آگاه: ششمین نمایشگاه توانمندی‌های روستایی و عشایری، پایتخت را برای چند روز به محل گردهمایی تولیدکنندگان، روستاییان و عشایر استان‌های مختلف تبدیل کرده است؛ مردمانی که از مناطق کوهستانی، دشت‌ها، کویرها و سواحل کشور آمده‌اند تا بخشی از داشته‌های خود را در معرض دید شهرنشینان قرار دهند. این نمایشگاه در عین حال، پرسشی را پیش روی بازدیدکننده قرار می‌دهد اینکه آیا توانمندی روستاییان و عشایر را باید عمدتا در محصولاتی جست‌وجو کرد که تولید می‌کنند و به فروش می‌رسانند یا بخش مهم‌تری از این توانمندی‌ها در شیوه زندگی، دانش بومی، مهارت‌های سازگاری با اقلیم و راهکارهایی نهفته است که طی نسل‌ها برای ادامه زندگی در شرایط دشوار به دست آورده‌اند؟ آنچه در نمایشگاه دیده می‌شود، تصویری از فرهنگ و اقتصاد محلی است اما آنچه کمتر در معرض دید قرار می‌گیرد، دانش و تجربه‌ای است که پشت این محصولات و شیوه زندگی قرار دارد.
از تولیدات محلی تا برنامه‌های دولتی
ششمین نمایشگاه توانمندی‌های روستایی و عشایری از ۱۶ تا ۱۹ مهر ۱۴۰۵ در محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران برگزار شد. این رویداد با هدف معرفی ظرفیت‌های تولیدی و اقتصادی روستاها، حمایت از کسب‌وکارهای روستایی و عشایری و کمک به توسعه این جوامع شکل گرفت. در این دوره، استان‌های مختلف کشور در بخش‌های سرپوشیده و فضای باز حضور داشتند. غرفه‌های استان‌ها به معرفی محصولات، صنایع دستی، سوغات، پوشاک، زیورآلات، خوراکی‌ها و برنامه‌های فرهنگی اختصاص یافته بود. در کنار آنها، شرکت‌های تعاونی، مجموعه‌های کارآفرینی، صندوق‌ها و دستگاه‌های اجرایی نیز فعالیت‌ها و برنامه‌های خود را معرفی می‌کردند. وزارت آموزش و پرورش در یکی از سالن‌ها به معرفی مدارس روستایی و عشایری پرداخت و بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی نیز فعالیت‌های خود در روستاها و مناطق محروم را به نمایش گذاشت و به مراجعه‌کنندگان مشاوره ارائه کرد. مراکز فناوری و نوآوری، زنجیره‌های ارزش و واحدهای تولیدی احیاشده نیز از دیگر بخش‌های پیش‌بینی‌شده در این نمایشگاه بودند.
بر اساس اعلام عبدالکریم حسین‌زاده، معاون امور توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست‌جمهوری، برای این دوره ۱۵۰ غرفه در فضای باز و ۳۰ چادر عشایری در نظر گرفته شده بود. او همچنین از تعریف ۱۲ زنجیره ارزش، حضور ۱۰ مرکز فناوری و نوآوری روستایی و معرفی ۱۸ الگوی خانه روستایی متناسب با معماری و شرایط اقلیمی استان‌های مختلف خبر داده بود. حضور استان‌ها، دستگاه‌های دولتی و تولیدکنندگان، این نمایشگاه را به رویدادی فراتر از یک بازار فروش تبدیل می‌کرد با این حال، در جریان بازدید، عرضه محصولات خوراکی و صنایع دستی و اجرای برنامه‌های فرهنگی سهم پررنگی در تجربه عمومی بازدیدکنندگان داشت.
این در حالی است که بخش مهمی از ظرفیت‌های روستایی و عشایری می‌تواند در حوزه‌هایی مانند فناوری‌های سازگار با شرایط محلی، شیوه‌های مدیریت منابع آب، معماری بومی، شناخت اقلیم و راهکارهای پایدار تولید و معیشت قرار داشته باشد حوزه‌هایی که معرفی آنها می‌تواند تصویر کامل‌تری از توانمندی این جوامع ارائه دهد.
طراحی متفاوت غرفه و نمایش آیین‌های محلی
یکی از ویژگی‌های نمایشگاه، تلاش استان‌ها برای معرفی هویت فرهنگی خود از طریق طراحی غرفه‌ها و اجرای برنامه‌های بومی بود. برخی غرفه‌ها با استفاده از مصالح و عناصر طبیعی، به ویژگی‌های معماری مناطق خود اشاره داشتند. هر غرفه مناسب با اقلیم استان طراحی شده بود حتی چادرهای عشایری نیز بیرون از سالن برپا بودند. گروه‌های موسیقی و آیینی استان‌های مختلف نیز با اجرای برنامه‌های محلی، فضای نمایشگاه را از سکوت معمول غرفه‌های تجاری دور می‌کردند.
یکی از غرفه‌داران عشایری خوزستان با اشاره به استقبال مردم از این رویداد گفت که مردم ایران برای جامعه روستایی و عشایری احترام ویژه‌ای قائلند چراکه بسیاری از خانواده‌ها نیز ریشه در مناطق روستایی و عشایری دارند. او با اشاره به امکان اطلاع‌رسانی گسترده‌تر درباره نمایشگاه افزود که اگر تبلیغات و اطلاع‌رسانی بیشتری مانند دوره‌های گذشته انجام می‌شد، حضور مردم می‌توانست پررنگ‌تر باشد. به گفته این غرفه‌دار، تلاش شده بود بخشی از فرهنگ و زندگی عشایر از طریق سازها، غذاهای محلی و آیین‌های سنتی به بازدیدکنندگان معرفی شود.
نمایش این آیین‌ها، فرصتی برای آشنایی نسل جدید با سنت‌هایی است که همچنان بخشی از هویت فرهنگی مناطق مختلف کشور به شمار می‌روند. با این حال، معرفی فرهنگ روستایی و عشایری تنها به نمایش آیین‌ها محدود نمی‌شود چون در پس هر رسم، شیوه‌ای از زیستن، روابط اجتماعی، مهارت‌ها و تجربه‌های انباشته‌شده در زندگی جمعی وجود دارد که می‌تواند موضوع مستقلی برای معرفی و پژوهش باشد.
مسئولان چه می‌گویند؟
جهانبخش میرزاوند، رئیس سازمان امور عشایر ایران، با اشاره به برنامه‌های دولت چهاردهم گفت: پایداری اقتصادی، تنوع‌بخشی به منابع درآمدی و اقتصادی کردن معیشت روستاییان و عشایر در دستور کار قرار دارد. بهره‌گیری از ظرفیت‌های بوم‌گردی، فرهنگی و تولیدی می‌تواند به بهبود شرایط اقتصادی و توسعه این مناطق کمک کند.
عبدالکریم حسین‌زاده، معاون امور توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست‌جمهوری از برنامه‌هایی برای معرفی نمونه‌های موفق در حوزه تاب‌آوری روستایی، کارآفرینی، سرمایه‌گذاری و مدیریت محلی خبر داد و گفت: در انتخاب دهیاران برتر قرار نیست تنها اقداماتی مانند آسفالت و جدول‌کشی ملاک باشد بلکه برنامه‌های مربوط به تقویت اقتصاد روستا، مشارکت مدنی و تعاملات اجتماعی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
این رویکرد، دست‌کم در سطح هدف‌گذاری، به موضوع مهمی اشاره می‌کند: توسعه روستاها نباید تنها به ارائه خدمات یا توزیع حمایت‌ها محدود شود، بلکه باید توانایی جوامع محلی برای تولید، تصمیم‌گیری و حل مسائل خود را افزایش دهد. تحقق چنین هدفی نیز مستلزم شناخت دقیق مهارت‌ها، دانش و ظرفیت‌هایی است که مردم این مناطق در اختیار دارند.
علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش در حاشیه بازدید از نمایشگاه گفت: در کشور ۱۰۴ مدرسه عشایری تک‌دانش‌آموز فعال است و شمار مدارس تک‌دانش‌آموز در مناطق روستایی نیز از هزار مدرسه فراتر رفته است. اعزام معلم به مدرسه‌ای با تنها یک دانش‌آموز، با هدف جلوگیری از محروم ماندن کودکان از آموزش به دلیل دوری از مراکز شهری یا شرایط جغرافیایی انجام می‌شود. وزیر آموزش و پرورش همچنین از فعالیت حدود ۱۷۵ مدرسه شبانه‌روزی ویژه دانش‌آموزان عشایری خبر داد و گفت: شمار هنرستان‌های عشایری از ۱۰۱ به ۱۴۰ واحد افزایش یافته است.
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی گفت: در دو سال فعالیت دولت چهاردهم، ۱۲ هزار کیلومتر راه روستایی احداث شده و بیش از ۹۰ درصد جمعیت روستایی کشور به راه روستایی دسترسی دارند. راه‌های روستایی علاوه بر تسهیل رفت‌وآمد، در رونق فعالیت‌های اقتصادی، دسترسی تولیدکنندگان به بازار و تقویت معیشت پایدار نقش دارند.
توانمندی روستاییان محدود به فروش خوراک نشود
فاطیما کریمی،خبرنگار گروه جامعه:در نمایشگاه توانمندی‌های روستایی و عشایری، خوراک محلی، صنایع دستی، لباس‌های سنتی، موسیقی و آیین‌های اقوام ایرانی سهم پررنگی در معرفی استان‌ها دارند. این محصولات و برنامه‌ها بخشی ارزشمند از هویت فرهنگی و اقتصاد محلی هستند و عرضه آنها می‌تواند به فروش تولیدات، ایجاد درآمد و معرفی فرهنگ مناطق مختلف کمک کند. مسئله، اصل عرضه خوراک محلی یا نمایش آیین‌ها نیست؛ مسئله این است که آیا این تصویر برای معرفی تمام توانمندی‌های روستاییان و عشایر کافی است؟
یک روستایی و عشایری که در چنین نمایشگاهی حضور پیدا می‌کند، تنها تولیدکننده یک محصول خوراکی یا اجراکننده یک آیین نیست. او ممکن است دانش ارزشمندی درباره خاک، آب، باد، گیاهان، دام، مصالح ساختمانی و شرایط اقلیمی داشته باشد دانشی که طی نسل‌ها و در جریان زندگی در محیط‌های متفاوت شکل گرفته است. اگر قرار است نمایشگاه به معرفی توانمندی‌ها اختصاص داشته باشد، این بخش از تجربه و مهارت نیز باید فرصت دیده شدن پیدا کند.
ایران سرزمین اقلیم‌های متفاوت است از مناطق گرم و خشک و کویری تا نواحی سرد کوهستانی، دشت‌ها و سواحل. مردم هر یک از این مناطق برای ادامه زندگی با محدودیت‌ها و فرصت‌های خاص محیط خود روبه‌رو بوده‌اند.
زندگی در چنین محیط‌هایی تنها به تولید محصول وابسته نیست. شناخت زمان بارش، نگهداری آب، انتخاب محل سکونت، استفاده از مصالح در دسترس و طراحی فضاهای متناسب با گرما و سرما، بخشی از تجربه زیستن در این مناطق است. ولی چرا در نمایشگاهی که نام توانمندی‌های روستایی و عشایری را بر خود دارد، به جای معرفی صرف یک خانه یا پوشش محلی، نشان ندهیم که مردم چگونه خانه‌های خود را متناسب با اقلیم ساخته‌اند؟ چگونه با گرمای شدید تابستان یا سرمای زمستان کنار آمده‌اند؟ چگونه محل سکونت و فعالیت خود را با شرایط جغرافیایی هماهنگ کرده‌اند؟ معرفی چنین تجربه‌هایی می‌تواند به شهرنشینان نیز کمک کند تا با راهکارهای بومی برای سازگاری با محیط آشنا شوند. این دانش لزوما جایگزین فناوری جدید نیست، اما می‌تواند در کنار دانش مهندسی و راهکارهای معاصر، موضوعی برای پژوهش، آموزش و نوآوری باشد. یکی از نمونه‌های روشن دانش بومی ایران، قنات است. سامانه‌ای که در بسیاری از مناطق کشور برای دسترسی و انتقال آب شکل گرفته و به دانش زمین، شیب، مسیر آب و شرایط محلی وابسته بوده است.
چرا در نمایشگاه، این دانش‌ها با ماکت‌های قابل فهم، نمونه‌های معماری، تصاویر مستند، روایت استادکاران و توضیح مراحل ساخت معرفی نمی‌شوند؟ چرا بازدیدکننده نمی‌بیند که یک جامعه محلی چگونه برای حل مسئله آب یا ساخت سرپناه، راهکاری متناسب با محیط خود پیدا کرده است؟ این در حالی است که معرفی چنین دستاوردهایی می‌تواند میان میراث فرهنگی و نیازهای امروز ارتباط برقرار کند. وقتی از توانمندی روستاییان سخن می‌گوییم، باید پرسید چه ظرفیت‌هایی برای استفاده از فناوری در این مناطق وجود دارد و چه کسانی در حال حل مسائل روستاها با ابزارهای جدید هستند.
فناوری روستایی تنها به حضور یک استارتاپ یا نمایش یک محصول در غرفه محدود نمی‌شود. می‌توان درباره سامانه‌های مدیریت آب کشاورزی، پایش وضعیت خاک، پیش‌بینی شرایط جوی، مدیریت هوشمند دام، فروش مستقیم محصولات، فرآوری تولیدات محلی و دسترسی دیجیتال به بازارها نیز صحبت کرد البته به شرط آنکه نمونه‌های واقعی، فعال و قابل ارزیابی برای معرفی وجود داشته باشند.
البته ۱۰ مرکز فناوری و نوآوری روستایی و اختصاص بخشی از فضا به زنجیره‌های ارزش در نمایشگاه حضور داشتند که می‌توانند زمینه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های علمی و فناورانه باشند اما لازم است دستاوردها، شیوه کار، مسئله‌ای که حل می‌کنند و نتیجه فعالیت آنها به‌روشنی برای بازدیدکننده توضیح داده شود. اگر یک تولیدکننده روستایی توانسته با استفاده از فناوری، مصرف آب را کاهش دهد، محصول خود را بهتر فرآوری کند یا به بازارهای تازه دسترسی پیدا کند، معرفی فرآیند و نتیجه کار او به اندازه نمایش محصول نهایی اهمیت دارد.
زندگی عشایری با شناخت مسیرها، شرایط طبیعی، منابع آب و مرتع و نیازهای دام پیوند دارد. کوچ نیز تنها جابه‌جایی از یک نقطه به نقطه دیگر نیست؛ بخشی از شیوه معیشت و زندگی جوامعی است که در شرایط خاص جغرافیایی و اقتصادی فعالیت می‌کنند.
با این حال، در نمایش عمومی زندگی عشایر، آنچه بیشتر به چشم می‌آید لباس، موسیقی، چادر، غذا و آیین‌های سنتی است. این عناصر اهمیت دارند، اما برای شناخت کامل زندگی عشایری کافی نیستند. می‌توان نشان داد که یک خانوار عشایری چگونه برای تامین نیازهای خود برنامه‌ریزی می‌کند، چگونه با تغییر شرایط محیطی روبه‌رو می‌شود، چه مهارت‌هایی در نگهداری دام و استفاده از منابع طبیعی دارد و چه چالش‌هایی در دسترسی به خدمات، بازار و امکانات ارتباطی تجربه می‌کند. چنین روایتی، عشایر را از جایگاه صرفا اجراکنندگان یک فرهنگ دیدنی خارج می‌کند و آنها را به‌عنوان صاحبان دانش، تجربه و مهارت به مخاطب معرفی می‌کند.
روستاییان و عشایر باید فرصت داشته باشند دستاوردهای خود را توضیح دهند، درباره مشکلات‌شان حرف بزنند و راهکارهایی را معرفی کنند که در عمل به کار گرفته‌اند. برای آنکه چنین رویدادی تصویری کامل‌تر از توانمندی‌های روستایی و عشایری ارائه دهد، می‌توان بخش‌هایی مستقل برای معرفی دانش بومی، معماری اقلیمی، مدیریت آب، فناوری‌های روستایی، شیوه‌های سازگاری با تغییرات محیطی و دستاوردهای تولیدکنندگان در نظر گرفت. در این بخش‌ها، نمونه‌های واقعی و قابل بررسی می‌توانند جایگاه اصلی را داشته باشند از ماکت یک سازه بومی و توضیح شیوه عملکرد آن تا روایت مستند یک راهکار محلی، نمایش مراحل تولید، معرفی فناوری‌های کاربردی و گفت‌وگو با افرادی که در این زمینه‌ها تجربه دارند. همچنین می‌شود از دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، معماران، متخصصان آب و کشاورزی، فعالان فناوری و خود جوامع محلی دعوت کرد تا در کنار یکدیگر، درباره پیوند دانش بومی و دانش جدید گفت‌وگو کنند. این اتفاق باعث نخواهد شد موسیقی، خوراک، پوشاک و صنایع دستی کمرنگ شود چون این عناصر بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ و اقتصاد محلی‌اند. هدف آن است که در کنار آنها، توانایی مردم در شناخت محیط، حل مسئله، نوآوری و مدیریت زندگی نیز دیده شود.
نظر شما