آگاه: شعار امسال در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد اما ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و دبیر این دوره، برای آن سه سطح معنا در نظر گرفته است: گفت‌وگوی هر فرد با کتاب، گفت‌وگوی افراد با یکدیگر درباره کتاب و در نهایت، گفت‌وگوی جامعه با مسائل خودش از طریق کتاب. سطح سوم، به‌ویژه از این جهت اهمیت دارد که کتاب را از یک محصول فرهنگی فراتر می‌برد و آن را به ابزاری برای شناخت مسائل و تجربه‌های جمعی تبدیل می‌کند.
در واقع، اگر قرار باشد شعار امسال معنایی فراتر از عبارت روی پوسترهای هفته کتاب داشته باشد، باید بتواند به این پرسش پاسخ دهد که کتاب چه جایگاهی در مواجهه ما با مسائل روزمره، اجتماعی و حتی اختلاف نظرها دارد. جامعه‌ای که در آن درباره کتاب گفت‌وگو می‌شود، فقط جامعه‌ای نیست که تعداد بیشتری کتاب می‌خرد؛ بلکه جامعه‌ای است که امکان شنیدن دیدگاه‌های متفاوت، شناخت تجربه‌های دیگران و بازاندیشی درباره مسائل خود را از طریق مطالعه پیدا می‌کند. البته تحقق چنین هدفی با برگزاری چند نشست و نمایشگاه در طول یک هفته ممکن نیست. با این حال، گستردگی برنامه‌های امسال و تلاش برای سپردن بخش مهمی از فعالیت‌ها به مجموعه‌های غیردولتی و تخصصی، می‌تواند زمینه مناسبی برای شکل‌گیری چنین تجربه‌ای باشد.
بیش از دو هزار برنامه؛ این بار با مشارکت تشکل‌ها
بر اساس اعلام دبیرخانه این نهاد، بیش از دو هزار برنامه برای سی‌وچهارمین هفته کتاب در سراسر کشور پیش‌بینی شده است. یکی از ویژگی‌های اجرایی این دوره، تغییر نقش خانه کتاب و ادبیات ایران از مجری مستقیم برنامه‌ها به تسهیلگر و هماهنگ‌کننده است. به گفته حیدری، حدود ۹۵ درصد برنامه‌ها را تشکل‌ها، انجمن‌ها، نهادهای صنفی و مجموعه‌های مرتبط اجرا می‌کنند و خانه کتاب بیشتر بر هماهنگی و حمایت مالی و معنوی متمرکز خواهد بود.
تاکنون بیش از ۷۰ نهاد و سازمان برای مشارکت در این رویداد اعلام آمادگی کرده‌اند. همچنین برای برنامه‌های استانی سازوکاری در نظر گرفته شده که بر اساس آن، ۵۰ درصد اعتبارات پیش از آغاز هفته کتاب پرداخت می‌شود و بخش دیگر پس از بررسی عملکرد و گزارش اجرای برنامه‌ها اختصاص خواهد یافت. حیدری همچنین از افزایش حدود ۳۰ درصدی اعتبارات استانی نسبت به سال گذشته خبر داده است. این واگذاری از چند جهت قابل توجه است. نخست اینکه انجمن‌ها و تشکل‌های تخصصی معمولا شناخت دقیق‌تری از مخاطبان خود دارند و می‌توانند برنامه‌هایی متناسب با نیازهای واقعی آنها طراحی کنند. دوم اینکه مشارکت مجموعه‌های مختلف می‌تواند هفته کتاب را از یک رویداد وابسته به یک دستگاه اجرایی خارج کند و امکان حضور گروه‌های متنوع‌تری را فراهم آورد. البته این تغییر زمانی به نتیجه می‌رسد که واگذاری مسئولیت با حمایت پایدار، هماهنگی و ارزیابی همراه باشد؛ وگرنه ممکن است تعدد برنامه‌ها به پراکندگی فعالیت‌ها منجر شود. در بخش محتوایی نیز بیش از ۴۰ نشست تخصصی در سرای اهل قلم پیش‌بینی شده است. قرار است در این نشست‌ها مسائل و چالش‌های حوزه نشر و کتاب‌خوانی با حضور تشکل‌ها و انجمن‌های مرتبط بررسی شود؛ فرصتی که می‌تواند به طرح مشکلاتی فراتر از فضای جشن و بزرگداشت اختصاص پیدا کند.
کتاب فقط برای شهرهای بزرگ نیست
یکی از متفاوت‌ترین تصمیم‌های اجرایی امسال، برگزاری آیین افتتاحیه هفته کتاب در روستای فرخ‌آباد استان البرز است. این مراسم امروز ساعت ۱۰ صبح برگزار می‌شود و به گفته دبیر هفته کتاب، برای نخستین بار است که افتتاحیه این رویداد در یکی از روستاهای برگزیده جشنواره روستاها و عشایر دوستدار کتاب برگزار می‌شود.
انتخاب یک روستا برای آغاز هفته کتاب می‌تواند فراتر از یک تغییر محل برگزاری مراسم باشد. مسئله دسترسی به کتاب و امکانات فرهنگی در مناطق مختلف کشور، همواره یکی از موضوعات مهم در بحث عدالت فرهنگی بوده است. تمرکز امکانات و برنامه‌های فرهنگی در مراکز استان‌ها و شهرهای بزرگ، به این معناست که بخش دیگری از جامعه برای دسترسی به کتاب، کتابخانه و رویدادهای ادبی با محدودیت‌های بیشتری مواجه است. در همین زمینه، توسعه کتابخانه‌های عمومی و سیار نیز بخشی از برنامه‌های اعلام شده امسال است. نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور از پیش‌بینی بیش از ۲۱ هزار برنامه فرهنگی، ترویجی و آموزشی در شبکه کتابخانه‌های عمومی خبر داده است. این رقم مستقل از آمار بیش از دو هزار برنامه اعلام شده از سوی دبیرخانه کل هفته کتاب است و نباید با آن جمع زده شود. از جمله اقدامات اعلام شده این نهاد، راه‌اندازی ۳۴ کتابخانه سیار، افتتاح پنج پروژه جدید کتابخانه‌ای با زیربنایی در مجموع حدود هزار و ۲۵۰ مترمربع و بهره‌برداری از ۱۰ پروژه بازطراحی شده با مساحت نزدیک به دو هزار و ۲۰۰ مترمربع است. برنامه‌های قصه‌گویی، نشست‌های کتاب‌خوانی، فعالیت‌های کودک و نوجوان، پویش اهدای کتاب و بخشودگی جرائم دیرکرد نیز در کتابخانه‌های عمومی پیش‌بینی شده‌اند.
در این میان، برگزاری دومین دوره جایزه «نشان هم‌خوان» نیز قابل توجه است. این جایزه در ۱۳ محور برگزار می‌شود و ۹۴۳ پرونده برای شرکت در آن دریافت شده است. هدف آن شناسایی فعالیت‌های اثرگذار کتابداران، فعالان فرهنگی و مجموعه‌هایی است که در زمینه ترویج کتاب‌خوانی فعالیت می‌کنند. توجه به خدمات کتابخانه‌ای برای گروه‌های مختلف، از کودکان و نوجوانان تا سالمندان و گروه‌های خاص، از دیگر محورهای این جایزه است.
نمایشگاه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها؛ راهی برای نزدیک‌تر شدن کتاب به مخاطب
در کنار فعالیت‌های کتابخانه‌ای، برنامه‌های مربوط به کتاب‌فروشی‌ها و نمایشگاه‌های استانی نیز بخش مهمی از هفته کتاب را تشکیل می‌دهند. یکی از نمونه‌های قابل توجه، برگزاری سیزدهمین نمایشگاه کتاب یزد پس از هفت سال وقفه است. این نمایشگاه از ۲۲ تا ۲۹ آبان برگزار می‌شود و بنابر اعلام مسئولان استانی، حدود ۳۵۰ ناشر کشوری در آن حضور خواهند داشت. برای شهروندان یزدی نیز تخفیف و یارانه ۳۰ درصدی خرید تا سقف دو میلیون تومان در نظر گرفته شده است. بازگشت این نمایشگاه پس از چند سال، از این جهت اهمیت دارد که نمایشگاه‌های استانی می‌توانند دسترسی مخاطبان به آثار ناشران مختلف را آسان‌تر کنند و بخشی از نیازهای فرهنگی شهرها را بدون وابستگی به رویدادهای بزرگ پایتخت پاسخ دهند. البته استمرار این رویدادها مهم‌تر از برگزاری مقطعی آنهاست؛ چرا که مخاطب برای ارتباط مستمر با کتاب به فرصت‌های منظم و قابل پیش‌بینی نیاز دارد.
در سطح ملی نیز طرح فروش حضوری و مجازی کتاب‌فروشی‌ها در سامانه «بازار کتاب» از ۲۳ تا ۲۹ آبان اجرا می‌شود. در این طرح، خریداران از یارانه ۲۰ درصدی خرید تا سقف اعتبار اعلام‌شده دو میلیون تومان برخوردار خواهند شد و می‌توانند با مراجعه به کتاب‌فروشی‌های عضو یا از طریق سامانه مربوط، از این امکان استفاده کنند. البته هزینه ارسال سفارش‌های اینترنتی بر عهده خریدار است. این طرح را می‌توان تلاشی برای پیوند دادن سیاست ترویج کتاب‌خوانی با حمایت از شبکه فروش کتاب دانست. به هر حال، خرید کتاب تنها به علاقه مخاطب وابسته نیست و وضعیت اقتصادی خانواده‌ها، قیمت آثار و دسترسی به کتاب‌فروشی‌ها در تصمیم نهایی آنها نقش دارد.
حمایت از خرید کتاب در برابر مشکلات صنعت نشر
طرح‌های حمایتی امسال در شرایطی اجرا می‌شوند که مدیرعامل خانه کتاب نیز به مشکلات اقتصادی صنعت نشر اشاره کرده است. به گفته او، وضعیت سیاسی و اقتصادی کشور، شرایط تحریم و مشکلات تامین کاغذ و چاپ بر تولید کتاب اثر گذاشته‌اند. در چنین شرایطی، حمایت از خریداران و کتاب‌فروشی‌ها می‌تواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد، اما طبیعتا پاسخگوی تمام مشکلات این صنعت نیست.
بر اساس اطلاعات اعلام شده در نشست خبری این رویداد، بیش از ۱۰ میلیارد تومان یارانه برای طرح‌های فصلی خرید کتاب در نظر گرفته شده است. همچنین حیدری مجموع حمایت‌ها و هزینه‌های هفته کتاب را با احتساب خدمات، زیرساخت‌ها و امکانات دستگاه‌های مشارکت‌کننده، بیش از ۲۰ میلیارد تومان اعلام کرده است؛ رقمی که به گفته او بودجه‌ای قابل قبول اما نه ایده‌آل برای این رویداد محسوب می‌شود.
اهمیت این حمایت‌ها را نباید نادیده گرفت؛ اما مسئله اصلی همچنان پابرجاست. چطور می‌توان کتاب را به کالایی در دسترس برای گروه‌های بیشتری از جامعه تبدیل کرد؟ یارانه خرید، حتی اگر در کوتاه‌مدت به افزایش مراجعه به کتاب‌فروشی‌ها کمک کند، به تنهایی نمی‌تواند مشکلات تولید و توزیع کتاب یا کاهش قدرت خرید مخاطبان را برطرف کند. به همین دلیل، استمرار حمایت‌ها و توجه به شرایط تولیدکنندگان و فروشندگان کتاب، در کنار حمایت از مصرف‌کننده اهمیت دارد.
از مفاخر فرهنگی تا فرشته‌های میناب
بخش دیگری از برنامه‌های هفته کتاب امسال به مناسبت‌های فرهنگی و محتوایی اختصاص دارد. نام‌گذاری روزهای این دوره با محوریت مفاخر فرهنگی، هویت ملی، کتابداری، بازار جهانی نشر، کتاب‌گردی و نسل نو انجام شده است؛ تلاشی برای پیوند دادن میراث فرهنگی و ادبی کشور با موضوعات روز حوزه کتاب و مطالعه. از برنامه‌های شاخص این بخش می‌توان به برگزاری آیین «امین زبان پارسی»، جشنواره‌های کتاب سال دانشجویی و کتاب سال جوانان، جایزه قلم زرین و کتاب سال اکو اشاره کرد. همچنین نشست مدیران کتابخانه‌های ملی کشورهای آسیا و اقیانوسیه و برنامه‌هایی برای بررسی وضعیت نشر و بازار جهانی کتاب در دستور کار قرار گرفته است.
در این میان، اختتامیه جشنواره بین‌المللی داستان ۶ کلمه‌ای «مدرسه میناب: ۱۶۸ داستان کوتاه ناتمام» نیز از برنامه‌های مهم امسال است. این جشنواره با یاد کودکان شهید میناب برگزار می‌شود و بنا بر اعلام دبیر هفته کتاب، حدود ۱۶ هزار اثر از ۳۹ کشور جهان به دبیرخانه آن رسیده است. برگزاری نخستین جشنواره کتاب و کتاب‌خوانی در زندان‌های کشور نیز از دیگر برنامه‌هایی است که می‌تواند به گسترش دامنه مخاطبان فعالیت‌های فرهنگی توجه کند؛ گروهی که معمولا در برنامه‌ریزی‌های عمومی حوزه کتاب کمتر به چشم می‌آیند.
مسئله‌ای فراتر از یک هفته
سی‌وچهارمین هفته کتاب با مجموعه‌ای از برنامه‌های متنوع در حوزه‌های نشر، کتابخانه، کتاب‌فروشی، ادبیات و فعالیت‌های اجتماعی آغاز می‌شود. تعدد این برنامه‌ها و مشارکت نهادهای مختلف، ظرفیت قابل توجهی برای دیده شدن کتاب و فعال شدن مجموعه‌های فرهنگی فراهم کرده است. با این حال، اهمیت یک رویداد فرهنگی را نمی‌توان تنها با تعداد برنامه‌ها، نشست‌ها یا نمایشگاه‌های آن سنجید.
مسئله اصلی این است که در پایان این هشت روز، چه تغییری در دسترسی مردم به کتاب، وضعیت کتاب‌فروشی‌ها، فعالیت کتابخانه‌ها و عادت مطالعه ایجاد خواهد شد؟ آیا گروه‌هایی که در طول هفته با کتاب آشنا می‌شوند، امکان ادامه این ارتباط را خواهند داشت؟ آیا کتابخانه‌های سیار و برنامه‌های روستایی به فعالیتی مستمر تبدیل می‌شوند؟ و آیا حمایت‌های خرید کتاب در طول سال نیز ادامه پیدا می‌کند؟
این پرسش‌ها قرار نیست اهمیت برنامه‌های هفته کتاب را کمرنگ کنند؛ بلکه اتفاقا نشان می‌دهند چرا باید از این فرصت برای طرح مسائل عمیق‌تر استفاده کرد. همان‌طور که دبیر هفته کتاب نیز تاکید کرده، این رویداد به تنهایی قرار نیست همه مشکلات صنعت نشر را حل کند. شاید مهم‌ترین دستاورد آن زمانی شکل بگیرد که بتواند گفت‌وگویی جدی میان مخاطبان، کتاب‌فروشان، ناشران، کتابداران و سیاست‌گذاران ایجاد کند؛ گفت‌وگویی که با پایان آبان تمام نشود و در تمام روزهای سال ادامه داشته باشد.
بعد از هفته کتاب چه می‌ماند؟
شمارش برنامه‌ها، یکی از رایج‌ترین راه‌های گزارش عملکرد رویدادهای فرهنگی است اما آیا می‌توان با دانستن اینکه در یک هفته، دو هزار یا ۲۱ هزار برنامه برگزار شده، درباره میزان موفقیت آنها قضاوت کرد؟ پاسخ احتمالا منفی است. حتی مدیرعامل خانه کتاب نیز در توضیح وضعیت هفته کتاب تاکید کرده که ارزیابی اثرگذاری فعالیت‌های فرهنگی به‌سادگی شمارش برنامه‌ها و نهادهای مشارکت‌کننده نیست. شاید یکی از ضعف‌های همیشگی مناسبت‌های فرهنگی این باشد که بخش مهمی از انرژی و منابع آنها صرف آماده‌سازی و اجرای مراسم می‌شود اما برای ادامه فعالیت‌ها پس از پایان مناسبت، سازوکار مشخصی وجود ندارد. در حوزه کتاب، این مسئله اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه عادت به مطالعه با شرکت در یک نشست یا حضور در یک نمایشگاه شکل نمی‌گیرد و به تجربه‌ای مستمر نیاز دارد.
برای عبور از این وضعیت، می‌توان چند پیشنهاد عملی را در نظر گرفت. نخست، دبیرخانه هفته کتاب می‌تواند پس از پایان رویداد، گزارشی عمومی و شفاف از عملکرد برنامه‌ها منتشر کند؛ گزارشی که علاوه بر تعداد مراسم، میزان مشارکت مخاطبان، گروه‌های سنی شرکت‌کننده، تعداد کتاب‌های فروخته‌شده یا امانت‌گرفته شده و پراکندگی جغرافیایی فعالیت‌ها را نیز نشان دهد. دوم، برنامه‌های موفق کتاب‌خوانی در روستاها، مدارس و کتابخانه‌ها نباید با پایان هفته متوقف شوند. تشکیل گروه‌های مطالعه محلی، تقویت کتابخانه‌های سیار و ایجاد ارتباط مستمر میان کتاب‌فروشی‌ها و مخاطبان می‌تواند بخشی از این مسیر باشد. سوم، طرح‌های حمایتی خرید کتاب باید در کنار سیاست‌هایی برای کاهش مشکلات تولید و توزیع قرار بگیرند تا حمایت از مخاطب به چند روز تخفیف محدود نماند. در نهایت، موفقیت هفته کتاب را شاید نه در تعداد برنامه‌های برگزار شده، بلکه در تعداد ارتباط‌هایی بتوان سنجید که پس از پایان آن همچنان میان مردم و کتاب ادامه پیدا می‌کنند.
نظر شما