آگاه: برای درک عمق این جشن، نخست باید به سراغ باورهایی رفت که آن را از سایر اعیاد متمایز میسازد. نخست آنکه، روز غدیر روز تکمیل دین و اتمام نعمت است. آیه مبارکه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ...» (امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم) در همین روز بر پیامبر اکرم (ص) نازل شد. بدین ترتیب، با نصب حضرت علی (ع) به عنوان جانشین نبی مکرم اسلام (ص)، اسلام به کمال نهایی خود رسید. این روز در حدیثی از امام صادق (ع) با عنوان «بزرگترین عید خدا» معرفی شده است.
دیگر اینکه، این روز تجدید میثاق با «ولایت» است. جشن غدیر تنها یک شادی ساده نیست، بلکه فرصتی برای ابراز ارادت به ساحت حضرت امیرالمومنین علی (ع) و تجدید عهد با آموزههای تمام امامان شیعه به شمار میرود. همچنین، این جشن پیروی از سنت پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع) است که خود بر تعظیم و بزرگداشت این روز تاکید داشتهاند.
سیر تاریخی: از خفقان تا عظمت
پس از رحلت رسول خدا (ص) و رویدادهای سیاسی پس از آن، شیعیان برای قرنها در شرایطی دشوار و تحت فشار حکومتهای اموی و عباسی به سر میبردند. با این وجود، عشق به اهل بیت (ع) هرگز از دلهای ایرانیان رخت برنبست. آنها همواره روز ۱۸ ذیالحجه را گرامی میداشتند، اما برگزاری هرگونه جشن علنی ممنوع بود، به همین دلیل جشنها عمدتا به صورت خودمانی و خانوادگی و در پنهان برگزار میشد. با این حال، منابع تاریخی تصریح میکنند که ایرانیان از نخستین گروههایی بودند که در این روز به ابراز شادی و سرور میپرداختند.
نقطه عطفی که تاریخ این عید را برای همیشه دگرگون کرد، به قدرت رسیدن خاندان شیعی «آل بویه» در ایران بود. با فتح بغداد توسط «معزالدوله دیلمی» در سال ۳۵۲ هجری قمری (حدود ۳۴۰ سال پس از واقعه غدیر)، برای نخستین بار در تاریخ اسلام، فرمان برگزاری یک جشن سراسری و علنی برای عید غدیر صادر شد. این اقدام، نفسگیری عمیق برای تشیع در پهنه جهان اسلام بود.
شرح این جشنها در آثار مورخان، حتی از اهل سنت، به قدری پرجزئیات و باشکوه است که ابعاد یک جشن ملی را به تصویر میکشد. آذینبندی و شادی همگانی و جشن شبانهای دیدنی برگزار شد. به فرمان معزالدوله، شیعیان بغداد چادرهای بزرگی برافراشتند، پارچههای رنگارنگ و زیبا بر در و دیوار شهر آویختند و خود را برای جشن آراستند.
شب عید، در میدان اصلی شهر (مجلس الشرطه) آتشبازی عظیمی برپا شد و طبل و شیپور و کرنا به نشانه شادی و سرور به صدا درآمد. بازارها و دکانها تا صبح باز ماندند و مردم به شادی و پایکوبی پرداختند. بامداد روز عید، شتری قربانی کردند و سپس مردم برای زیارت قبور ائمه (ع) به زیارتگاهها رفتند و نماز عید را به جای آوردند.
این سنتها پس از آل بویه نیز ادامه یافت. منابع تاریخی نقل میکنند که در سال ۳۸۹ هجری نیز، شیعیان بغداد در محلات کرخ و بابالطاق، با برافراشتن خیمهها و آویختن جامههای زیبا، جشن غدیر را برپا داشتند و به قربانی کردن شتر پرداختند.
با به قدرت رسیدن سلسله صفویه و اعلام تشیع اثنیعشری به عنوان مذهب رسمی ایران در سال ۹۰۷ هجری قمری، عید غدیر رسما به بزرگترین و باشکوهترین عید ملی-مذهبی کشور تبدیل شد. پادشاهان صفوی خود بر برگزاری هرچه باشکوهتر این مراسم تاکید داشتند و آن را به نمادی از هویت شیعی ایران مبدل ساختند.
در دوره قاجار نیز این شکوه ادامه یافت و حتی به اوج خود رسید. در دربار قاجار، مراسم ویژهای به نام «سلام» برگزار میشد که طی آن اعیان، شاهزادگان و حتی گاه مردم عادی برای تبریک و تهنیت به حضور شاه میرسیدند. ناصرالدین شاه قاجار در خاطرات خود به تفصیل به چراغانیها و جشنهای باشکوهی که در عمارتهای سلطنتی برپا میشد، اشاره کرده است. اسناد تاریخی همچنین نشان میدهد که عشق به این عید چنان در عمق فرهنگ ایرانی ریشه دوانده بود که حتی در اوج محاصره و بدترین شرایط محاصره اصفهان توسط محمود افغان، مردم این جشن را برگزار کردند و بدین ترتیب نشان دادند که هیچ چیز نمیتواند شادی غدیر را از آنان بگیرد.
در عصر حاضر، عید غدیر نه تنها رو به افول نرفته، بلکه به لطف رشد بیسابقه خودجوشی و عشق مردمی، به عظیمترین و پررنگترین جشن شیعیان در سراسر گیتی تبدیل شده است.
تعطیلی رسمی در تقویم کشور و تبدیل این روز به یک رویداد ملی، یکی از وجوه اهمیت آن است. اما مهمتر از آن، پدیده شگفتانگیز «مهمانی کیلومتری غدیر» در تهران و سایر کلانشهرهاست. این جشن، که از میدان امام حسین (ع) تا میدان آزادی برگزار میشود، به نمادی از وحدت و همدلی ملی بدل شده است. در این مسیر، بیش از ۲۰۰۰ موکب در حاشیه خیابانها برپا میشوند و با اطعام، پذیرایی، اجرای برنامههای فرهنگی، هنری و سرودهای هماهنگ، از جمعیت چند میلیونی شرکتکننده، پذیرایی میکنند. این تجمع، چنان منحصربهفرد است که رهبر شهید انقلاب (ره) آن را پدیدهای شگفتانگیز و نشانهای از علاقه عمیق مردم به دین توصیف کردهاند.
باید گفت که این رویداد تنها محدود به تهران نیست؛ در صدها شهر و روستای ایران، جشنهای کیلومتری برگزار میشود و حتی در بیش از ۲۰ کشور جهان، ایرانیان مقیم خارج، با برپایی جشنهای مشابه، میراث فرهنگی غدیر را زنده نگه میدارند.
غدیر در فرهنگ ایرانیان
شاید مهمترین نقش فرهنگی غدیر، پیوند آن با آیینهای محلی و تنوع بخشیدن به فرهنگ ایرانی باشد. در هر گوشه از این سرزمین، مردم به فراخور سنتهای بومی خود، این عید را به شیوهای خاص جشن میگرفتند و بدین ترتیب، غدیر به بستری برای بروز خلاقیت فرهنگی تبدیل شد. در منطقه تالش، این روز به «عید سادات» شهرت دارد و مردم در شب و روز عید به دیدار کسانی میروند که از نسل پیامبر هستند. آنها دست سادات را میبوسند و سادات نیز ضمن پذیرایی با شربت و شیرینی، سکه یا اسکناسی را به عنوان «تبرک» یا «تهکیسه» به مهمانان هدیه میدهند. مردم این پول را به نشانه برکت در خانه نگه میدارند و معتقدند که خیر و برکت آن تا سال بعد در زندگی آنان جاری خواهد بود. در کاشان، عید غدیر بعد از نوروز، بزرگترین عید مردم است و شور و حرارت آن در اعیاد فطر و قربان دیده نمیشود. سالانه بیش از ۲۰۰ موکب و هیات در سطح این شهر تاریخی به استقبال غدیر میروند و مساجد قدیمی و امامزادهها را با آذینبندی و مراسم ویژه، کانون شادی عمومی میسازند. در هرمزگان، مردم لباسهای رنگارنگ و معطر میپوشند، شربت و شیرینی توزیع میکنند و مهمانیهای محلی به پا میکنند. این گوناگونی نشان میدهد که غدیر چنان با فرهنگ ایرانی پیوند خورده که هر منطقه توانسته آن را به رنگ خود درآورد و از آن برای بازتعریف هویت محلی خود استفاده کند.
نقش غدیر در هنر و ادبیات فارسی نیز بسیار برجسته است. از دیرباز، شاعران پارسیگو این واقعه را دستمایه سرودههای خود قرار دادهاند. کسایی مروزی از نخستین شاعرانی است که «غدیریه» سروده و پس از او، دهها شاعر دیگر در طول چهارده قرن، صدها قصیده و قطعه در وصف این روز بزرگ خلق کردهاند. در دوره معاصر، شهریار تبریزی با اشعار نغز خود، بار دیگر غدیر را در کانون توجه ادبیات فارسی قرار داد. همچنین در نقاشی ایرانی، واقعه غدیر جایگاه ویژهای دارد؛ آثار هنرمندانی چون محمود فرشچیان که با سبک خاص خود، لحظه نصب حضرت علی (ع) را به تصویر کشیدهاند، در حافظه هنری ایران ثبت شده است. این حضور غدیر در شعر و نقاشی، نشان میدهد که این رویداد فقط یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه منبعی تمامنشدنی برای الهام هنرمندان بوده و به غنای فرهنگ بصری و ادبی ایران افزوده است.
نقش فرهنگی غدیر همچنین در تغییر الگوهای رفتاری و تقویت ارزشهای اخلاقی نیز دیده میشود. تاکید بر اطعام و غذا دادن به مومنان، دید و بازدید و صله رحم، تبریک گفتن و شاد کردن دل یکدیگر و مهمتر از همه، صلح و آشتی دادن بین افراد و رفع کدورتها، همگی از جمله سنتهایی است که در روز غدیر رنگ و بوی عملی به خود میگیرد. بسیاری از خانوادهها این روز را فرصتی برای حل اختلافات و تجدید پیمان دوستی میدانند. از سوی دیگر، سنت «عیدی دادن» در این روز بر خلاف نوروز، از سادات (فرزندان پیامبر) به دیگران است و این خود یک رسم منحصربهفرد فرهنگی است که تکریم اهل بیت را با شادی و هدیه دادن پیوند میزند.
در نهایت، باید گفت که عید غدیر در فرهنگ ایرانی، یک جریان زنده، پویا و در حال تحول است که از دل تاریخ برخاسته و به یکی از ستونهای هویت ملی-مذهبی تبدیل شده است. این روز، هم در آیینهای کهن و محلی، هم در آثار ماندگار هنری و ادبی و هم در رویدادهای عظیم معاصر، حضوری پررنگ و تاثیرگذار دارد. غدیر به ایرانیان آموخته است که چگونه یک باور دینی را به یک سرمایه فرهنگی مشترک تبدیل کنند؛ سرمایهای که در طول ۱۴ قرن، نه تنها فرسوده نشده، بلکه هر روز پرشورتر از دیروز، نسلهای جدید را دربر میگیرد و به آنان میآموزد که شادی، همبستگی و ارادت به حقیقت، میتواند همزمان یک آیین دینی، یک سنت ملی و یک جشن فرهنگی باشد.
آداب و رسوم: از خانه تا میدان
جشن غدیر همواره آمیخته با آداب و رسومی است که بعد فردی و اجتماعی آن را به نمایش میگذارد. این سنتها از دیرباز تا امروز پابرجا ماندهاند. آداب فردی آن شامل نظافت و عبادت، شامل غسل کردن، پوشیدن لباس نو و تمیز و استعمال بوی خوش از جمله سنتهای موکدی است که رعایت آن در این روز بسیار سفارش شده است. روزه گرفتن در روز غدیر نیز از اعمالی است که ثواب آن بسیار زیاد شمرده میشود. همچنین خواندن دعا و نماز مخصوص و زیارت قبور ائمه اطهار (ع) از دیگر آداب فردی این روز است.
آداب اجتماعی از جمله بخشش و جشن، اطعام و پذیرایی از مومنان یکی از مهمترین و پرثوابترین سنتهای این روز است؛ آنچنان که در احادیث از امام صادق (ع) نقل شده: «و برادرانت را طعام ده». دید و بازدید از دوستان و اقوام و به ویژه تبریک گفتن به یکدیگر با عباراتی مانند «بِیَوْمِ الْغَدِیرِ اَحْیَیْتَنَا» (روز غدیر ما را زنده کردی) از دیگر آیینهای رایج است. ایجاد صلح و آشتی بین افراد و رفع کدورتها نیز در این روز از جایگاه ویژهای برخوردار است. همچنین، برگزاری جشنهای دستهجمعی و عروسیهای پربرکت در این روز، رونق و طراوت خاصی به جامعه میبخشد.
بهره سخن
این ماجرای مفصل نشان میدهد که عید غدیر در ایران، نه یک مناسبت دینی ساده، بلکه میراثی گرانبها از عشق و ارادت است که در طول بیش از هزار سال، از دل خفقان و محدودیت عبور کرده و به عظیمترین و مردمیترین جشن جهان تشیع تبدیل شده است. این جشن، آنچنان با فرهنگ و هویت ایرانی پیوند خورده که نه تنها در تاریخ، بلکه در جغرافیای این سرزمین نیز با رنگهای مختلف محلی خود، حضوری زنده، پویا و باشکوه دارد.
نظر شما