آگاه: محرم هر سال از راه می‌رسد، اما از سال ۶۱ هجری قمری تا امسال شاید هیچ محرمی، شبیه محرم سال قبل نشده است. هر دوره، پرسش‌های خود را دارد و هر نسل، پاسخ‌های خود را در آینه عاشورا جست‌وجو می‌کند. راز ماندگاری این آیین نیز شاید همین باشد؛ اینکه عاشورا صرفا یک واقعه تاریخی باقی نمانده و در هر زمان توانسته با مسائل و نیازهای جامعه پیوند بخورد. اما آنچه این پیوند را ممکن کرده، فقط خود واقعه عاشورا نیست؛ بلکه نهادی است که قرن‌ها حامل این پیام بوده است: هیات.

هیات؛ قدیمی‌ترین رسانه مردمی
هیات را نمی‌توان صرفا یک مجلس عزاداری دانست. این نهاد در طول تاریخ ایران کارکردهای متعددی داشته و به همین دلیل توانسته در بزنگاه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی نقش‌آفرین باشد. اگر عاشورا متن است، هیات رسانه‌ای است که این متن را برای هر نسل بازخوانی می‌کند.
شاید مهم‌ترین ویژگی هیات، رسانه بودن آن باشد. پیش از آنکه شبکه‌های اجتماعی، تلویزیون و رسانه‌های مدرن شکل بگیرند، هیات یکی از فراگیرترین رسانه‌های مردمی بود. مردم در آن گرد هم می‌آمدند، سخن می‌شنیدند، تحلیل می‌کردند، تجربه‌های مشترک می‌ساختند و درباره مسائل روز گفت‌وگو می‌کردند. هیات تنها پیام عاشورا را منتقل نمی‌کرد؛ بلکه عاشورا را با زبان زمانه ترجمه می‌کرد. در دهه ۴۰ شمسی، امام خمینی(ره) این ظرفیت را به‌خوبی شناخت. او دریافت که هیات صرفا محل سوگواری نیست، بلکه یک شبکه اجتماعی تمام‌عیار است که می‌تواند مردم را حول یک روایت مشترک گرد آورد. در آن سال‌ها، منبرها، نوحه‌ها، دسته‌های عزاداری و حتی نمادهای محرم حامل پیام‌های اجتماعی و سیاسی شدند. عاشورا از دل تاریخ بیرون آمد و به زبان روز جامعه سخن گفت.
اما اهمیت هیات به همان دوره محدود نماند. در سال‌های دفاع مقدس نیز هیات‌ها به مراکز سازماندهی، پشتیبانی و تقویت روحیه عمومی تبدیل شدند. بسیاری از رزمندگان از دل همین مجالس راهی جبهه شدند و بسیاری از خانواده‌ها در همین فضاها معنای صبر و ایستادگی را تجربه کردند. امروز نیز اگرچه شکل تهدیدها تغییر کرده، اما نیاز جامعه به همبستگی از بین نرفته است. شاید بیش از هر زمان دیگری، جامعه با انبوهی از پیام‌های متضاد، نگرانی‌های اقتصادی، فشارهای روانی و جنگ روایت‌ها روبه‌رو باشد. در چنین شرایطی، هیات همچنان یکی از معدود نهادهایی است که می‌تواند مردم را فارغ از تفاوت‌های اجتماعی، اقتصادی و نسلی کنار یکدیگر بنشاند. اما شاید مهم‌ترین کارکرد هیات، چیزی فراتر از گردهم‌ آوردن افراد باشد؛ هیات هویت جمعی تولید می‌کند. در روزگاری که بسیاری از پیوندهای سنتی جامعه تضعیف شده‌اند و افراد بیش از گذشته در معرض تجربه‌های فردی قرار گرفته‌اند، هیات هنوز می‌تواند یک «ما»ی مشترک بسازد. فرد در هیات صرفا یک مخاطب نیست؛ عضوی از یک خانواده بزرگ‌تر است. احساسی که از کنار هم نشستن نسل‌ها، مشارکت در یک آیین مشترک و تعلق به یک روایت تاریخی شکل می‌گیرد، همان سرمایه‌ای است که در روزهای بحران به انسجام اجتماعی تبدیل می‌شود.

هیات؛ مدرسه تربیت اجتماعی
یک هیات تراز ویژگی‌ای دارد که کمتر نهادی در جامعه امروز از آن برخوردار است؛ همه را می‌پذیرد. کودک در کنار نوجوان می‌نشیند. جوان در کنار سالمند. زن و مرد هر کدام نقش خود را ایفا می‌کنند. خانواده محور است. هیچ محدودیتی از جنس، سن، طبقه اجتماعی یا موقعیت اقتصادی برای ورود به این فضا وجود ندارد. همین ویژگی باعث شده هیات به یکی از معدود عرصه‌های گفت‌وگوی بین ‌نسلی در جامعه تبدیل شود. از سوی دیگر، هیات صرفا محل حضور نیست؛ محل مشارکت است.
کودکی که امروز استکان جمع می‌کند، نوجوانی که مسئول نظم مجلس است، چند سال بعد مسئولیت بخشی از برنامه را برعهده می‌گیرد و این نوعی از آموزش مدیریت و روابط اجتماعی است. جوانی که برای تولید محتوای رسانه‌ای هیات فعالیت می‌کند، مهارت‌های ارتباطی، مدیریتی و اجتماعی می‌آموزد. هیات از این جهت یک مدرسه اجتماعی است؛ مدرسه‌ای که آموزش در آن نه با کتاب و کلاس، بلکه با مشارکت و تجربه صورت می‌گیرد.
این همان ظرفیتی است که باعث شده هیات در طول زمان به نهادی پایدار تبدیل شود. بسیاری از نهادها با تغییر نسل‌ها تضعیف می‌شوند، اما هیات به دلیل آنکه هر نسل را وارد فرآیند مسئولیت‌پذیری می‌کند، توانسته خود را بازتولید کند.

هیات؛ شبکه حل مسئله
کارکرد دیگر هیات، گره‌گشایی اجتماعی است. در ذهن بسیاری از مردم، هیات با روضه و عزاداری شناخته می‌شود، اما واقعیت این است که بخش مهمی از فعالیت‌های هیات‌ها خارج از ساعات مراسم اتفاق می‌افتد. کمک به خانواده‌های نیازمند، تهیه جهیزیه، آزادی زندانیان، حمایت از بیماران، امدادرسانی در حوادث طبیعی و فعالیت‌های داوطلبانه اجتماعی، تنها بخشی از این کارکردهاست.
به همین دلیل، هیات را می‌توان یکی از مهم‌ترین شبکه‌های سرمایه اجتماعی در ایران دانست. جایی که اعتماد شکل می‌گیرد، روابط انسانی تقویت می‌شود و افراد یاد می‌گیرند برای حل مسائل جمعی کنار یکدیگر بایستند.
محرم امسال اما یک ویژگی دیگر نیز دارد. بسیاری از موکب‌ها، راهپیمایی‌های مردمی، تجمع‌های شبانه و حرکت‌های اجتماعی که در ماه‌های گذشته شکل گرفته‌اند، به نوعی از فرهنگ هیات وام گرفته‌اند. همان نظم داوطلبانه، همان روحیه خدمت، همان مشارکت مردمی و همان حس تعلق جمعی که سال‌ها در هیات‌ها تجربه شده، امروز در عرصه‌های دیگر اجتماعی نیز دیده می‌شود. به تعبیر دیگر، محرم امسال فقط آغاز یک مراسم نیست؛ بازگشت یک فرهنگ به خاستگاه خود است. فرهنگ موکب، خدمت، همراهی، ایثار و حضور اجتماعی که در ماه‌های گذشته در عرصه‌های مختلف بروز پیدا کرده، اکنون دوباره در بستر طبیعی خود یعنی هیات و محرم قرار می‌گیرد و شاید دقیقا در همین نقطه باشد که ظرفیت عاشورا بیش از همیشه خود را نشان می‌دهد.

بازگشت یک فرهنگ به خاستگاه خود در روزهای جنگی
عاشورا صرفا روایت شهادت نیست؛ روایت حفظ امید در اوج تنهایی است. روایت ایستادگی در شرایطی است که پیروزی ظاهری دور از دسترس به نظر می‌رسد. روایت مسئولیت‌پذیری انسان در لحظه‌های سرنوشت‌ساز است. به همین دلیل، هر جامعه‌ای که خود را درگیر چالش‌ها و بحران‌ها می‌بیند، می‌تواند بخشی از تجربه تاریخی خود را در آینه عاشورا بازخوانی کند.
هیات نیز دقیقا همین کار را انجام می‌دهد. هیات حافظه تاریخی جامعه را زنده نگه می‌دارد و اجازه نمی‌دهد تجربه‌های جمعی به فراموشی سپرده شوند. در روزگاری که فرسایش اجتماعی، ناامیدی و فردگرایی می‌تواند سرمایه‌های یک جامعه را تضعیف کند، هیات همچنان مردم را به یکدیگر پیوند می‌دهد و آنان را حول یک روایت مشترک گرد می‌آورد.
هیات نهادی است که در بزنگاه‌های تاریخی کشور ما همواره توانسته در توانمند سازی نهاد جامعه نقش آفرین باشد. در مشروطه به کمک‌مان آمده، در قحطی بعد از جنگ جهانی اول سفره‌های اطعامش مردم را از مرگ نجات داد، در انقلاب مبارزه را یادمان داد و در دفاع مقدس انگیزه برای ایستادگی فراهم کرد.
لذا امروز هم کارکرد دیگری یافته است. آن روزهای پر از بهت و نگرانی ابتدای جنگ ۴۰ روزه، پیام‌های عاشورا و فرهنگ هیات خود را نمایان کرد. برپایی موکب‌ها، پخش نذری در میان مردم روزه‌دار، شعارهای یک دست و هماهنگ در دفاع از مردان میدان و نترسیدن از ایستادن حتی در زمان بمباران همه وام گرفته از فرهنگ هیات است که شیعه از بدو تولد، هر سال آن را به بهترین شکل تجربه کرده و می‌آموزد. از این رو ما می‌دانیم در شرایط بحرانی چه باید بکنیم. راز ماندگاری هیات این تصویر ساده است؛ اینکه هرکس سهمی در آن دارد و هیچ‌کس در آن تماشاگر صرف نیست.
قرن‌ها از عاشورا گذشته است، اما نهادی که پیام آن را حمل می‌کند هنوز زنده است. نهادی که در دوره‌ای رسانه نهضت بود، در دوره‌ای پشتیبان مقاومت شد و امروز نیز می‌تواند در روزهای دشوار، امید، انسجام و همدلی را بازتولید کند. محرم از راه رسیده است و این فرصتی دوباره است برای آنکه جامعه ایرانی نه تنها یک خاطره تاریخی، بلکه ظرفیت‌های زنده خود برای همدلی، مشارکت و ایستادگی را به یاد بیاورد.