آگاه: فرش دستبافت ایرانی برای ایرانیان فقط یک کالا نیست بلکه هنری است که قرن‌ها فرهنگ، ذوق، تاریخ و مهارت نسل‌های مختلف را در خود حفظ کرده است. شاید به همین دلیل بود که چندی پیش ویدئویی در فضای مجازی دست به دست شد؛ ویدئویی که در آن یک تخته فرش دستبافت در راسته بازاری پهن شده بود و رهگذران، حتی بدون آنکه صاحب فرش را بشناسند، از روی آن عبور نمی‌کردند. بسیاری مسیر خود را تغییر می‌دادند تا پایشان روی فرش نرود.
شاید دلیل این رفتار احترامی است که به فرش ایرانی گذاشته می‌شود. این واکنش تنها احترام به یک شیء نبود احترام به هنری بود که هنوز هم برای ایرانیان جایگاهی ویژه دارد، اما در روزگاری که تورم و افزایش هزینه‌های زندگی بسیاری از اولویت‌های خانوارها را تغییر داده است، دیگر خرید فرش دستبافت در اولویت خانواده‌ها نیست. به بهانه فرارسیدن روز ملی فرش به این پرسش پرداختیم که فرش دستبافت امروز چه جایگاهی در سبد خرید مردم دارد؟ آیا هنوز خانواده‌ها برای خرید یک قالی بزرگ دستبافت هزینه می‌کنند یا الگوی خرید تغییر کرده است؟

فرشی که سفیر فرهنگی ایران شد
نام فرش ایرانی سال‌هاست که از مرزهای کشور فراتر رفته است. شاید کمتر کالایی را می‌توان پیدا کرد که به اندازه فرش دستبافت، تصویر ایران را در جهان نمایندگی کرده باشد. بعد از آن زعفران و پسته است که برند ایرانی با آنها تلفیق و در جهان شناخته شده است. نمونه‌های متعددی از فرش ایرانی و تاریخی در موزه‌های معتبر جهان نگهداری می‌شود. حراجی‌های بزرگ بین‌المللی بارها فرش‌های تاریخی ایران را با قیمت‌های قابل توجه عرضه کرده‌اند و هنوز هم در بسیاری از کشورها، عبارت «Persian Carpet» نمادی از کیفیت، اصالت و هنر محسوب می‌شود. اما در حالی که شهرت جهانی فرش ایرانی همچنان پابرجاست، بازار داخلی با واقعیت‌های اقتصادی متفاوتی روبه‌روست.

تغییر اولویت‌ها در روزگار گرانی
گشتی در میدان فردوسی و بازار فرش مجموعه عباسی نشان می‌دهد مهم‌ترین تغییری که در سال‌های اخیر رخ داده، کاهش توان خرید بخش بزرگی از خانوارهاست.
مردم کمتر به فروشندگان فرش برای خرید فرش‌های بزرگ دستبافت مراجعه می‌کنند. افزایش قیمت مواد اولیه، دستمزد بافندگان، هزینه رنگرزی و حمل‌ونقل باعث شده قیمت فرش دستبافت رشد قابل توجهی داشته باشد. در نتیجه بسیاری از خانواده‌ها خرید فرش را از فهرست نیازهای فوری خود خارج کرده‌اند. این موضوع را یکی از فروشندگان مجتمع عباسی هم تایید می‌کند و می‌گوید: چه کسی می‌تواند فرش ۱۲ متری دستبافت بخرد؟ تازه اگر خرید کجا بیندازد؟ در خانه ۴۰ متری؟ مشتریان ما افرادی هستند که یا فرش صادر می‌کنند یا برای سرمایه‌گذاری می‌خرند. یعنی فرش را می‌خرد و چند سال بعد گران‌تر به خود ما می‌فروشند.
حجت مرادحسنی می‌گوید: اگر در گذشته خرید یک دست فرش برای خانه تازه‌عروس‌ها یا هنگام جابه‌جایی منزل یک اتفاق رایج بود، امروز بسیاری از خانواده‌ها ترجیح می‌دهند همان فرش‌های قدیمی را نگه دارند، آنها را رفو کنند یا از فرش‌های ماشینی استفاده کنند.

از ۱۲ متری تا تابلوفرش
مشکلات اقتصادی مردم و ناتوانی آنها در خرید قالی‌های بزرگ، باعث شده تا تقاضا برای تولید فرش‌های کوچک‌تر بیشتر شود. به همین دلیل فعالان صنعت فرش به سمت تابلو فرش‌ها یا قالیچه‌های کوچک روی آورده‌اند.
این تغییر تنها ناشی از قیمت نیست. کوچک‌تر شدن متراژ خانه‌ها نیز در این روند نقش داشته است. آپارتمان‌های امروزی به اندازه خانه‌های قدیمی فضای خالی ندارند و در بسیاری از آنها دیگر نیازی به فرش‌های بزرگ احساس نمی‌شود. در نتیجه خریدار امروز به جای یک فرش بزرگ، ترجیح می‌دهد یک قالیچه دستبافت کوچک تهیه کند؛ قطعه‌ای که هم هزینه کمتری دارد و هم امکان حضور هنر دستبافت را در خانه حفظ می‌کند.

حداقل یک تکه فرش دستبافت در خانه باشد
یکی از نکات جالبی که در گفت‌وگوهای غیررسمی با فعالان بازار فرش بارها مطرح می‌شود، همین نگاه فرهنگی مردم به فرش دستبافت است. بسیاری از خانواده‌ها حتی اگر توان خرید یک دست کامل فرش را نداشته باشند، همچنان تمایل دارند بخشی از خانه‌شان با فرش دستبافت تزئین شود. برای برخی، یک قالیچه کوچک در اتاق نشیمن کافی است. برای برخی دیگر، یک کناره در راهرو یا اتاق پذیرایی؛ گویی حضور فرش دستبافت در خانه هنوز نوعی پیوند با سنت و اصالت محسوب می‌شود.
خیلی‌ها اکنون با افتخار می‌گویند این فلان فرش از چندین سال قبل به دست‌شان رسیده یا برای مادربزرگشان بوده و کهنگی آن به دلیل قدمتش است. چون فرش هر چه قدیمی‌تر و کهنه‌تر باشد، نزد ایرانی‌ها اصیلتر است.
حالا همین فرش‌ها یا قالیچه‌های کوچک که جایشان از کف زمین به دیوار تغییر پیدا کرده و به تابلو فرش تبدیل شده‌اند، طرح‌های متخلفی پیدا کرده‌اند. اگر قبلا طراحان فرش از طرح‌های سنتی، نقوش شاه‌عباسی، افشان، ترنج، لچک‌ترنج و غیره طرح‌های خود را می‌گرفتند حالا نقوش انسانی و حیوانی، حتی دعا و مناجات و اشعار هم به نقوش تابلوفرش‌ها اضافه شده است. با این حال هنوز هم فرش‌های تبریز، اصفهان، قم، کاشان و نائین به دلیل کیفیت و شهرت تاریخی خود جایگاه ویژه‌ای در بازار دارند ولی در مقابل، بخشی از خریداران جوان به سمت طرح‌های خلوت‌تر و رنگ‌های ملایم‌تر گرایش پیدا کرده‌اند؛ طرح‌هایی که با دکوراسیون مدرن هماهنگی بیشتری دارند.
تغییر سبک زندگی بر بازار فرش اثر زیادی گذاشته است. خیلی از افراد به سمت دکوراسیون مینیمال، مبلمان مدرن و آپارتمان‌های کوچک رفته‌اند و به تبع آن، به دنبال فرش‌هایی با نقش‌های ساده‌تر و رنگ‌های خنثی هستند. البته این تغییر به معنای حذف فرش دستبافت نیست، بلکه نوع حضور آن در خانه عوض شده است. امروزه یک فرش دستبافت به جای پوشاندن تمام کف اتاق، به عنوان نقطه کانونی دکوراسیون مورد استفاده قرار گیرد.
احمد تبارحسینی از کارشناسان حوزه فرش است که می‌گوید: فرش دستبافت ایران همچنان از ارزش فرهنگی و هنری بسیار بالایی برخوردار است اما بازار آن تحت تاثیر شرایط اقتصادی قرار دارد. این اتفاق هم برای یکی، دو سال اخیر نیست. چند سالی است با این مشکل مواجهیم.

چالش بافندگان
در سوی دیگر بازار فرش، بافندگان قرار دارند؛ زنانی و مردانی که ساعت‌های طولانی پشت دار قالی می‌نشینند تا نقشی تازه خلق کنند. افزایش هزینه‌های تولید، دشواری تامین مواد اولیه و کاهش برخی بازارهای صادراتی از جمله مشکلاتی است که فعالان این حوزه به آن اشاره می‌کنند. پس اگر حمایت کافی از بافندگان صورت نگیرد، بخشی از دانش و مهارت سنتی این هنر ممکن است به تدریج آسیب ببیند.
مهم‌تر از همه اینکه بافندگان فرش با زحمت زیادی فرش می‌بافند اما خریداران به قیمت کم آن را می‌گیرند و به دلار و یورو به خارج از کشور ارسال می‌کنند. به همین دلیل بافندگان کمتر می‌توانند از این بازار سهم داشته باشند به همین دلیل تنها در صورتی که خریداری داشته باشند به سمت بافت فرش دستبافت می‌روند. فرش ایرانی هراندازه هم که گران باشد و خانه‌های ایرانی نتواند مزین به این هنر شود اما جایگاه آن نزد ایرانی‌ها احترام دارد. احترامی که به نقش و اصالت و زحمت بافندگانش ربط پیدا می‌کند.