آگاه: اما آنچه در خیابانهای تهران دیده میشد، صرفا حرکت منظم یگانها یا نمایش تجهیزات نبود. زنان و مردان، نوجوانان، ورزشکاران، جانبازان دفاع مقدس، اهالی مساجد، خانوادهها و گروههایی از مجموعههای مختلف اجتماعی در کنار نیروهای بسیج در این برنامه حضور داشتند. در میان جمعیت، پرچم ایران و پرچمهای گروههای مختلف دیده میشد و در بخشهایی از مسیر، رژه بانوان و نوجوانان نیز برگزار شد. این ترکیب جمعیتی، به مراسم، وجهی فراتر از یک برنامه نظامی داد؛ تصویری از گروههایی که هرکدام با انگیزهای متفاوت در یک نقطه مشترک کنار هم قرار گرفته بودند: نمایش آمادگی برای دفاع از ایران.
از «حضور» تا «قدرت جمعی»
برای بخشی از شرکتکنندگان، حضور در چنین برنامهای بیش از آنکه یک مراسم مناسبتی باشد، نوعی اعلام موضع در برابر تهدید خارجی بود. معنای «جانفدا» در میان این جمع، آمادگی برای دفاع از کشور و نشان دادن این پیام بود که در صورت تهدید، جامعه ایرانی خود را جدا از سرنوشت کشور نمیداند.
همین ویژگی، یکی از مفاهیم محوری رزمایش بود؛ اینکه قدرت دفاعی صرفا در تجهیزات نظامی خلاصه نمیشود و پشتوانه اجتماعی نیز بخشی از قدرت ملی است. اجتماع صدها هزار نفر در یک محور شهری، از نگاه برگزارکنندگان، قرار بود تصویری از همین پشتوانه باشد؛ تصویری که در آن نیروهای نظامی و اقشار مختلف مردم در کنار یکدیگر قرار گرفتند. در این میان، حضور جانبازان دفاع مقدس نیز برای برگزارکنندگان معنای نمادین داشت؛ نسلی که تجربه جنگ را پشت سر گذاشته و در کنار نوجوانانی قرار گرفت که امروز در قالب «جانفدای ایران» در این رزمایش حاضر شدهاند. ورزشکاران نیز با یاد ورزشکار شهید ساسان فلاحتنواز در این برنامه شرکت کردند.
از سوی دیگر، حضور اهالی مساجد و روحانیون، خانواده کارکنان دستگاههای مختلف و گروههای اجتماعی نشان میداد که برگزارکنندگان تلاش کردهاند دامنه مشارکت را به گروههای مشخص نظامی محدود نکنند. وزارت راه و شهرسازی نیز از حضور خانواده بزرگ این وزارتخانه در کنار مردم و بسیجیان خبر داد.
زن، مرد، نوجوان؛ تصویری از یک اجتماع متنوع
یکی از تصاویر پرتکرار مراسم، حضور زنان و نوجوانان بود. رژه بانوان در مسیر برگزاری رزمایش انجام شد و نوجوانان نیز در قالب گروههای «جانفدای ایران» در مراسم حضور داشتند. زنان همانگونه که در این ۲۰۰ شب حماسه در خیابان پای ثابت دفاع از میهن بودند در این رزمایش نیز پرتعداد و قاطع ایستادگی خود را به رخ بدخواهان کشیدند. اگر دقایقی کنار خیابان انقلاب میایستادی طیفهای سنی مختلفی میدیدی، از جانبازان و پیشکسوتان دفاع مقدس تا نوجوانانی که تجربهای از جنگ ندارند اما در فضایی متفاوت از نسلهای پیشین، خود را بخشی از یک اجتماع دفاعی معرفی میکنند.
در کنار این گروهها، حضور خانوادهها نیز بخشی از فضای مراسم بود. اینجا «دفاع» صرفا در قالب نیروی رزمی تعریف نمیشد؛ مادران، پدران و فرزندان نیز در تصویری جمعی از آمادگی اجتماعی کشور حضور داشتند. این همان نقطهای است که رزمایش «جانفدا» را از یک رژه معمول نظامی متمایز میکند؛ تلاش برای نمایش این گزاره که مقاومت در برابر تهدید، تنها وظیفه یک نهاد نظامی نیست و میتواند به یک مفهوم اجتماعی تبدیل شود.
پیامی که قرار بود از تهران مخابره شود
در ادبیات برگزارکنندگان و چهرههای حاضر در مراسم، «وحدت»، «همبستگی ملی»، «استقلال» و «صیانت از تمامیت ارضی» از مفاهیم پرتکرار بود. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، نیز در این مراسم حضور یافت و حضور اقشار مختلف را نمادی از پیوند مردم با ایران و اراده جمعی برای حفظ عزت و استقلال کشور دانست. حضور حسین طائب رئیس سازمان بسیج، حسن حسنزاده فرمانده سپاه تهران بزرگ، محمد مخبر دستیار و مشاور رهبر انقلاب و جمعی دیگر از مسئولان و چهرههای سیاسی و نظامی نیز در این اجتماع گزارش شد.
در کنار مسئولان، نمایندگانی از مردم یمن نیز در این مراسم حضور داشتند؛ موضوعی که با توجه به جایگاه «جبهه مقاومت» در ادبیات سیاسی و دفاعی برگزارکنندگان، مورد توجه قرار گرفت. نمایش پهپادهای ایرانی و بخشهایی از توانمندیهای دفاعی کشور نیز بخش دیگری از برنامه بود. به این ترتیب، پیام مراسم تنها از طریق تعداد جمعیت منتقل نمیشد؛ تجهیزات دفاعی نیز در کنار نیروی انسانی قرار گرفته بود تا دو وجه «توان نظامی» و «پشتوانه مردمی» همزمان به نمایش گذاشته شود.
رزمایش در برابر روایت «حضور سازمانیافته»
یکی از موضوعاتی که در حاشیه این نوع اجتماعات مطرح میشود، نحوه تفسیر حضور جمعیت است. منتقدان چنین برنامههایی گاهی بر سازمانیافته بودن بخشی از مشارکت تاکید میکنند و برگزارکنندگان در مقابل، بر گستردگی ثبتنام و مشارکت گروههای مختلف اجتماعی تکیه دارند. در تهران، به گفته فرمانده سپاه تهران بزرگ، حدود ۵۰۰ هزار نفر برای شرکت در رزمایش ثبتنام کرده بودند؛ در نهایت،
رژه ۳۱۳ هزار نفری بهعنوان بخش اصلی برنامه برگزار شد.
در چنین شرایطی، اهمیت رزمایش برای برگزارکنندگان تنها به تعداد افراد حاضر محدود نمیشود. «قدرت جمعی» مفهومی است که پشت این حضور قرار دارد: اینکه جامعه بتواند در یک مقطع تهدید، تصویر مشترکی از دفاع از کشور ارائه دهد. دشمن خوب میداند، رزمایشهای مردمی نوعی تمرین اراده است. وقتی مردم در اجتماع جانفدا حضور یافتند، حس «قدرت جمعی» در آنها تقویت شد. پس رسانههای ضد انقلاب میکوشند با ادعای این مطلب که این حضور سازمانیافته بود اثر روانشناختی این اتحاد را از بین ببرند تا مانع تبدیل شدن این حس قدرت به یک «بیدارباش ملی» در برابر تهدیدات شوند. آنها با رزمایشهایی از نوع جانفدا تشنج میگیرند، به دلیل آنکه میترسند مدل «دفاع مردمی ایران» به عنوان الگویی در سایر کشورهای محور مقاومت یا سایر نقاط جهان ترویج شود. حق دارند واهمه داشته باشند؛ اجتماع جانفدا درس مهمی به همراه داشت؛ اراده مردمی، سلاحی است که هیچ تکنولوژی نظامی نمیتواند آن را خنثی کند.
از این منظر، تلاش رسانههای مخالف برای تقلیل چنین اجتماعاتی به «حضور سازمانیافته» نیز بخشی از همان نبرد روایی بر سر معنای حضور مردم تلقی میشود. در روایت حامیان رزمایش، آنچه اهمیت دارد نه تنها تعداد شرکتکنندگان، بلکه اثر روانی مشاهده یک جمعیت بزرگ و متنوع است؛ جمعیتی که در یک نقطه، با یک نماد ملی و با تاکید بر آمادگی برای دفاع از کشور گرد هم آمده است.
«جانفدا»؛ نمایش تجهیزات یا تمرین اراده؟
رزمایش صبح جمعه تهران را میتوان از دو زاویه دید؛ از یک سو، یک برنامه نظامی و نمایش بخشی از توان دفاعی کشور بود و از سوی دیگر، یک اجتماع عمومی برای نشان دادن انسجام اجتماعی در شرایط تهدید. در این نگاه، رزمایشهای مردمی قرار است بیش از آنکه صرفا تمرین نظامی باشند، «تمرین اراده» باشند؛ تمرینی برای اینکه جامعه در برابر تهدید خارجی خود را منفعل نبیند. پیام اصلی چنین حضوری این است که قدرت کشور تنها در موشک، پهپاد و تجهیزات نظامی خلاصه نمیشود و بخشی از آن به اراده مردمی برای ایستادن پای کشور بازمیگردد.
خیابانهای تهران در این روز، محل کنار هم قرار گرفتن نسلها و گروههای مختلف بود؛ از جانبازان جنگ تا نوجوانان، از بانوان تا ورزشکاران و از اهالی مساجد تا خانوادههایی که برای حضور در یک اجتماع عمومی آمده بودند. به همین دلیل، شاید مهمترین تصویر «جانفدایان ایران» نه رژه یک گروه خاص، بلکه جمعیتی باشد که برگزارکنندگان میخواستند آن را نماینده یک اراده عمومی معرفی کنند: اینکه در برابر تهدید، ایران فقط مجموعهای از نهادها نیست؛ مردمی دارد که بخشی از امنیت و آینده کشور را متعلق به خود میدانند.
در نهایت، «جانفدای ایران» برای برگزارکنندگان، تلاشی بود برای تبدیل مفهوم مقاومت از یک واژه نظامی به یک مفهوم اجتماعی؛ مفهومی که در آن، حضور مردم، وحدت ملی و آمادگی برای دفاع از کشور در کنار توانمندی نظامی قرار میگیرد.
رزمایش ۳۱۳ هزار نفری تهران، دستکم در روایت برگزارکنندگان، قرار بود همین تصویر را به نمایش بگذارد: قدرتی که از ترکیب توان دفاعی و اراده اجتماعی شکل میگیرد.
نظر شما