آگاه: طبق اظهارات حمیدرضا تحصیلی، مدیرعامل وقت شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر تهران، پیمانکار طبق قرارداد تنها مجاز به دریافت اجارهبها بود، اما طی دو سال گذشته به طور غیرقانونی وجه رهن نیز از کسبه اخذ کرده و بازار را به شهرداری بازنگردانده بود. این تخلف وی را تحت تعقیب قضایی قرار داد، ممنوعالخروج کرد و شریکش را به بازداشت کشاند، در حالی که خود پیمانکار با سابقه تخلفات قضایی قبلی مخفی شده بود. شرکت ساماندهی تلاش کرد در بازپسگیری وجوه به کسبه کمک کند، اما تاکید کرد که اقدامات قانونی باید توسط خود کسبه پیگیری شود. این خبر در رسانههایی مانند ایرنا، میزان آنلاین و
صافی نیوز بازتاب یافت.
سابقه بازار جنتآباد
این رویداد در بازار جنتآباد، واقع در منطقه پنج شهرداری تهران، بخشی از سابقه طولانی مشکلات قراردادی و ایمنی این مرکز تجاری محلی بود که حدود ۲۰۰۰ تا ۵۰۰۰ متر مربع وسعت داشت و صدها غرفه عمدتا پوشاک، کیف و کفش، لوازم خانگی و کالاهای روزمره را دربر میگرفت که اغلب توسط زنان سرپرست خانوار اداره میشد. گفته شده است این بازار منبع درآمد حداقل ۳۵۰ خانوار وابسته به صاحبان این کسبوکارها بوده است. ادامه مشکلات صاحبان این غرفهها پس از ۱۳۹۷ شامل دعواهای حقوقی بر سر مالکیت و اجاره، گزارشهای کارشناسی در سال ۱۴۰۳ بر لزوم جابهجایی یا حذف بازار به دلیل مسائل ایمنی بود که البته شهرداری اقدامی جدی در این زمینه انجام نداد و انتظار داشت صاحبان غرفهها مانند پیگیری قانونی در زمینه بازپسگیری وجوه، در مورد ایمنی نیز خود، پیگیر باشند.
فاجعه آتشسوزی، نابودی کامل سوله
این بیتوجهی و تعلل نهایتا به فاجعه آتشسوزی گسترده در ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ منجر شد. حادثهای که ساعت ۹:۵۵ صبح آغاز شد، دود غلیظ سیاه آن از نقاط مختلف غرب تهران قابل مشاهده بود و در نهایت کل بازارچه – یک سوله بیش از ۲۰۰۰ متری مسقف با ورقهای غیرمقاوم در برابر حرارت – را به طور کامل نابود کرد. حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ غرفه در این بازارچه در حال فعالیت بودند که همگی طعمه حریق شدند و آتشنشانان از پنج ایستگاه با تجهیزات گسترده شامل ۱۰ نردبان هیدرولیکی، بالابر، تانکر آب و تجهیزات تنفسی به محل اعزام شدند و حریق را پس از حدود یک ساعت مهار کردند. شکر خدا این آتشسوزی تلفات جانی گزارششده نداشت، هرچند خسارت مالی سنگینی به صاحبان غرفهها وارد آمد و معیشت صدها خانواده را تهدید کرد.
وعدههای شهرداری؛ بازسازی و حمایت از کسبه
محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران قول وام کمبهره، تامین محل موقت کسب برای غرفهداران (به ویژه با توجه به نزدیکی ایام پایانی سال و شب عید) و بازسازی بازار با کیفیت بهتر و استانداردهای ایمنی بالاتر داده است. مجتبی اقوامیپناه، مدیرعامل شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر تهران نیز تاکید کرده که بازار از ابتدا تحت نظارت شهرداری بوده و سیاست حفظ و احیای آن ادامه دارد. برنامهریزی برای احداث مجدد در کوتاهترین زمان ممکن پس از اخذ تاییدیهها و هماهنگی با مدیریت شهری و شورای شهر برای تسهیلات و حمایت از کسبه در دست انجام است و به سرعت پیگیری خواهد شد.
ریشههای تاریخی بازار؛ از باغهای سرسبز تا ساختوساز شهری
بازار جنتآباد، معروف به بازارچه جنت یا بازار بزرگ جنت، یکی از مراکز خرید محلی قدیمی در محله جنتآباد بود که کالاهای مورد نیاز روزانه شهروندان را عرضه میکرد و حدود یک دهه یا بیشتر قدمت داشت. این بازار در دهه ۱۳۸۰ به صورت تدریجی شکل گرفت. بخشی از سیاستهای شهرداری برای ایجاد مراکز خرید محلی در محلههای در حال گسترش غرب تهران پس از رشد جمعیت دهه ۱۳۶۰ و مهاجرت گسترده پس از انقلاب و جنگ، ایجاد فضاهای مناسب برای استفاده شهروندان و نیز کسبوکارها بود. محله جنتآباد در گذشته منطقهای سرسبز با باغهای انار و گیلاس، رودخانههای کن، سولقان، وردآورد و چشمههای باغفیض بود که به دلیل زیبایی و وفور آب به «جنتآباد» (بهشت آباد شده) معروف شد؛ اراضی اصلی در سال ۱۳۲۳ به محمدعلی نظاممافی، رئیس سابق ثبت احوال واگذار شد. ساختوساز مسکونی جدی از اواخر دهه ۱۳۵۰ و اوایل ۱۳۶۰ آغاز شد، با احداث بزرگراههای همت، آبشناسان و ستاری رونق گرفت و با حضور جمعیت بیشتر، بازار جنت در این دوره به یک بازارچه ثابت تبدیل شد. درکنار این بازارچه، مجموعه فروشگاهی «نیایش مال» نیز راهاندازی شد که یکی از بازارهای لوکس و پاساژهای دارای مرکز بازی و پردیس نمایش سینمایی نوین تهران است. همین امر، این بازارچه را به نوعی نمایانگر اختلاف طبقاتی دو بازار کرد. محلی که به نیاز طبقات مختلف جامعه پاسخ میداد.
ساختار ناایمن؛ چرا ساندویچ پنل؟
ساختار این بازار، سولهمانند با سقف کامپوزیت و ساندویچ پنل (لایههای ورق فلزی با هسته عایق پلیاستایرن یا پلییورتان) بود که دلایل اقتصادی و فنی آن شامل هزینه بسیار پایین ساخت و نصب (۴۰ تا ۶۰ درصد کمتر از سازههای سنتی)، سرعت اجرای بالا (چند هفته)، وزن سبک بدون نیاز به فونداسیون سنگین، عایقبندی حرارتی و صوتی خوب و انعطافپذیری برای کاربریهای کوچک عنوان میشود.
اما این انتخاب مشکلات ایمنی جدی ایجاد کرد. هسته فوم به شدت اشتعالپذیر است و در آتشسوزی مانند بنزین عمل میکند. دود سیاه و سمی تولید کرده، سقف و دیوارها را در چند دقیقه نابود میسازد و در بازاری شلوغ با کالاهای قابل اشتعال مانند پوشاک، عطر و پلاستیک، تراکم بالا و عدم تهویه مناسب ریسک را چند برابر میکند. این ساختار برای ایجاد بازارچه درست نبود زیرا اولویت اقتصادی و سرعت بر ایمنی گذاشته شده بود و شاید اگر از پنلهای نسوز (پشم سنگ یا PIR) به همراه سیستمهای اعلام و اطفای خودکار استفاده میشد، خسارت بسیار کمتر بود. این الگوی ساخت و ساز، الگویی است که در بسیاری از بازارچههای محلی تهران تکرار میشود و نیاز به بازنگری جدی مقررات ساختمانی دارد.
هشدارهای مکرر آتشنشانی؛ اخطارهایی که جدی گرفته نشد
آتشنشانی تهران چندین بار – حداقل سه تا پنج بار، آخرین بار در آذر ۱۴۰۳ – اخطار رسمی برای بازار جنت صادر کرده بود. این اخطارها با تمرکز بر عدم جداسازی مناطق حریق، نبود سیستم اعلام و اطفای حریق آمادهبهکار، سیمکشی ناایمن و مصالح قابل اشتعال صادر شده بودند. جلال ملکی، سخنگوی آتشنشانی، پس از حادثه تاکید کرد که این بازار اصول ایمنی را رعایت نکرده و اخطارهای مکرر را نادیده گرفته بود، در حالی که مجاورت آن با مجتمع تجاری نیایشمال (که سیستم اعلام حریق داشت و هنگام حادثه نیز سریع تخلیه شد) تفاوت فاحشی در رعایت قوانین را نشان میداد. گرچه شهرداری از طریق شرکت ساماندهی مسئولیت نظارت بر رعایت دستورالعملها و قوانین را داشت و طرح شناسایی ساختمانهای پرخطر را اجرا کرده بود، اما پیگیری عملی ضعیف باعث چنین اتفاقی شد. البته ناصر امانی، عضو شورای شهر، در این زمینه گفت: «ایمنسازی کار متقابل مدیریت شهری و مالکین است و باید جدیتر پیگیری میشد.»
الگوی تکراری ناایمنی؛ از بازار بزرگ تا بازارچههای محلی
آتشنشانی الگوی ناایمنی بازارچههای محلی و پاساژهای کوچک را پرخطر میداند و هشدارهای عمومی درباره بازار بزرگ تهران (با بیش از ۸۲۶ بنای پرخطر و ۱۱ ساختمان بحرانی باقیمانده) را تکرار کرده، اما برای بازارچهها نیز چنین الگویی مشابه است. پس از حادثه بازار جنت، بحثها درباره ساختمانهای مشابه بالا گرفت. این بحثها گرچه درباره بسیاری از ساختمانها تکراری است اما اقدام جدی درباره آنها همچنان محل سوال است. (مانند پاساژهای آلومینیوم، مهستان، شانزلیزه و اقاقیا که اخطار گرفتهاند و تهدید به پلمب قضایی شدهاند.)
واکنش شورای شهر؛ از تذکر تا پیگیری قضایی
شورای شهر تهران فعالترین نهاد در این زمینه بوده و حادثه را زنگ خطری جدی توصیف کرده است. ناصر امانی خواستار پرداخت خسارات، تامین محل موقت کسب (به ویژه نزدیک عید)، ارتقای تجهیزات اطفا، اصلاح شبکه برق و آموزش کسبه شد و رئیس کمیته اجتماعی بر اولویت بهسازی سایر بازارچهها و مراکز معیشتی تاکید کرد. کمیته ایمنی پیش از حادثه تذکر رسمی داده بود و حالا پیگیری قضایی حداقل ۱۰ ساختمان پرخطر دیگر را در دست دارد و آمار ساختمانهای ناایمن را نصف کرده است. (آمار را از ۱۲۹ مورد بحرانی به حدود ۵۴ مورد تا دی ۱۴۰۴ رسانده است.) هرچند بیش از ۷۸ تا ۸۵ هزار ساختمان ناایمن شناساییشده باقی مانده و نیاز به اقدام فوری دارند.
نقش مجلس و سطح ملی؛ الزام قانونی در دستور کار
گرچه تاکنون مجلس شورای اسلامی کمتر به شکل مستقیم درگیر این امر بوده اما طرحهایی برای الزام قانونی مالکان را پیگیری میکند. این طرحها مانند ورود قوه قضاییه برای قطع انشعابات و پلمب ساختمانها، تصویب نظام بازرسی ساختمانها و افزایش اعتبارات ایمنسازی در بودجه، هرچند پیشرفت کندی دارند، لازم هستند. شهرداری، مدیرعامل شرکت ساماندهی را برای بازسازی بازار جنت با کیفیت بهتر و وام کمبهره مامور کرده و معاون اول رئیسجمهور (محمدرضا عارف) دستور پیگیری فوری، کنترل خسارات و گزارش جامع آن را داده است.
اقدامات عملی انجامشده؛ از نصب هیدرانت تا پلمب قضایی
با وجود مسائل باقی مانده، اقدامات عملی در این حوزه فراتر از حرف رفته است. نصب بیش از ۴۰۰ شیر آبرسانی در بازار بزرگ تهران برای دسترسی سریع به آب برای اطفا، ایمنسازی کامل چندین پاساژ با اصلاح سیمکشی و جداسازی مناطق حریق، پلمب سراهای آزادی و نادری به دلیل خطر فروریزش، بازدیدهای میدانی گسترده، آموزش حضوری به بازاریان از طریق کیوسکها و فراهم کردن محل موقت کسب و کار و ارزیابی بیمه برای کسبه آسیب دیده، همچنین پایش نوسازی و ارزیابی عملکرد شهرداران نواحی از جمله فعالیتهای انجام شده در این حوزه است. آمار ساختمانهای بحرانی کاهش یافته نیز نشاندهنده اقداماتی است که واقعا به شکل موثر ادامه دارد اما مشکل اصلی عدم همکاری مالکان خصوصی است که نیاز به قانون جدید و ورود فعال به این مورد دارد.
چگونه از تکرار فاجعه جلوگیری کنیم؟
برای حل ریشهای این معضل که سالهاست ادامه دارد، مجلس باید الزام قانونی با جریمه سنگین تصویب کند، بودجه برای نصب سیستمهای اطفا و استفاده اجباری از مصالح نسوز افزایش یابد، بازدیدها به همه ساختمانها گسترش یابد، آموزش گسترده شود، ساختمانهای قدیمی نوسازی یا جابهجا شوند و شهروندان از طریق سامانه ۱۳۷ شهرداری گزارش مشکلات را ادامه دهند تا فشار بر مسئولان بیشتر شود. زیرا بدون اراده جمعی و اقدامات عملی پایدار، ریسک تکرار فاجعههایی مانند پلاسکو، متروپل یا بازار جنتآباد همچنان بالا میماند و جان و معیشت شهروندان در معرض خطر جدی قرار دارد. مسئولان باید خود را مسئول بدانند و شهروندان خود را دخیل وگر نه همه چیز، همان که هست باقی خواهد ماند.
نظر شما