، به ازای هر ۱۰۰ سالمند، ۱۸۵ نفر درگیر نگهداری از آنان هستند. همین عدد نشان می‌دهد که مراقبت از سالمندان، حتی زمانی که فرد سالمند مستقیما تحت پوشش یک سازمان حمایتی نباشد، بخشی از زندگی خانواده‌هاست. با کوچک‌تر شدن خانواده‌ها و تغییر الگوهای زندگی، مسئله مراقبت از سالمندان نیز به تدریج از یک وظیفه صرفا خانوادگی به موضوعی نیازمند حمایت اجتماعی تبدیل می‌شود. در همین چارچوب، پدیده «تنهایی سالمندان» نیز یکی از مسائل مورد توجه در سخنان رئیس سازمان بهزیستی بود. ۷۷ هزار زن سرپرست خانوار سالمند تحت پوشش بهزیستی قرار دارند و ۵۱ هزار نفر از آنها در طرح‌های توانمندسازی قرار گرفته‌اند. اما تنهایی، تنها یکی از ابعاد مسئله است، اقتصاد سالمندی نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
وقتی درآمد در سالمندی کاهش می‌یابد
سالمندی برای بخشی از جمعیت با کاهش درآمد و دارایی همراه است. حسینی در مراسم روز جهانی سالمند اعلام کرد که از ۷۰ سالگی به بالا، حدود ۷۰ درصد افراد با کاهش درآمد مواجه می‌شوند و کاهش قابل توجهی در دارایی این گروه نیز مشاهده می‌شود. همچنین ۵۰ درصد مستمری‌بگیران سازمان بهزیستی را سالمندان تشکیل می‌دهند.
این ارقام، سالمندی را از یک موضوع صرفا رفاهی به مسئله‌ای اقتصادی تبدیل می‌کند. فرد سالمندی که درآمدش کاهش یافته و همزمان با افزایش هزینه‌های درمان، دارو، مراقبت و گاه مسکن مواجه است، بیش از هر زمان دیگری به شبکه‌ای از حمایت‌های اجتماعی نیاز دارد. از همین رو، در ادبیات جدید سیاست‌گذاری سالمندی، بحث «اقتصاد نقره‌ای» نیز اهمیت پیدا کرده است؛ اقتصادی که سالمندان را صرفا دریافت‌کننده خدمات نمی‌بیند، بلکه ظرفیت‌ها و نیازهای این گروه را نیز به‌عنوان بخشی از فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی مورد توجه قرار می‌دهد.
حسینی نیز در سخنان خود بر همین تغییر نگاه تاکید کرده و گفت: سال گذشته ۳۲۰۰ سالمند به اشتغال خانگی هدایت شده‌اند. او همچنین ظرفیت اشتغال‌زایی در حوزه مراقبت از سالمندان را مورد توجه قرار داده است.
قانون حمایت از سالمندان؛ یک گام عقب‌تر از واقعیت جمعیتی
در کنار مسائل اقتصادی و اجتماعی، یکی از انتقادهای مطرح‌شده در نشست، به وضعیت قوانین حمایتی بازمی‌گشت. رئیس سازمان بهزیستی اعلام کرد: بررسی قوانین نشان داده است که تنها بخش بسیار محدودی از قوانین موجود به‌طور مشخص حامی سالمندان است. وی افزود: لایحه حمایت حقوقی از سالمندان تهیه شده و قرار است مسیر بررسی آن در دولت و کمیسیون‌های مربوطه دنبال شود. حسینی همچنین از رایزنی با نمایندگان مجلس برای پیشبرد این لایحه خبر داد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که شتاب سالمندی جمعیت، فرصت چندانی برای سیاست‌گذاری تدریجی باقی نمی‌گذارد. اگر ساختارهای حقوقی، خدماتی و حمایتی همزمان با تغییر ساختار سنی جمعیت اصلاح نشوند، فاصله میان نیاز سالمندان و ظرفیت دستگاه‌های مسئول بیشتر خواهد شد.
بهزیستی؛ از مراقبت تا توانمندسازی
سازمان بهزیستی به‌عنوان یکی از دستگاه‌های اصلی ارائه‌دهنده خدمات به سالمندان، در حال حاضر مجموعه‌ای از خدمات را در این حوزه ارائه می‌دهد. طبق آمار اعلام‌شده در نشست، ۱۴۲ هزار سالمند در برنامه‌های این سازمان قرار دارند و برنامه ارتقای توانمندسازی سالمندان نیز با مجموعه‌ای از طرح‌های جدید دنبال می‌شود.
در بخش خدمات تخصصی نیز ۱۶۴ مرکز روزانه توانبخشی و آموزشی ویژه سالمندان فعال است و حدود هشت هزار نفر از این خدمات استفاده می‌کنند. مراقبت در منزل برای حدود هشت هزار سالمند، ویزیت در منزل برای ۲۲ هزار نفر، تامین وسایل کمک‌توانبخشی برای ۳۳ هزار نفر و تامین لوازم بهداشتی برای ۹ هزار سالمند از دیگر خدمات اعلام‌شده بود. همچنین برای ۲۸ هزار سالمند کمک‌هزینه معیشتی، برای ۶ هزار نفر خدمات پرستاری و مددکاری و برای ۱۶ هزار نفر خدمات توانبخشی خریداری شده است. در حوزه مسکن نیز تامین سرپناه مناسب برای سالمندان در دستور کار قرار گرفته و بنا بر اعلام رئیس سازمان بهزیستی، هزاران واحد مسکونی برای این گروه در دست اقدام است.
از «سالمندی مخاطره‌آمیز» تا «سالمندی سالم»
مجموع سخنان رئیس سازمان بهزیستی را می‌توان در یک پارادایم خلاصه کرد: سالمند نباید صرفا فردی نیازمند مراقبت و حمایت دیده شود. حسینی از «چرخش از سالمندی مخاطره‌آمیز به سالمندی سالم» به‌عنوان یکی از برنامه‌های تحول‌آفرین بهزیستی یاد کرده است. در این نگاه، هدف تنها رفع نیازهای سالمندان نیست؛ بلکه باید محیط اجتماعی، اقتصادی و شهری نیز به گونه‌ای تغییر کند که سالمندان بتوانند تا حد امکان فعال و توانمند باقی بمانند.
ایران در حال تجربه یکی از سریع‌ترین تغییرات ساختار سنی خود است. بر اساس آمارهای اعلام‌شده، جمعیت سالمندان اکنون به حدود ۱۱ میلیون نفر رسیده و سهم افراد بالای ۶۰ سال در سال‌های آینده افزایش خواهد یافت. همچنین برآوردهای مطرح‌شده از بسته شدن پنجره جمعیتی کشور در حوالی سال ۱۴۲۲ و رسیدن سهم سالمندان به حدود یک‌سوم جمعیت در سال ۱۴۳۰ حکایت دارد.
بنابراین مسئله اصلی، صرفا افزایش تعداد سالمندان نیست؛ مسئله این است که جامعه ایران چگونه قرار است با این تغییر بزرگ روبه‌رو شود. سالمندی را می‌توان در قالب افزایش هزینه‌های مراقبت و حمایت دید، یا آن را به موضوعی برای بازطراحی خدمات اجتماعی، ایجاد فرصت‌های اشتغال، توسعه اقتصاد نقره‌ای و استفاده از تجربه نسل‌های سالمند تبدیل کرد.
آنچه از سخنان مسئولان در روز جهانی سالمند برمی‌آید این است که فرصت برای آماده شدن هنوز وجود دارد، اما این فرصت نامحدود نیست. سالمندی جمعیت اتفاقی نیست که در سال ۱۴۳۰ آغاز شود؛ از امروز آغاز شده است و سیاست‌های امروز، کیفیت زندگی میلیون‌ها سالمند آینده را تعیین خواهد کرد.
نظر شما