آگاه: ادبیات شکلگرفته پیرامون شهید سلیمانی، امروزه به یک زیرژانر مستقل در ادبیات دفاع مقدس تبدیل شده که از زندگینامه خودنوشت تا تحلیلهای دیپلماتیک و از داستانهای کودکانه تا مباحث عرفانی را دربر میگیرد. در این متن، ابتدا سیمای آماری نشر در این حوزه مورد واکاوی قرار گرفته و سپس با معیار قرار دادن اصالت روایت، استناد تاریخی و کیفیت ادبی، چند اثر شاخص که توانستهاند استانداردهای ادبیات متعهد را ارتقا دهند، معرفی میشوند.
سیمای آماری و تحلیل کمی آثار (۱۴۰۴-۱۳۹۸)
دادههای ثبت شده در پایگاههای اطلاعاتی خانه کتاب و ادبیات ایران، نمایی حیرتانگیز از حجم تولیدات مکتوب درباره یک شخصیت واحد را در بازه زمانی کوتاه نشان میدهد. این حجم از اقبال ناشران و نویسندگان، نشانگر ظرفیت بالای شخصیت شهید سلیمانی برای تبدیل شدن به محور روایتهای ملی و مذهبی است. بر اساس آمارها تا دی سال جاری، بازار نشر ایران شاهد انتشار بیش از ۱۵۸۰ عنوان کتاب با محوریت شهید قاسم سلیمانی بوده است. این عدد شامل گسترهای از کتابهای چاپ اول و تجدید چاپهای متعدد است که نشاندهنده تقاضای پایدار در بازار کتاب است.
اما یک خلأ...
باوجود آمار خیرهکننده کمی، آسیبشناسی محتوایی نشان میدهد که کمیت لزوما به معنای کیفیت نبوده است. در سالهای گذشته، حدود هزار عنوان کتاب تولید شده که بخش قابل توجهی از آنها دچار ضعف محتوایی، کپیبرداری از یکدیگر و فقدان پژوهش اصیل بودهاند. با این حال، غربالگری طبیعی بازار و ورود ناشران تخصصی و نویسندگان صاحبنامی همچون مرتضی سرهنگی و احمد یوسفزاده در سالهای اخیر، کفه ترازو را به نفع آثار کیفی تغییر داده است. همچنین آمارها نشان میدهد که حتی در نمایشگاههای اخیر کتاب تهران، آثار حوزه کودک با محوریت شهید سلیمانی، برخلاف نقدهای وارد بر کیفیت هنری برخی از آنها، همچنان در صدر فروش قرار داشتهاند. در این بخش، چند اثر با موضوع سردار شهید قاسم سلیمانی معرفی میشوند. چینش این آثار به گونهای است که ابعاد مختلف شخصیت شهید از خودنوشته، روایت دوستان، روایت دیپلماتیک تا ادبیات کودک را پوشش دهد.
از چیزی نمیترسیدم
نویسنده: شهید قاسم سلیمانی
ناشر: انتشارات مکتب حاج قاسم
کتاب «از چیزی نمیترسیدم» را میتوان سند مادر و بنیادیترین متن برای شناخت خاستگاه اجتماعی و فرهنگی سردار سلیمانی دانست. این اثر شامل دستنوشتههای ناتمام شهید است که بازه زمانی سال ۱۳۳۵ (تولد در روستای قناتملک کرمان) تا سال ۱۳۵۷ را روایت میکند. اهمیت این کتاب در بیواسطه بودن روایت است؛ جایی که مخاطب نه با یک ژنرال نظامی، بلکه با کودکی از عشایر کرمان مواجه میشود که با فقر دست و پنجه نرم میکند، برای پرداخت بدهیهای پدرش در سنین نوجوانی راهی شهر و به مرور با جریانهای مذهبی و انقلابی آشنا میشود. نثر کتاب ساده، صمیمی و عاری از تکلفهای ادبی مرسوم است که صداقت راوی را به جان مخاطب مینشاند. این اثر که نخستین محصول انتشارات «مکتب حاج قاسم» است، مزین به یادداشت رهبر انقلاب شده که در آن بر صداقت و شیرینی بیان نویسنده تاکید شده است. ناتمام ماندن روایت در آستانه پیروزی انقلاب، اگرچه حسرت خواننده را برمیانگیزد اما تصویری شفاف از ریشههای هویتی او پیش از تبدیل شدن به سردار قاسم سلیمانی ارائه میدهد.
حاجقاسمی که من میشناسم
راوی: حجتالاسلام علی شیرازی (به کوشش سعید علامیان)
ناشر: انتشارات خط مقدم
این کتاب محصول نزدیک به چهار دهه رفاقت و همراهی مستمر راوی با شهید سلیمانی است. حجتالاسلام علی شیرازی که مسئولیت نمایندگی ولیفقیه در نیروی قدس سپاه را بر عهده داشته، در این اثر خاطراتی را بازگو میکند که تنها در دایره نزدیکترین افراد به شهید قابل مشاهده بوده است. کتاب حاصل ۱۹ ساعت مصاحبه تخصصی است که توسط سعید علامیان، از پیشکسوتان ادبیات پایداری، تدوین و تنظیم شده است. نقطه ثقل کتاب، عبور از چهره نظامی و ترسیم سیمای اخلاقی، مدیریتی و معنوی حاج قاسم در تعاملات روزمره است. از ویژگیهای برجسته این اثر، روایتهایی است که نشاندهنده اوج لطافت روحی فرمانده در عین صلابت نظامی است؛ مانند خاطرهای که رهبر انقلاب نیز در دیدار با خانواده شهید به آن اشاره کردند و روایتگر انتظار حاج قاسم پشت در اتاق عمل برای نوه دوست شهیدش بود. این کتاب به دلیل استناد بالا و روایت منسجم، موفق به کسب جایزه در بخش ویژه شهید سردار حاج قاسم سلیمانی پانزدهمین دوره جایزه ادبی جلال آلاحمد شده است.
مرا بپذیر
نویسنده: حورا نژاد صداقت
انتشارات: روایت فتح
این کتاب روایتی مختصر اما متفاوت و داستانگونه از زندگی سپهبد شهید قاسم سلیمانی است که برخلاف اکثر زندگینامهها، نقطه آغاز خود را نه در کودکی، بلکه در ماجرای رد شدن اولیه او در گزینش سپاه پاسداران (به دلیل ظاهر و پوشش) قرار داده است. نویسنده با نثری روان و خوشخوان، مخاطب را از آن روزهای پرچالش عبور داده و به فرماندهی لشکر ثارالله و سپس نبردهای سنگین با داعش، از جمله شکست حصر آمرلی میرساند. عنوان کتاب برگرفته از یادداشت تکاندهنده شهید در ساعات پایانی عمرش («خداوندا مرا پاکیزه بپذیر...») است و تمرکز اصلی آن بر نمایش لطافتهای روحی و ابعاد انسانی شخصیت حاج قاسم در کنار صلابت نظامی اوست.
قاسم؛ به روایت مرتضی سرهنگی
نویسنده: مرتضی سرهنگی
ناشر: انتشارات خط مقدم
وقتی نام مرتضی سرهنگی، پدر ادبیات پایداری ایران، بر پیشانی کتابی مینشیند، انتظارات از کیفیت اثر به اوج میرسد. کتاب «قاسم» حاصل پنج سال پژوهش میدانی، مصاحبه و تحقیق است که نویسنده برای خلق کاملترین پرتره مستند از شهید سلیمانی انجام داده است. سرهنگی با سفر به زادگاه شهید و گفتوگو با اهالی، همکلاسیها و بازماندگان، تلاش کرده است تا روایتی عاری از اغراق و اسطورهسازیهای غیرواقعی ارائه دهد. ساختار کتاب از دوران کودکی آغاز شده و تا لحظه شهادت در فرودگاه بغداد امتداد مییابد. ویژگی متمایز این اثر، قلم پخته و نگاه نویسنده است که شخصیت حاج قاسم را به عنوان محصولی از فرهنگ و زیستبوم ایران تحلیل میکند. سرهنگی در این کتاب نشان میدهد که چگونه یک شخصیت روستایی با تکیه بر خودسازی و ایمان، به یک استراتژیست جهانی تبدیل میشود. این کتاب به دلیل جامعیت و اعتبار نویسنده، یکی از مهمترین مراجع استنادی در آینده خواهد بود.
ذوالفقار
نویسنده: علیاکبر مزدآبادی
ناشر: انتشارات یا زهرا (س)
کتاب «ذوالفقار» یکی از نخستین آثار جامعی بود که پس از شهادت سردار، با تمرکز بر خاطرات بیان شده توسط خود ایشان منتشر شد. علیاکبر مزدآبادی با رصد دقیق سخنرانیها، مصاحبهها و روایتهای پراکنده حاج قاسم در طول سالهای دفاع مقدس و پس از آن، مجموعهای مدون از خاطرات را گردآوری کرده است. این کتاب به خواننده اجازه میدهد تا حوادث را مستقیما از زاویه دید خود فرمانده ببیند. یکی از نقاط قوت منحصربهفرد کتاب «ذوالفقار»، اختصاص حدود ۱۰۰ صفحه به آلبوم تصاویر رنگی و ناب است که بسیاری از آنها برای اولین بار منتشر شدهاند و سیر تطور چهره و حضور میدانی سردار را به نمایش میگذارند.
عنوان کتاب برگرفته از نشان عالی ذوالفقار است که برای نخستین بار در تاریخ جمهوری اسلامی توسط رهبر انقلاب به شهید سلیمانی اعطا شد.
این اثر منبعی غنی برای شناخت دیدگاههای شهید نسبت به همرزمان و عملیاتهای نظامی است.
شاید پیش از اذان صبح
نویسنده: احمد یوسفزاده
ناشر: انتشارات سوره مهر
احمد یوسفزاده، نویسنده کتاب مشهور «آن بیستوسه نفر» و از آزادگان دوران دفاع مقدس، در «شاید پیش از اذان صبح» فضایی متفاوت را خلق کرده است. این کتاب تلفیقی از خاطرات، نامهنگاریها و دلنوشتههای ادبی است که رابطه عاطفی و عمیق نویسنده به عنوان یک رزمنده و نویسنده کرمانی با فرماندهاش را به تصویر میکشد. نثر کتاب شاعرانه، احساسی و سرشار از آرایههای ادبی است که مخاطب را درگیر لایههای عاطفی شخصیت حاج قاسم میکند. کتاب شامل نامههایی است که میان یوسفزاده و سردار رد و بدل شده و نشاندهنده توجه ویژه شهید سلیمانی به ادبیات و کتابخوانی است. این اثر به دلیل قوت ادبی و زاویه دید متفاوتش که فراتر از گزارشهای خشک نظامی است، توانست نظر داوران را جلب کرده و به عنوان اثر برگزیده بخش ویژه جایزه جلال آلاحمد انتخاب شود.
سلیمانی عزیز
نویسندگان: عالمه طهماسبی، لیلا موسوی، مهدی قربانی
ناشر: انتشارات حماسه یاران
«سلیمانی عزیز» نماد مردمیترین و پرتیراژترین کتاب در این حوزه است. این اثر که تنها ۵۰ روز پس از شهادت سردار روانه بازار شد، با ساختاری مبتنی بر خاطرات کوتاه تدوین شده است. نویسندگان با جمعآوری خاطراتی از خانواده، همرزمان و دوستان، سعی کردهاند تمامی مقاطع زندگی شهید را در قالب برشهای کوتاه و خواندنی ارائه دهند. سبک نگارش ساده و موجز کتاب، آن را برای مطالعه در زمانهای کوتاه و برای عموم مخاطبان، حتی کسانی که خواننده حرفهای کتاب نیستند، جذاب کرده است. تمرکز کتاب بر سبک زندگی و رفتارهای اخلاقی شهید در موقعیتهای گوناگون است. استقبال گسترده از این کتاب منجر به ترجمه آن به زبانهای دیگر از جمله انگلیسی شده است که نشان از قابلیت ارتباطگیری آن با مخاطبان فرامرزی دارد.
عمو قاسم
نویسنده: محمدعلی جابری
تصویرگر: میکائیل براتی
ناشر: انتشارات کتابک
انتقال مفاهیم حماسی و قهرمانی به جهان ذهنی کودکان نیازمند زبانی ظریف و هنرمندانه است. کتاب «عمو قاسم» با درک این ظرافت، ۲۰ داستان کوتاه و جذاب از زندگی سردار سلیمانی را برای گروه سنی کودک و نوجوان روایت میکند. نویسنده هوشمندانه داستانهایی را انتخاب کرده که به جای تمرکز صرف بر جنگ، بر جنبههای مهربانی، دوستی با کودکان، تواضع و شجاعت اخلاقی تاکید دارند. تصویرگریهای کتاب نیز به جذابیت بصری آن افزوده و به کودک کمک میکند تا با شخصیت قهرمان ارتباط برقرار کند. این کتاب تلاش دارد تا تصویری از حاج قاسم نه به عنوان یک نظامی سختگیر، بلکه به عنوان عمویی مهربان و حامی کودکان ترسیم کند.
منم میشم یه حاج قاسم
نویسنده: علیرضا سبحانینسب
ناشر: انتشارات جمال
این کتاب یکی از پرفروشترین و موفقترین آثار حوزه کودک در نمایشگاههای کتاب بوده است. «منم میشم یه حاج قاسم» یک کتاب تعاملی است که با ترکیب شعر و نقاشیهای خطی برای رنگآمیزی، کودکان خردسال را مخاطب قرار میدهد. در کنار هر تصویر که صحنهای از زندگی یا منش سردار را نشان میدهد، یک پیام تربیتی و اخلاقی کوتاه درج شده است. هدف این کتاب، نهادینه کردن عشق به قهرمان ملی و الگوبرداری از صفات خوب او در ذهن کودکان از طریق هنر و بازی است. آمار فروش بالای این کتاب نشاندهنده نیاز خانوادهها به محتوای تعاملی و آموزشی در حوزه قهرمانان ملی است.
گذار از شور به مرحله شعور
مرور کارنامه نشر پیرامون شهید سپهبد حاج قاسم سلیمانی در ششمین سالگرد شهادت ایشان، حکایت از تثبیت یک ژانر پویا و رو به رشد در ادبیات پایداری ایران دارد. اگرچه آسیبهایی نظیر تکرار و سطحینگری در برخی آثار اولیه وجود داشته اما ظهور آثار فاخری همچون «قاسم» به روایت مرتضی سرهنگی، «صبح شام» و «از چیزی نمیترسیدم» نشان میدهد که جامعه ادبی ایران در حال گذار از مرحله شور به مرحله شعور و ثبت تاریخی دقیق این مکتب است.
تنوع آثار منتشر شده گویای آن است که شخصیت حاج قاسم سلیمانی ظرفیت بیبدیلی برای تولید معنا در تمام سطوح سنی و فکری جامعه دارد و ادبیات، بهترین محمل برای انتقال این میراث به آیندگان است.
نظر شما