آگاه: مذاکرات ژنو پیرامون موضوع هسته‌ای ایران، روز گذشته به طرفیت تهران و واشنگتن و با میانجی‌گری عمان برگزار شد؛ از آن جهت که طرف ایرانی هیچگونه اعتمادی به آمریکا ندارد و واشنگتن نیز پیشتر ثابت کرده که مکار و حیله‌گر است و حتی در خلال مذاکرات نیز ممکن است تجاوز کند، لذا مذاکره‌کنندگان ایرانی با پشتوانه نظامی پای در مذاکرات گذاشتند و همزمان با اعلام خبر آغاز مذاکرات، اعلام شد که نیروهای مسلح ایران در تنگه هرمز و دریای عمان در حال رزمایش نظامی هستند.
صبح دیروز، در آغاز فرآیند مذاکراتی، طرف آمریکایی با وزیر خارجه عمان و مدیرکل آژانس انرژی اتمی گفت‌وگو کرد؛ نقطه‌نظرات ایران در خصوص هسته‌ای، رفع تحریم و چارچوب هرگونه تفاهم، از ناحیه رئیس دستگاه دیپلماسی عمان به طرف آمریکایی منتقل شد. از ساعت ۱۰ صبح دیروز به وقت ژنو، هر دو هیات ایرانی و آمریکایی در محل مذاکرات حاضر شدند و تبادل پیام‌ها از طریق طرف عمانی عملا شروع شد. گفت‌وگوی طرف ایرانی و آمریکایی با مدیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی این دور از مذاکرات را از دور گذشته متمایز می‌کند.
در جریان مذاکرات روز گذشته، هیات ایرانی با ترکیب و آمادگی کامل در هر دو حوزه فنی-هسته‌ای و اقتصادی و رفع تحریم‌ها، در ژنو حضور داشت که نشانه جدیت ایران برای یک گفت‌وگوی نتیجه محور است. تحلیلگران معتقدند وجود بسته شفاف و عملیاتی ایران در دو موضوع هسته‌ای و تحریم در ژنو، در کنار سوالات پیرامون ایده‌های آمریکایی که در عمان و قطر مطرح شد، به همراه دیدار عراقچی با گروسی و سفر قنبری، معاون اقتصادی وزیر خارجه به دوحه پیش از ژنو، نشان‌دهنده جدیت ایران است. با این حال باید دید آمریکایی‌ها چقدر جدی هستند که در صورت آمادگی و جدیت آنها، فرآیند مذاکرات به خصوص به دلیل وجود این بسته سرعت می‌گیرد. با این حال تحلیلگران تاکید دارند که شرایط عادی نیست و هر توافقی میان ایران و آمریکا باید در تراز معادلات امنیتی منطقه‌ای و بین‌المللی باشد. در جریان مذاکرات دیروز ژنو، از طرف ایران، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان ریاست هیات مذاکره‌کننده را برعهده داشت. استیو ویتکاف، نماینده ویژه و جرد کوشنر، داماد رئیس‌جمهور آمریکا هم در رأس هیات آمریکایی حضور داشتند. این دور از مذاکرات مانند ادوار قبل به‌صورت غیر مستقیم و با میانجی‌گری سلطنت عمان برگزار شد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان، در خلال مذاکرات دیروز، طی مصاحبه‌ای با اشاره به مذاکرات غیرمستقیم جاری میان ایران و ایالات متحده آمریکا در ژنو اعلام کرد که در این مذاکرات دو طرف وارد جزییات مرتبط با دو موضوع رفع تحریم‌ها و مباحث هسته‌ای شده‌اند. در جریان مذاکرات دیروز ژنو، حضور رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی اتمی نیز قابل توجه بود؛ گروسی تلاش داشت در رفت‌وآمد میان دو هیات دیدگاه‌های دو طرف را نیز به یکدیگر منعکس کند و به عنوان متولی مباحث فنی مرتبط با موضوع هسته‌ای دیدگاه‌های خود را با طرفین در میان بگذارد.

پیشینه مذاکراتی
دور جدید مذاکرات غیرمستقیم تهران- واشنگتن جمعه ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ در مسقط آغاز شد. در این گفت‌وگوها هیات‌های مذاکره‌کننده ایران و آمریکا، مجموعه‌ای از نظرات، ملاحظه‌ها و رویکردهای خود را از طریق بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان به یکدیگر منتقل کردند. طرفین تاکنون گفت‌وگوها را خوب توصیف و برای تداوم این روند ابراز تمایل کرده‌اند. جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری مسئولیت‌پذیر، با حداکثر بصیرت، شجاعت و جدیت برای پایان دادن به یک بحران غیرضروری در موضوع هسته‌ای کشورمان، در مذاکرات شرکت کرده و اگر طرف آمریکایی آمادگی و جدیت سیاسی برای رسیدن به نتیجه منصفانه و عادلانه داشته باشد، نیل به تفاهم در دسترس خواهد بود.
به طور کلی، دور تازه مذاکرات هسته‌ای ایران میان تهران و واشنگتن در فضایی آمیخته به بی‌اعتمادی متقابل، فشارهای سیاسی و تحولات امنیتی منطقه‌ای شکل گرفته است. بازگشت دو طرف به میز مذاکره در حالی صورت می‌گیرد که سایه تجربه‌های گذشته از توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ تا دوره‌های توقف و تنش، همچنان بر محاسبات دیپلماتیک سنگینی می‌کند و هر دو طرف می‌کوشند با حفظ اهرم‌های فشار، دست برتر را در روند چانه‌زنی حفظ کنند.
این دور از رایزنی‌ها در شرایطی برگزار می‌شود که مطالبات، خطوط قرمز و روایت‌های رسمی دو کشور همچنان فاصله‌ای معنادار با یکدیگر دارند. با این حال، تداوم بن‌بست نیز هزینه‌های خاص خود را برای تهران و واشنگتن به همراه دارد؛ از همین‌رو ژنو بار دیگر به صحنه آزمون اراده سیاسی دو طرف برای سنجش امکان یک تفاهم حداقلی یا مدیریت اختلافات در چارچوبی کنترل‌شده بدل شده است. ورود ایران به روند مذاکراتی با آمریکا را باید در چارچوب مدیریت شرایط پرتنش و بی‌ثبات تحلیل کرد. تهران مذاکرات را نه بر پایه اعتماد، بلکه به‌عنوان ابزاری برای کاهش تنش و جلوگیری از تشدید بحران دنبال می‌کند. بروز تنش امنیتی و جنگ در میانه مذاکرات ثابت کرد که صرف باز بودن مسیر گفت‌وگو، به معنای از بین رفتن خطر بحران نیست. در چنین فضایی، دیدیم که حضور ایران در دور پیشین به عنوان تلاشی برای سنجش جدیت طرف مقابل تفسیر شد؛ تلاشی برای اینکه مشخص شود آیا امکان رسیدن به توافقی وجود دارد که هم تحریم‌ها را کاهش دهد و هم حقوق هسته‌ای ایران حفظ شود. این رویکرد از سر خوشبینی نیست، بلکه نتیجه یک محاسبه واقع‌بینانه بر اساس هزینه‌ها، منافع و تجربه‌های گذشته است.
خط قرمز ایران مبنی بر محدودسازی دستور کار مذاکرات به موضوع هسته‌ای و حذف موضوعات موشکی و منطقه‌ای، در روزهای اخیر بارها مورد تاکید قرار گرفته است؛ محدودسازی دستور کار، صرفا یک ترجیح موضوعی نیست، بلکه طراحی یک چارچوب مهار دامنه مطالبات است. ایران با تمرکز انحصاری بر پرونده هسته‌ای، مانع آن می‌شود که مذاکرات به سکویی برای بازتعریف کلی موازنه قدرت منطقه‌ای تبدیل شود. ایران همانطور که اخیرا هم در بیان دبیر شورای عالی امنیت ملی بر آن تاکید شد، موشک‌ها و توان دفاعی را بخشی از امنیت ملی خود می‌داند که به هیچ عنوان قابل مذاکره نیست. همچنین ایران بارها تاکید کرده که بر مبنای NPT حق غنی‌سازی دارد و البته این مسئله حتی با وجود رویکردی که از رافائل گروسی می‌شناسیم در مصاحبه اخیر مدیرکل آژانس هم مورد تاکید قرار گرفته است.
در سطح فنی، پیچیدگی پرونده هسته‌ای و شبکه تحریم‌های آمریکا، ذاتا فرآیند مذاکرات را زمانبر می‌کند. تحریم‌ها محدود به یک فرمان اجرایی نیستند، بلکه مجموعه‌ای از قوانین کنگره، دستورات اجرایی، تحریم‌های ثانویه و محدودیت‌های بانکی و مالی را شامل می‌شوند. طراحی سازوکار رفع، تعلیق و راستی‌آزمایی این تحریم‌ها نیازمند کار کارشناسی دقیق است. در حوزه هسته‌ای نیز تعیین سطح غنی‌سازی، تعداد و نوع سانتریفیوژها، رژیم نظارتی و چارچوب همکاری فنی، مستلزم جلسات تخصصی چندلایه است. تجربه مذاکرات منتهی به برجام نشان داد حتی با وجود اراده سیاسی، دستیابی به متن نهایی هفته‌ها زمان می‌برد. اما در سطح سیاسی، برجسته‌سازی موضوع و اتهام خرید زمان، اغلب در مقاطع حساس مذاکرات تشدید می‌شود. این امر نشان می‌دهد که مفهوم زمان از یک ضرورت فنی به یک ابزار فشار روانی و رسانه‌ای تبدیل شده است.
چنین روایتی می‌تواند افکار عمومی را جهت‌دهی کند، فضای چانه‌زنی را تحت تاثیر قرار دهد و زمینه مقصرنمایی طرف مقابل را در صورت شکست مذاکرات فراهم آورد. بنابراین، جدال بر سر زمان را باید بخشی از رقابت گسترده‌تر روایت‌ها در دیپلماسی معاصر دانست. موضع رسمی ایران بر نتیجه‌محوری همراه با فوریت اقتصادی استوار است. از منظر تهران، رفع تحریم‌ها یک ضرورت فوری برای بهبود شرایط اقتصادی است و هر روز تأاخیر، هزینه مستقیم برای کشور ایجاد می‌کند.
 

همچنان بحث‌های جدی و خوب

سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه پس از پایان مذاکرات ژنو، در گفت‌وگویی تصریح کرد که دومین دور مذاکرات را با هیات آمریکایی به صورت غیرمستقیم در محل سفارت عمان در ژنو برگزار کردیم. از دیروز رایزنی‌ها شروع شده بود و گروسی به ژنو آمد و در ابعاد فنی بحث‌های خوبی با انجام شد و ایشان با هیات آمریکایی دیدار داشت.
عراقچی بیان کرد: در این دور نسبت به دور گذشته بحث‌های کاملا جدی مطرح شد و فضای سازنده‌تری وجود داشت. ایده‌های مختلفی مطرح شد و این ایده‌ها به صورت جدی مورد بحث واقع شد و نهایتا ما بر یک‌سری اصول راهنما توانستیم یک موافقت کلی پیدا کنیم که از این به بعد براساس آن اصول حرکت خواهیم کرد و وارد متن یک توافق احتمالی خواهیم شد. این بدان معنا نیست که به سرعت می‌توانیم به توافق برسیم ولی حداقل مسیر شروع شده است. امیدواریم هر چه زودتر این کار انجام شود و آمادگی داریم برای آن وقت کافی بگذاریم ولی وقتی به تدوین متن می‌رسد کار یک مقدار مشکل‌تر و ریزتر می‌شود.
وی گفت: پیشرفت خوبی نسبت به جلسه گذشته صورت گرفت و الان مسیر روشنی پیش‌رو داریم که به نظرم مثبت است. زمان مشخصی برای دور بعدی تعیین نشد و قرار شد دو طرف روی متن‌های یک توافق احتمالی کار انجام دهند و بعد ما این متن‌ها را تبادل کنیم و بعد از آن تاریخ دیگری را برای دور سوم در نظر بگیریم.
وزیر امور خارجه کشورمان بیان کرد: البته هنوز دو طرف مواضعی دارند که به موجب آنها نزدیک شدن به همدیگر کار می‌برد ولی حداقل الان یک‌سری اصول راهنما و راه روشن‌تری داریم که در آن مسیر حرکت کنیم.