آگاه: کارشناسان شهری معتقدند افزایش ظرفیت مترو، نوسازی ناوگان اتوبوسرانی، توسعه خطوط بی‌آرتی و ارتقای کیفیت خدمات می‌تواند بخشی از وابستگی شهروندان به خودروهای شخصی را کاهش دهد. در شرایطی که آلودگی هوا و ترافیک همچنان از مهم‌ترین چالش‌های پایتخت به شمار می‌روند، هر سیاستی که بتواند شهروندان را به استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی ترغیب کند، مورد توجه قرار می‌گیرد. با این حال، پرسش اصلی این است که آیا رایگان کردن مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی راهکار مناسبی برای تحقق این هدف است یا آنکه پیش از هر چیز باید زیرساخت‌ها و منابع مالی پایدار برای توسعه این شبکه فراهم شود؟ همین پرسش، طی روزهای اخیر به محور یکی از مهم‌ترین مباحث شورای شهر تهران تبدیل شد؛ جایی که طرح «رایگان شدن دائمی مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی» پس از بحث‌های فراوان در نهایت نتوانست آرای لازم را کسب کند و به تصویب نرسید.

طرحی برای افزایش عدالت حمل‌ونقل
ماجرا از زمانی آغاز شد که جمعی از اعضای شورای شهر تهران پیشنهاد اصلاح مصوبه نظام یکپارچه بلیت الکترونیک را مطرح کردند. بر اساس این پیشنهاد، استفاده از مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی برای شهروندان به صورت رایگان یا با سازوکارهای حمایتی گسترده‌تر در دستور کار قرار می‌گرفت.
موافقان این طرح معتقد بودند هزینه بلیت نباید مانعی برای استفاده اقشار کم‌درآمد از حمل‌ونقل عمومی باشد. آنان با اشاره به سهم اندک درآمد حاصل از فروش بلیت در تامین هزینه‌های واقعی مترو و اتوبوسرانی تاکید می‌کردند که بخش عمده هزینه‌های این بخش هم‌اکنون نیز از محل بودجه عمومی و منابع شهرداری تامین می‌شود. از نگاه آنان، حذف هزینه بلیت می‌توانست انگیزه بیشتری برای استفاده از حمل‌ونقل عمومی ایجاد کرده و در نتیجه به کاهش ترافیک و آلودگی هوا کمک کند. برخی اعضای شورا همچنین پیشنهاد داده بودند که دست‌کم برای دهک‌های پایین درآمدی، افراد تحت پوشش نهادهای حمایتی و گروه‌های آسیب‌پذیر، امکان استفاده رایگان از مترو و اتوبوس فراهم شود. در جریان بررسی‌ها حتی بحث دهک‌بندی و اختصاص خدمات رایگان به گروه‌های خاص نیز مطرح شد.

استدلال موافقان؛ بلیت، سهم اندکی در هزینه‌ها دارد
حامیان طرح استدلال می‌کردند که شهروندان در حال حاضر تنها بخش کوچکی از هزینه واقعی سفر با مترو را پرداخت می‌کنند. به گفته برخی مدیران شهری، سهم پرداختی مسافران از هزینه‌های واقعی بهره‌برداری مترو کمتر از ۱۰ درصد است و بخش عمده هزینه‌ها از محل یارانه‌های عمومی تامین می‌شود.
از نگاه موافقان، هنگامی که چنین فاصله‌ای میان هزینه واقعی و مبلغ پرداختی وجود دارد، حذف کامل بلیت فشار مالی قابل توجهی بر شهروندان وارد نمی‌کند، اما می‌تواند پیامدهای اجتماعی مثبتی به همراه داشته باشد. آنها معتقد بودند رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی به‌ویژه برای کارگران، دانشجویان، سالمندان و اقشار کم‌درآمد می‌تواند بخشی از هزینه‌های معیشتی خانوارها را کاهش دهد. همچنین موافقان به تجربه رایگان شدن موقت مترو و بی‌آرتی در برخی مقاطع اشاره می‌کردند و معتقد بودند افزایش استقبال مردم از ناوگان عمومی نشان می‌دهد کاهش یا حذف هزینه سفر می‌تواند در تغییر الگوی تردد شهروندان موثر باشد.
مخالفان چه می‌گفتند؟
اما در سوی دیگر، مخالفان طرح بر این باور بودند که رایگان شدن دائمی حمل‌ونقل عمومی بدون پیش‌بینی منابع مالی پایدار می‌تواند به توسعه و حتی نگهداشت این بخش آسیب بزند.
مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، از جمله چهره‌هایی بود که نسبت به اجرای این طرح هشدار داد. به اعتقاد او، هرچند اصل حمایت از شهروندان و تشویق استفاده از حمل‌ونقل عمومی اقدامی مثبت است، اما حذف درآمدهای حاصل از فروش بلیت بدون تامین منابع جایگزین، فشار بیشتری بر بودجه شهرداری وارد می‌کند و می‌تواند روند توسعه مترو و اتوبوسرانی را با مشکل مواجه سازد.
مخالفان تاکید داشتند که شبکه حمل‌ونقل عمومی تهران هنوز با کمبودهای جدی روبه‌رو است. کمبود واگن‌های مترو، فرسودگی بخشی از ناوگان اتوبوسرانی، نیاز به توسعه خطوط جدید و هزینه‌های سنگین تعمیر و نگهداری از جمله چالش‌هایی است که به منابع مالی گسترده نیاز دارد. به باور آنان، اگر درآمدهای فعلی نیز حذف شود، تامین هزینه‌های جاری دشوارتر خواهد شد و در نهایت کیفیت خدمات کاهش می‌یابد؛ موضوعی که می‌تواند نتیجه‌ای معکوس داشته باشد و شهروندان را از استفاده از حمل‌ونقل عمومی دلسرد کند.

دغدغه ظرفیت؛ آیا مترو و بی‌آرتی آمادگی دارند؟
یکی دیگر از محورهای انتقاد مخالفان، مسئله ظرفیت شبکه حمل‌ونقل عمومی بود. آنها معتقد بودند پیش از آنکه صحبت از رایگان شدن خدمات شود، باید ظرفیت مترو و اتوبوس‌ها برای پذیرش مسافران بیشتر فراهم شود.
در حال حاضر بسیاری از خطوط مترو تهران در ساعات اوج تردد با ازدحام شدید مواجه هستند. در برخی ایستگاه‌ها نیز شهروندان ناچارند چندین قطار را پشت سر بگذارند تا بتوانند سوار شوند. اتوبوس‌های بی‌آرتی نیز در بسیاری از مسیرها با تراکم بالای مسافر روبه‌رو هستند. از این منظر، رایگان شدن دائمی سفرها می‌توانست تقاضا را افزایش دهد، بدون آنکه زیرساخت‌های لازم برای پاسخگویی به این افزایش فراهم شده باشد. نتیجه چنین وضعیتی، کاهش کیفیت خدمات و افزایش نارضایتی شهروندان خواهد بود.
رای‌گیری در شورا؛ طرح به تصویب نرسید
بر اساس اعلام سخنگوی شورای شهر تهران، این پیشنهاد تنها ۱۰ رای موافق به دست آورد و موفق به کسب حد نصاب لازم برای تصویب نشد. به این ترتیب، ایده رایگان شدن دائمی مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی فعلا به مرحله اجرا نخواهد رسید.
هرچند این رای به معنای پایان کامل بحث نیست، اما نشان می‌دهد اکثریت اعضای شورا در شرایط کنونی، تامین منابع مالی و توسعه زیرساخت‌ها را بر رایگان‌سازی دائمی خدمات ترجیح داده‌اند.
بسیاری از کارشناسان شهری معتقدند میان دو گزینه «دریافت کامل بهای بلیت» و «رایگان شدن کامل خدمات» راه‌حل‌های میانی متعددی وجود دارد. اختصاص یارانه بیشتر به دهک‌های پایین درآمدی، ارائه تخفیف به دانشجویان، کارگران و سالمندان یا رایگان کردن خدمات برای گروه‌های خاص می‌تواند بدون ایجاد فشار سنگین بر بودجه عمومی، بخشی از اهداف عدالت اجتماعی را محقق کند. همچنین برخی کارشناسان تاکید دارند که مهم‌ترین مطالبه شهروندان، نه رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی، بلکه افزایش کیفیت خدمات است. کاهش زمان انتظار، افزایش تعداد واگن‌ها و اتوبوس‌ها، توسعه خطوط جدید، ارتقای ایمنی و دسترسی بهتر به ایستگاه‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند اثر بیشتری بر افزایش استقبال مردم از حمل‌ونقل عمومی داشته باشد.
بحث رایگان شدن مترو و بی‌آرتی تهران، بار دیگر چالش قدیمی مدیریت شهری را آشکار کرد؛ تعارض میان اهداف اجتماعی و محدودیت‌های مالی. موافقان طرح بر عدالت اجتماعی، کاهش هزینه‌های خانوار و تشویق شهروندان به استفاده از حمل‌ونقل عمومی تاکید داشتند و مخالفان از ضرورت تامین منابع مالی پایدار و حفظ امکان توسعه ناوگان سخن گفتند. در نهایت شورای شهر تهران راه احتیاط را برگزید و با این طرح موافقت نکرد. با این حال، طرح موضوع نشان داد که مسئله حمل‌ونقل عمومی همچنان در صدر دغدغه‌های مدیریت شهری قرار دارد. واقعیت این است که آینده تهران، چه با بلیت رایگان و چه بدون آن، به میزان سرمایه‌گذاری در توسعه مترو، اتوبوسرانی و سایر شیوه‌های حمل‌ونقل پاک گره خورده است؛ چرا که هیچ کلانشهری بدون یک شبکه حمل‌ونقل عمومی کارآمد، توان مقابله با ترافیک، آلودگی هوا و هزینه‌های فزاینده زندگی شهری را نخواهد داشت.