آگاه: در هفتههای اخیر بسیاری از شهروندان هنگام خرید با اتفاقی مواجه شدهاند که تا چند سال پیش عجیب به نظر میرسید؛ دیگر خبری از کیسههای رایگان نیست. برخی فروشگاهها برای هر کیسه مبلغی دریافت میکنند، برخی فروشگاههای زنجیرهای تعداد محدودی کیسه در اختیار مشتری قرار میدهند و سیاست بر این است که مشتریان به استفاده از کیسههای پارچهای یا همراه آوردن ساک شخصی تشویق شوند. اتفاقی که شاید تنها یک تغییر کوچک در صندوق فروشگاهها به نظر برسد در حالی که بخشی از روندی بزرگتر است. روندی که از یک سو به بحران جهانی آلودگی پلاستیکی و از سوی دیگر به مشکلات تامین مواد اولیه پلاستیک و سیاستهای جدید محیط زیستی برمیگردد.
کیسه پلاستیکی هم قیمت دارد
سالها کیسههای پلاستیکی به صورت رایگان در اختیار مشتریان قرار میگرفتند؛ بهگونهای که بسیاری از مردم تصور میکردند این کیسهها اساسا ارزش اقتصادی ندارند. اما واقعیت چیز دیگری است. ابوعلی گلزاری، کارشناس محیط زیست و عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست گفته است: کیسه پلاستیکی خودش یک کالا است و کالا هم قیمت دارد چون برای تولید آن هزینه صرف شده است. وی تاکید کرده: محدودیت اخیر در منابع پتروشیمی و در دسترس نبودن مواد اولیه پلاستیکی، هزینه تولید این کالا را بیشتر کرده است. به گفته این کارشناس، دریافت هزینه برای کیسههای پلاستیکی نه تنها غیرعادی نیست بلکه میتواند مصرف بیرویه را نیز کاهش دهد.
مشاهدات میدانی از فروشگاههای زنجیرهای نیز نشان میدهد که برخی فروشگاهها برای هر کیسه مبلغی اندک دریافت میکنند. در برخی فروشگاههای زنجیرهای دولتی نیز تعداد کیسههای قابل دریافت محدود شده است. سیاستی که هدف آن جلوگیری از استفاده بیرویه کیسهها توسط مشتریان است. پیام جوهرچی، معاون دفتر مدیریت پسماند سازمان محیط زیست با بیان اینکه عرضه رایگان کیسههای پلاستیکی در فروشگاههای زنجیرهای ممنوع است، گفت: در جلساتی که با مدیران فروشگاه زنجیرهای برگزار کردهایم، آنها متعهد شدند که از عرضه کیسههای پلاستیکی به صورت رایگان خودداری کرده و این تصمیم را حداقل در هفته زمین پاک اجرا کنند. امیدوارم موضوع عدم ارائه کیسههای پلاستیکی به صورت رایگان در فروشگاههای زنجیرهای مورد استقبال مردم قرار گیرد تا در وهله نخست در جهت حفظ کشور و در گام دوم در جهت حفظ زمین گام برداریم. وی با اشاره به مفاد آییننامه عدم ارائه کیسههای پلاستیکی به صورت رایگان در فروشگاهها گفت: ارائه کیسههای زیست تخریبپذیر به مشتریان در آییننامه عدم ارائه کیسههای پلاستیکی به صورت رایگان در فروشگاههای زنجیرهای آمده است. پیش از این، آییننامهای در ارتباط با کیسههای زیست تخریبپذیر وجود نداشت اما سازمان ملی استاندارد طی یک سال گذشته در این جهت گام برداشته و استانداردهای مرتبط با این موضوع را اعلام کرده است. تولیدکنندگان باید استانداردهای کیسههای پلاستیکی را تغییر دهند؛ به طور مثال، قطر کیسههای پلاستیکی باید افزایش یابد.
دورریز کمتر برای کیسه ضخیم
منطق سیاستگذاران محیط زیست این است که اگر قطر کیسههای پلاستیکی افزایش یابد، فرهنگ استفاده از پلاستیکهای یک بار مصرف نیز بالا میرود؛ مثلا یک کیسه نازک پنج گرمی دارید که پس از یک بار استفاده دور انداخته میشود و یک کیسه ضخیم ۲۰ گرمی دارید که ۲۰ یا ۳۰ بار استفاده میشود. در حالت اول، برای ۲۰ بار خرید، ۲۰ کیسه مصرف میکنید که مجموعا ۱۰۰ گرم پلاستیک میشود ولی در حالت دوم، شاید فقط یک کیسه ۲۰ گرمی مصرف کنید ولی بارها از آن استفاده خواهید کرد. بنابراین اگرچه هر کیسه ضخیمتر پلاستیک بیشتری دارد، اما تعداد کیسههای مصرفی به شدت کاهش مییابد. به همین دلیل در آییننامه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی دولت نیز آمده است که تولیدکنندگان به سمت کیسههای ضخیمتر بروند تا امکان استفاده مجدد و بازیافت آنها بیشتر شود.
البته این سیاست منتقدانی هم دارد. چون اگر مردم همان رفتار سابق را داشته باشند و کیسههای ضخیم را هم فقط یک بار استفاده کنند، نتیجه معکوس خواهد شد و حتی پلاستیک بیشتری وارد چرخه مصرف میشود. به همین دلیل در دنیا معمولا افزایش ضخامت کیسهها به تنهایی اجرا نمیشود، بلکه همزمان برای کیسه پلاستیکی پول میگیرند چیزی حدود یک سنت در اروپا برای هر کیسه، همچنین نه تنها برای توسعه بازیافت اقدام میکنند بلکه به مردم درباره استفاده از ساک پارچهای آموزش داده و آنها را تشویق هم میکنند و به بهانههای مختلف این کیسههای پارچهای را رایگان در اختیار مردم قرار میدهند.
ایرانیها و مصرف بیمحابای پلاستیک
بیرویه استفاده کردن از پلاستیک وجه دیگری هم دارد. چون آمارها درباره مصرف پلاستیک در ایران نگرانکننده است. سالانه حدود ۱۸۵ هزار تن و روزانه ۵۰۰ تن پلاستیک در ایران تولید میشود. برخی منابع نیز مصرف پلاستیک در کشور را بیش از سه هزار تن در روز برآورد کردهاند. همچنین هر سال بیش از ۵۷۰ هزار تن زباله پلاستیکی در طبیعت ایران رها میشود؛ موادی که تجزیه آنها بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ سال زمان میبرد. از طرفی شهرداری تهران هم آماری داده و اعلام کرده هر شهروند تهرانی به طور متوسط روزانه سه کیسه پلاستیکی وارد چرخه پسماند میکند. این ارقام در شرایطی مطرح میشود که بسیاری از کشورهای جهان طی یک دهه گذشته محدودیتهای گستردهای برای تولید و مصرف پلاستیک اعمال کردهاند.
از مالیات تا ممنوعیت
بر اساس گزارشهای بینالمللی، دهها کشور جهان برای کاهش مصرف پلاستیک از ابزارهای مالیاتی و قانونی استفاده کردهاند. فرانسه، ایتالیا، اتریش و آلمان بخشی از کیسههای پلاستیکی نازک را ممنوع کردهاند. چین نیز از سال ۲۰۰۸ محدودیتهایی را آغاز کرد و از سال ۲۰۲۰ دامنه این محدودیتها را به شکل گسترده افزایش داد.
در آفریقا، کنیا یکی از سختگیرانهترین قوانین جهان را وضع کرده است؛ بهطوری که تولید، فروش و استفاده از برخی کیسههای پلاستیکی با جریمههای سنگین همراه است. در مقابل، ایران سالها بیشتر بر فرهنگسازی تکیه کرده بود، اما از سال ۱۴۰۱ آییننامهای رسمی برای کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی به تصویب دولت رسید. آییننامهای که برای اجرایی کردنش سختگیری نشد. این در حالی است که سالهای گذشته مدیران محیط زیست شهری بارها بر ضرورت تصویب قوانین الزامآور تاکید کردهاند. صدرالدین علیپور، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران گفته بود: در تمام دنیا نه فقط این مشکل بلکه هر مشکل محیطزیستی در صورتی قابل حل است که با یک مکانیزم اقتصادی و پشتوانه قانونی بسیار محکمی همراه باشد. او همچنین تاکید کرده بود: شهرداری بهتنهایی نمیتواند کاری از پیش ببرد. در نهایت این طرحها زمانی موفقیتآمیز است که ابزار قانونی وجود داشته باشد. این اظهارات امروز بیش از گذشته معنا پیدا کرده است؛ زیرا محدود شدن توزیع رایگان کیسهها عملا یکی از نخستین ابزارهای اقتصادی برای کاهش مصرف به شمار میرود.
چرا پلاستیک گرانتر شد؟
در ماههای اخیر اختلال در بازار جهانی نفت و فرآوردههای پتروشیمی تاثیر مستقیمی بر تولید پلاستیک گذاشته است. بر اساس گزارشهای منتشرشده از ژاپن، کاهش عرضه نفتا که ماده اولیه اصلی تولید پلاستیک است، باعث کمبود کیسههای پلاستیکی، سینیهای بستهبندی و دستکشهای یکبار مصرف شده است.
انجمن صنایع پتروشیمی ژاپن اعلام کرده تولید پلیاتیلن مورد استفاده در کیسههای خرید و زباله در مقاطعی بیش از ۶۰ درصد کاهش یافته است. این وضعیت تنها به ژاپن محدود نیست. بسیاری از کشورهای شرق آسیا بخش عمده مواد اولیه خود را از خاورمیانه تامین میکنند و اختلال در عرضه نفت و محصولات پتروشیمی بر قیمت نهایی پلاستیک اثر گذاشته است. در ایران نیز پس از آسیب به کارخانههای پتروشیمی در جنگ تحمیلی سوم، هزینه تامین مواد اولیه افزایش پیدا کرده است. همین موضوع یکی از دلایل حذف تدریجی کیسههای رایگان در برخی فروشگاههاست. در واقع، امروز کیسه پلاستیکی دیگر آن کالای ارزان و بیارزش گذشته نیست. افزایش هزینههای تولید، محدودیتهای زیستمحیطی و سیاستهای جدید دولتی باعث شده ارزش اقتصادی آن بیش از گذشته دیده شود.
اصلاح الگوی مصرف
اکنون رفتار مصرفکنندگان بسیار کند و به آرامی در حال تغییر است. در برخی نانواییها، بهویژه در محلههای قدیمیتر، دوباره استفاده از پارچه برای حمل نان دیده میشود. برخی خانوادهها پارچههای مخصوص نان را در کیف خود نگه میدارند تا هنگام خرید نیازی به پلاستیک نداشته باشند. چون اکنون هر کیسه پلاستیکی نان از هشت هزار تومان به بالا قیمت دارد. در برخی از شهرستانها این نرخ تا ۲۰ هزار تومان نیز میرسد.
در فروشگاههای زنجیرهای نیز استفاده از ساکهای پارچهای رو به افزایش است. هر کیسه حدود پنج تومان قیمت دارد که روی فیش محاسبه میشود. اگرچه هنوز همه مردم به این تغییر عادت نکردهاند، اما دریافت هزینه برای کیسههای پلاستیکی باعث شده برخی مشتریان از خانه ساک خرید همراه بیاورند. برخی خانوادهها نیز کیسههای سالم قبلی را نگهداری و چندین بار استفاده میکنند؛ رفتاری که در گذشته کمتر دیده میشد.
در شبکههای اجتماعی نیز توصیههایی درباره استفاده مجدد از کیسهها، دوخت ساکهای پارچهای خانگی و بازگشت به الگوهای سنتی خرید منتشر میشود.
این تغییرات هرچند خیلی کم و کوچک و به کندی صورت میگیرد اما میتواند نشاندهنده شکلگیری یک تحول فرهنگی باشد؛ تحولی که کشورهای مختلف جهان نیز آن را تجربه کردهاند. شاید بازگشت کامل به روزگار زنبیلهای قدیمی ممکن نباشد اما جامعه ایرانی آرامآرام در حال بازنگری در رابطه خود با پلاستیک است؛ مادهای که تولیدش چند دقیقه طول میکشد اما رد پایش قرنها در طبیعت باقی میماند.
آییننامه دولت درباره کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی
هیات وزیران در مهر ۱۴۰۱ «آییننامه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی» را تصویب کرد. سندی که مهمترین چارچوب قانونی کشور برای مقابله با مصرف بیرویه پلاستیک محسوب میشود.
بر اساس ماده ۲ این آییننامه، تولیدکنندگان کیسههای پلاستیکی با ضخامت کمتر از ۲۵ میکرون موظف شدهاند طی یک برنامه پنجساله، هر سال ۲۰ درصد از ظرفیت تولید خود را با محصولات سازگار با محیط زیست یا کیسههای زیستتخریبپذیر جایگزین کنند. اما مهمترین بخش این آییننامه در ماده ۳ آمده است؛ جایی که دولت چند الزام مهم را تعیین کرده است.
- ممنوعیت توزیع رایگان کیسههای پلاستیکی (به جز میوهفروشیها)
- ممنوعیت توزیع کیسههای نازک کمتر از ۲۵ میکرون
- ممنوعیت توزیع کیسههای کمتر از ۶۰ میکرون در فروشگاههای زنجیرهای
- ایجاد مشوق برای مشتریانی که از کیسه شخصی استفاده میکنند
- اعطای امتیاز در کارتهای عضویت فروشگاهها به مشتریانی که کیسه دریافت نمیکنند
- افزایش ضخامت کیسهها برای امکان بازیافت بیشتر
در ماده ۴ نیز تولید پلاستیکهای موسوم به «اکسوتجزیهپذیر» که به ذرات ریز پلاستیکی تبدیل میشوند، ممنوع اعلام شده است.
همچنین صداوسیما، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم و وزارت بهداشت موظف شدهاند برنامههای آموزشی و فرهنگسازی برای کاهش مصرف پلاستیک اجرا کنند. اگر همین آییننامه به طور کامل اجرا میشد، میتوانست طی چند سال آینده مصرف کیسههای پلاستیکی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
جایگزین کیسههای پلاستیکی
اگر قرار باشد مصرف پلاستیک کاهش یابد، نخستین سوال این است که پس جایگزین آن چیست؟
ساکهای پارچهای رایجترین جایگزین هستند. عمر طولانی دارند، بارها قابل شستوشو هستند و میتوانند صدها بار مورد استفاده قرار گیرند.
زنبیلهای سنتی همان وسیلهای که نسلهای قبل از آن استفاده میکردند اما با سر و شکل جدیدتر ولی به همان اندازه مقاوم. برخی از آنها هم حصیری هستند و بسیار با مد روز همخوان شدهاند.
پاکتهای کاغذی برای حمل کالاهای سبک و خشک مناسباند و نسبت به پلاستیک آسیب کمتری به محیط زیست وارد میکنند. از طرفی به راحتی میتوان در کیف دستی جا داد.
کیسههای زیستتخریبپذیر؛ این کیسهها در شرایط مناسب طی چند ماه تجزیه میشوند و فشار کمتری بر محیط زیست وارد میکنند.
جعبهها و ظروف چندبارمصرف در بسیاری از کشورها مردم برای خرید غذا یا مواد خوراکی ظرف شخصی همراه دارند.
پارچه برای نان یکی از سنتهای قدیمی ایرانی است. نان در پارچه بهتر میماند، رطوبت آن تنظیم میشود و مصرف پلاستیک نیز کاهش پیدا میکند.
نظر شما