آگاه: بازدیدهای اخیر سردار سرلشکر علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) و امیر سرلشکر امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران، از مراکز تولید و توسعه پهپادهای نظامی، فراتر از بازدیدهای معمول سازمانی، حامل پیام‌هایی درباره اولویت‌های دفاعی کشورمان در دوره پس از جنگ‌های اخیر است؛ پیام‌هایی که هم بر تداوم مسیر خودکفایی و تقویت توان رزمی تاکید دارند و هم نشان می‌دهند تجربه مواجهه مستقیم با دشمن، به بازنگری در شیوه‌های تجهیز و آمادگی نیروهای مسلح انجامیده است.
پهپاد؛ از یک ابزار عملیاتی تا بخشی از راهبرد دفاعی
سردار سرلشکر علی عبداللهی در جریان بازدید از دستاوردها و بخشی از خطوط تولید پهپادی ارتش جمهوری اسلامی ایران، با اشاره به آمادگی، انگیزه و ابتکارات متخصصان داخلی، بر ضرورت تقویت توانمندی‌های نیروهای مسلح و بهره‌گیری از تجربه جنگ‌های اخیر تاکید کرد.
رئیس ستاد کل نیروهای مسلح با اشاره به توسعه خطوط متعدد تولید پهپاد و ارتقای تجهیزات به دست متخصصان ارتش، تصریح کرد که در صورت تکرار تجاوز دشمن، پاسخ نیروهای مسلح می‌تواند محکم‌تر از گذشته باشد. او همچنین بر ضرورت استفاده از روش‌های متفاوت و تجهیزات نامتقارن در برابر دشمنانی تاکید کرد که از فناوری‌ها و تسلیحات پیشرفته برخوردارند. اهمیت این اظهارات در آن است که در نگاه فرماندهان نظامی، افزایش توان دفاعی صرفا به معنای دستیابی به تسلیحات پیچیده‌تر یا گران‌قیمت‌تر نیست. بخشی از این معادله به توانایی تولید تجهیزات متنوع، حفظ ظرفیت عملیاتی و طراحی پاسخ متناسب با نقاط قوت و ضعف طرف مقابل بازمی‌گردد. در چنین رویکردی، پهپادها به دلیل قابلیت انجام ماموریت‌های گوناگون، امکان توسعه در مقیاس‌های مختلف و قابلیت به‌کارگیری در کنار سایر سامانه‌های نظامی، از جایگاه مهمی برخوردارند. البته اثربخشی این تجهیزات به عواملی مانند کیفیت عملکرد، ارتباط با سامانه‌های فرماندهی، آموزش نیروها و توانایی مقابله با پدافند دشمن نیز وابسته است. سرلشکر عبداللهی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تجربه جنگ‌های اخیر، بر این نکته تاکید کرد که تجهیزات پیشرفته و پرهزینه دشمن را می‌توان با مجموعه‌ای متنوع از تجهیزات موثر و کم‌هزینه‌تر به چالش کشید؛ رویکردی که در صورت تحقق عملیاتی، می‌تواند محاسبات هزینه و فایده طرف مقابل را تحت تاثیر قرار دهد.
تجربه جنگ‌های اخیر و ضرورت تغییر در محاسبات دفاعی
یکی از محورهای مشترک اظهارات رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده کل ارتش، تاکید بر درس‌آموزی از جنگ‌های اخیر است. این تاکید نشان می‌دهد که تجربه میدانی، از نگاه فرماندهان، صرفا به ارزیابی عملکرد گذشته محدود نمی‌شود، بلکه باید در برنامه‌ریزی برای تجهیزات، آموزش و آمادگی آینده نیز بازتاب پیدا کند.
امیر سرلشکر امیر حاتمی در بازدید از یکی از مراکز تولید پهپادهای رزمی تهاجمی ارتش، با اشاره به تجربه دو جنگ تحمیلی اخیر، بر ضرورت افزایش آمادگی و پرهیز از اعتماد به دشمن تاکید کرد. او همچنین گفت: ارتش در حوزه تجهیزات مورد نیاز جنگ ناهم‌تراز، از نظر کمی و کیفی در وضعیت بهتری قرار دارد و در حوزه پهپادها و تجهیزات بدون سرنشین به بلوغ مناسبی رسیده است.
مفهوم «جنگ ناهم‌تراز» در این اظهارات اهمیت ویژه‌ای دارد. در چنین الگویی، طرفین الزاما از نظر فناوری، حجم تسلیحات یا ساختار نظامی در موقعیت مشابهی قرار ندارند؛ بنابراین، نحوه استفاده از ظرفیت‌های موجود، تنوع ابزارهای رزمی، انعطاف‌پذیری عملیاتی و توان استمرار درگیری اهمیت پیدا می‌کند.
برای کشوری که بر توسعه توان داخلی و کاهش وابستگی تسلیحاتی تاکید دارد، آمادگی برای چنین شرایطی مستلزم آن است که تجهیزات متناسب با ماموریت‌های متفاوت طراحی و تولید شوند و آموزش، نگهداری و پشتیبانی آنها نیز همزمان توسعه یابد. از این منظر، تاکید فرمانده کل ارتش بر اینکه بخشی از تجهیزات این نیرو برای جنگ هم‌تراز و بخش دیگری برای جنگ ناهم‌تراز طراحی شده‌اند، بیانگر تفاوت میان برخورداری از تسلیحات و داشتن آمادگی متناسب با سناریوهای مختلف نبرد است. البته سنجش دقیق میزان آمادگی دفاعی، تنها با اظهارات رسمی یا بازدید از خطوط تولید امکان‌پذیر نیست و به اطلاعاتی درباره ظرفیت واقعی تولید، میزان آمادگی عملیاتی، عملکرد تجهیزات و نتایج ارزیابی‌های میدانی نیاز دارد؛ اطلاعاتی که بخش مهمی از آنها ماهیت محرمانه دارند.
توسعه پهپادهای آرش؛ پیوند صنعت دفاعی با دانشگاه و شرکت‌های دانش‌بنیان
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان فرمانده کل ارتش، اشاره به روند توسعه پهپادهای آرش و همکاری ارتش با وزارت دفاع بود. به گفته امیر حاتمی، این همکاری با مشارکت وزارت دفاع آغاز شده و با شکل‌گیری تفاهم‌نامه‌ای گسترده، به فرآیندی صنعتی متکی بر زیرساخت‌های تولیدی و ظرفیت نخبگان، دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان تبدیل شده است. این موضوع از دو جهت اهمیت دارد. نخست آنکه توسعه تجهیزات نظامی در مقیاس صنعتی، به استمرار تولید و امکان جایگزینی تجهیزات وابسته است؛ دوم آنکه ارتباط میان نیروهای عملیاتی، مراکز پژوهشی و صنایع دفاعی می‌تواند فاصله میان نیازهای میدان نبرد و توان طراحی و ساخت را کاهش دهد. در حوزه پهپادها، این پیوند به‌ویژه اهمیت دارد؛ زیرا فناوری‌های مرتبط با پرواز خودکار، سامانه‌های هدایت، ارتباطات، حسگرها و مواد مورد استفاده در ساخت تجهیزات، به‌سرعت در حال تحول هستند. از این‌رو، حفظ مزیت عملیاتی به تولید یک محصول محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم ارتقای مستمر فناوری و انطباق با روش‌های جدید مقابله با آن است.فرمانده کل ارتش همچنین از فعالیت در حوزه تولید، توزیع و نگهداری این تجهیزات و آموزش نیروهای بهره‌بردار سخن گفت. این بخش از اظهارات او یادآور نکته‌ای اساسی است: توان پهپادی زمانی به یک ظرفیت دفاعی پایدار تبدیل می‌شود که زنجیره تولید تا نگهداری و آموزش، در کنار یکدیگر کار کنند.
پیام سیاسی و نظامی بازدیدها؛ آمادگی برای سناریوهای مختلف
اظهارات دو فرمانده ارشد نظامی در کنار بازدیدهای آنان از مراکز تولیدی، دو مخاطب اصلی دارد: افکار عمومی داخلی و طرف‌های خارجی. در سطح داخلی، تاکید بر تولید تجهیزات بومی و ارتقای آمادگی نیروهای مسلح، پیامی درباره تداوم برنامه‌های دفاعی و تلاش برای کاهش وابستگی به خارج است. تاکید فرمانده کل ارتش بر روحیه نیروها و توسعه ظرفیت‌های تولیدی نیز در همین چارچوب قابل فهم است.
در سطح خارجی، سرلشکر عبداللهی با تاکید بر پاسخ قاطع به هرگونه تجاوز مجدد و سرلشکر حاتمی با تاکید بر ضرورت آمادگی در برابر تهدیدات، تلاش کردند بر هزینه‌های احتمالی هرگونه اقدام نظامی علیه کشورمان انگشت بگذارند.در ادبیات بازدارندگی، چنین پیام‌هایی زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا می‌کنند که با توانایی‌های عملیاتی معتبر و قابل اتکا همراه باشند. به بیان دیگر، بازدارندگی تنها با اعلام آمادگی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه به این بستگی دارد که طرف مقابل، توان پاسخگویی و اراده استفاده از آن را تا چه اندازه جدی ارزیابی کند. از همین رو، بازدید از خطوط تولید را می‌توان بخشی از نمایش تداوم فعالیت‌های دفاعی دانست، اما ارزیابی میزان تاثیر آن بر محاسبات طرف مقابل، به شواهد و اطلاعات بیشتری نیاز دارد.
بازدارندگی و پیام به دشمن
در اظهارات فرماندهان، توسعه توان پهپادی با آمادگی برای پاسخگویی به تهدیدها پیوند خورده است. سرلشکر عبداللهی تاکید کرد که اراده نیروهای مسلح برای دفاع از کشور تقویت شده و هرگونه خطای دوباره دشمن با پاسخی قاطع‌تر روبه‌رو خواهد شد. این پیام، در کنار تاکید بر استفاده از تجهیزات متنوع و روش‌های نامتقارن، بیانگر تلاش برای افزایش هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه ایران است. در مجموع، بازدیدهای اخیر از مراکز تولید پهپادی نشان می‌دهد که توسعه تجهیزات بدون سرنشین و اتکا به ظرفیت‌های داخلی، جایگاه پررنگی در نگاه فرماندهان نظامی به آمادگی دفاعی پیدا کرده است. تاکید بر درس‌آموزی از جنگ‌های اخیر نیز حاکی از آن است که این مسیر، تنها به افزایش شمار تجهیزات محدود نمی‌شود و بازنگری در شیوه‌های تجهیز، آموزش و پاسخگویی را نیز دربر می‌گیرد. پیام اعلام‌شده از سوی فرماندهان روشن است: ایران بر تقویت توان دفاعی خود تاکید دارد و هرگونه تجاوز را با پاسخ مواجه خواهد کرد.
نظر شما