آگاه: آیینهای محرمی تنها مراسمی مذهبی نیستند؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی به شمار میروند. بسیاری از آنها در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور ثبت شدهاند و برخی نیز به دلیل ارزشهای هنری و مردمشناختی، مورد توجه پژوهشگران داخلی و خارجی قرار گرفتهاند.
دهه نخست محرم را میتوان یکی از بزرگترین رویدادهای سالانه میراث ناملموس ایران دانست؛ رویدادی که در آن میلیونها نفر، نقش حافظان سنتهای چندصدساله را بر عهده میگیرند. در میان صدها رسم و آیین عاشورایی که در نقاط مختلف کشور برگزار میشود، برخی از آنها شهرتی ملی پیدا کردهاند و هر سال هزاران نفر را از شهرهای مختلف به سوی خود میکشانند. برخی دیگر اما همچنان در محدوده جغرافیایی خاصی باقی ماندهاند و کمتر در رسانهها مورد توجه قرار گرفتهاند و برخی نیز پا را فراتر از ایران گذاشته و در جهان شهرت دارند. مرور این آیینها، در واقع سفری است به بخشی از هویت فرهنگی ایران.
اما قبل از سفر به هر کدام از این مقاصد باید شرایط سفر را نیز در نظر گرفت اینکه آیا پرواز در زمان مناسب پیدا خواهد شد یا نه. بلیت قطار وجود دارد یا امکان رزرو صندلی اتوبوس هست یا خیر. به همین دلیل شرکت در هر کدام از این مراسم باید برنامهریزی شده باشد. چون استقبال گسترده از آنها موجب میشود در زمان کوتاه آخر هفته حجم زیادی از عزاداران به این شهرها سفر کنند و به تبع آن، پیدا کردن بلیت و اتاق سخت خواهد شد.
سرزمین نخلهای عزادار
شاید هیچ آیین عاشورایی به اندازه نخلگردانی با نام یزد گره نخورده باشد. در روز عاشورا، میدان امیرچخماق یزد و بسیاری از حسینیههای شهرهای تفت، مهریز، اشکذر و میبد شاهد حرکت سازههای عظیم چوبی هستند که «نخل» نام دارند. نخل، سازهای بزرگ از چوب است که با پارچههای سیاه، آینه، شمشیر، خنجر، چراغ و نمادهای مختلف تزئین میشود. در روز عاشورا صدها نفر زیر تیرهای چوبی آن قرار میگیرند و سازه را بر دوش حمل میکنند. صدای نوحهخوانی، اشک عزاداران و حرکت آرام نخل، تصویری را خلق میکند که برای بسیاری از مردم نماد عاشورای ایرانی است.
نخلگردانی به شکل کنونی از دوره صفویه در ایران رواج یافته است. این آیین از سنتهای کهن سوگواری ایرانی تاثیر پذیرفته و در طول زمان با فرهنگ عاشورا درآمیخته است. برخی نخل را نمادی از تابوت یا پیکر امام حسین (ع) میدانند.
برای حضور در این مراسم، سفر به یزد در روز عاشورا بهترین گزینه است. دسترسی به این شهر از طریق پرواز، قطار و مسیرهای جادهای امکانپذیر است و بسیاری از گردشگران فرهنگی و مذهبی برنامه سفر خود را با زمان برگزاری این آیین هماهنگ میکنند به همین دلیل شهر یزد یکی از شلوغترین شهرها در این ایام است.
اردبیل؛ طشتهایی به یاد فرات
اگر یزد با نخل شناخته میشود، اردبیل را باید شهر طشتگذاری دانست. این آیین که در مساجد و حسینیههای استان اردبیل و بخشهایی از آذربایجان شرقی و غربی برگزار میشود، از مهمترین مراسم آغاز محرم در شمال غرب کشور به شمار میرود. در این مراسم، طشتهای آب با احترام و تشریفات خاصی وارد مسجد میشوند و عزاداران گرد آنها جمع میشوند. آب در فرهنگ عاشورا نمادی از تشنگی شهدای کربلا و محرومیت آنان از آب فرات است. به همین دلیل طشتگذاری یادآور یکی از مهمترین بخشهای روایت عاشورا محسوب میشود.
بر اساس مطالعات مردمشناسی منتشرشده از سوی وزارت میراث فرهنگی، این آیین چندین قرن قدمت دارد و در طول نسلها به صورت شفاهی و عملی منتقل شده است. بسیاری از خانوادههای اردبیلی هنوز هم مشارکت در طشتگذاری را بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی خود میدانند. برای شرکت در این مراسم میتوان از طریق مسیر هوایی به اردبیل رسید. البته شهر اردبیل به تازگی به شبکه ریلی کشور نیز پیوسته است اما تعداد قطارها به این مقصد فراگیر نشده است. همچنین میتوان از مسیرهای جادهای استفاده کرد یا از تهران تا تبریز با قطار و سپس با اتوبوس به سمت اردبیل رفت. بهترین زمان حضور نیز روزهای ابتدایی ماه محرم است؛ زمانی که طشتگذاری در مساجد مختلف انجام میشود.
زنجان، یک شهر عزادار
نام زنجان در سالهای اخیر بیش از هر چیز با مراسم حسینیه اعظم گره خورده است. مراسمی که از آن به عنوان یکی از بزرگترین تجمعات عزاداری کشور یاد میشود و هر سال هزاران نفر از سراسر ایران برای شرکت در آن راهی زنجان میشوند.
ریشه این مراسم به بیش از یک قرن پیش بازمیگردد. حسینیه اعظم زنجان در طول دههها به یکی از مهمترین مراکز عزاداری کشور تبدیل شده و مراسم عزاداری آن در روز هشتم محرم شهرتی جهانی دارد. اگرچه این حسینیه در ایام جنگ ۴۰ روزه اخیر دچار آسیبهای بسیار ناشی از حملات صهیونی و آمریکایی شد اما همچنان بیرق عزای حسینی از سوی این حسینیه برپاست. زنجان از طریق آزادراه تهران- زنجان، مسیر ریلی و شبکه حملونقل ریلی و جادهای به راحتی قابل دسترسی است.
سوگواری با نوای خلیج فارس
در جنوب ایران، محرم رنگ و بویی متفاوت دارد. سینهزنی بوشهری یکی از شناختهشدهترین آیینهای عزاداری جنوب کشور است که به دلیل ساختار منظم، نوحههای خاص و شیوه متفاوت عزاداری شهرت یافته است.
در این مراسم عزاداران به صورت حلقههای منظم در کنار یکدیگر قرار میگیرند و با ریتمی هماهنگ به نوحهخوانی پاسخ میدهند. مراسم بوشهر نه تنها برای مردم منطقه اهمیت مذهبی دارد، بلکه از منظر موسیقی آیینی نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. بسیاری از نوحههای بوشهری دارای ساختارهای موسیقایی منحصربهفردی هستند که آنها را از دیگر مناطق کشور متمایز میکند. برای حضور در این مراسم میتوان از طریق پرواز به بوشهر یا مسیر زمینی اقدام کرد. قطار هنوز به بوشهر نرسیده ولی میتوان تا شیراز با قطار و سپس ادامه مسیر را با اتوبوس رفت. شبهای تاسوعا و عاشورا اوج برگزاری این آیینهاست. بوشهریها مهماننوازند اما بهتر است قبل از سفر به این شهر تکلیف رزرو محل اقامت را روشن کرد چون این شهر مراکز اقامتی کمی دارد.
علم؛ نماد پرچمهای کربلا
در بسیاری از مناطق کشور، بهویژه در خراسان رضوی، سمنان و بخشهایی از مازندران، علمگردانی از آیینهای اصلی محرم است. علمها که با پارچههای سبز، سیاه و نمادهای مذهبی تزئین میشوند، در میان عزاداران حرکت داده میشوند و مردم با احترام از کنار آنها عبور میکنند.
این آیین نمادی از پرچمهای سپاه امام حسین (ع) است. در برخی مناطق، نگهداری و حمل علم افتخاری خانوادگی محسوب میشود و نسلهای مختلف یک خانواده این مسئولیت را بر عهده میگیرند.
چایینه عزاداران زنان لر
عزاداری چایینه، گونهای از عزاداری زنان لر است که در رسای از دست دادن مردان بزرگ انجام میدهند. این عزاداری اشعار و نواهای ویژهای دارد که زنان ایلامی آنها را در حالی که به صورت حلقهای دور هم نشستهاند و با دست به سروصورت میزنند، میخوانند. زمانی که اشعار عزاداری به اوج خود میرسد، زنان وسط حلقه بلند شده و به صورت دایرهوار میچرخند، سرهایشان را به هم نزدیک میکنند و به پیشانی خود میکوبند. به زنی که در دسته عزاداران مداح اصلی به شمار میآید «ملایه» گفته میشود.
در چایینه قاسم رسم بر این است که بر تن دختری جوان، لباس عروس میپوشانند و دو شمع به دستهای او میدهند. ملایه شروع به خواندن ترانه میکند. سپس زنی کفن خونآلودی به نشانه خبر شهادت قاسم میآورد. ملایه شمعها را خاموش میکند. چادری سیاه بر سر عروس میاندازد و مداحی میکند.
این آیین در برخی از شهرهای استان ایلام و لرستان برگزار میشود. برای رفتن به این مراسم باید از مسیرهای جادهای یا هوایی استفاده کرد. در این شهرها نیز پیدا کردن مرکز اقامتی در این ایام کمی مشکل است.
خاک عزا بر سر ریختن
در زبان محلی به این آیین عزاداری «خرهگیری» گفته میشود. (خره بهمعنای «گل» است.) آیین گلمالی از روز هفتم محرم با حمام رفتن مردها و اصلاح سر و صورتشان شروع میشود و تا شام غریبان ادامه دارد.
عزاداران لرستانی به این منظور در روز تاسوعا جلوی تکیهها، حوضچههایی از گل را با خاک نرم و گلاب درست میکنند. مردم نیز در تمام شب به نیت برآورده شدن حاجاتشان اطراف این حوضچهها شمع روشن میکنند. سپس در روز عاشورا مردم عزادار بعد از اینکه در این حوضچهها خودشان را گلمالی کردند، در کنار آتش خودشان را خشک میکنند و تا شام غریبان با همان لباسها عزاداری میکنند.
روایت کربلا بر صحنه نمایش (تعزیه)
در کنار آیینهای خیابانی، یکی از مهمترین جلوههای فرهنگی محرم در ایران تعزیه است؛ هنری که بسیاری آن را مهمترین شکل نمایش سنتی ایرانی میدانند.
تعزیه روایت واقعه عاشورا را از طریق نمایش، موسیقی و گفتوگو بازآفرینی میکند. این هنر در سال ۲۰۱۰ میلادی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسید و به عنوان یکی از شاخصترین هنرهای آیینی ایران شناخته شد.
هرچند شکل امروزی تعزیه در دوره قاجار به اوج رسید، اما ریشههای آن به دورههای پیشین بازمیگردد. استانهای مرکزی، تهران، قزوین، سمنان و اصفهان از مهمترین مراکز اجرای تعزیه در کشور هستند. بسیاری از نسخههای تعزیه که امروز اجرا میشوند، قدمتی بیش از ۱۰۰ سال دارند و نسل به نسل در میان تعزیهخوانان منتقل شدهاند.
یکی از این تعزیهها در روز سوم شهادت امام حسین (ع) در برخی از نقاط تهران برگزار میشود؛ در این نمایش خیابانی، کاروان بنی اسد با روایتهای یکسان در خیابان به راه میافتد و مراسم عزاداری را اجرا میکند. اجرای این برنامه در برخی مناطق تهران تنها به عهده زنان است.
این میراث هنوز زنده است
وجه مشترک تمام این آیینها، استمرار و پویایی آنهاست. برخلاف بسیاری از سنتهای تاریخی که تنها در کتابها باقی ماندهاند، آیینهای عاشورایی هنوز در زندگی روزمره مردم حضور دارند. هر سال کودکان در کنار بزرگترها این مراسم را میبینند و میآموزند و به این ترتیب زنجیره انتقال میراث فرهنگی ادامه پیدا میکند.
حفظ این آیینها نیازمند مستندسازی دقیق، حمایت از برگزارکنندگان و جلوگیری از تحریف سنتهای اصیل است. در سالهای اخیر تلاشهایی برای ثبت ملی و مستندسازی این مراسم انجام شده، اما هنوز بسیاری از آیینهای محلی نیازمند پژوهش و معرفی بیشتر هستند.
نظر شما