آگاه: در منظومه فکری حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینیخامنهای، رهبر شهید انقلاب اسلامی، این میراث جایگاهی راهبردی دارد. در بیانات متعدد، ایشان بر ضرورت «احیای آثار علمی گذشتگان»، «توجه به ظرفیت عظیم تمدن اسلامی» و «اتکا به میراث علمی دانشمندان مسلمان و ایرانی در مسیر تولید علم» تاکید کردهاند. از این منظر، نسخههای خطی صرفا اشیای کتابخانهای نیستند، بلکه منابع زندهای برای بازسازی هویت علمی جهان اسلام محسوب میشوند.
میراث مکتوب؛ پیوند گذشته و آینده علم
امام شهید حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینیخامنهای در تبیین مسیر پیشرفت علمی کشور، همواره بر این نکته تاکید داشتهاند که حرکت علمی امروز باید بر شانههای میراث علمی گذشته استوار باشد. در همین چارچوب، احیای آثار دانشمندان مسلمان و ایرانی و دسترسی به منابع اصیل علمی، بخشی از فرآیند «تولید علم بومی» تلقی میشود. ایشان در بیانات مختلف، بر این نکته تاکید کردهاند که تمدن اسلامی در دوره اوج خود، تولیدکننده علم بوده و این ظرفیت در آثار مکتوب و نسخههای خطی باقی مانده است؛ آثاری که بخش بزرگی از آن هنوز تصحیح، تحقیق و منتشر نشده است. بر همین اساس، توجه به نسخههای خطی، بخشی از یک پروژه تمدنی برای بازگشت به جایگاه علمی جهان اسلام تلقی میشود.
نگاه تمدنی به نسخههای خطی
در این نگاه، نسخه خطی تنها یک سند تاریخی نیست، بلکه حامل «دانش انباشته تمدن اسلامی» است. از علوم قرآنی و حدیث گرفته تا فلسفه، طب، ریاضیات، نجوم، ادبیات و تاریخ، همگی در قالب هزاران نسخه خطی در کتابخانههای جهان پراکندهاند. امام شهید بارها بر ضرورت شناسایی این آثار، فهرستنگاری علمی، مرمت و حفاظت، تصویربرداری و دیجیتالسازی و مهمتر از همه، تصحیح و انتشار تاکید کردهاند؛ زیرا بدون این اقدامات، بخش بزرگی از میراث علمی امت اسلامی در معرض فراموشی قرار میگیرد.
اقدام عملی: اهدای مجموعه نسخههای خطی
یکی از جلوههای عملی این نگاه، اهدای مجموعهای گسترده از نسخههای خطی کتابخانه شخصی امام شهید به کتابخانه آستان قدس رضوی است. این اقدام، که شامل هزاران نسخه در حوزههای مختلف علوم اسلامی و انسانی است، از مهمترین انتقالهای میراث مکتوب در سالهای اخیر به شمار میرود.
این مجموعه اکنون در اختیار پژوهشگران قرار دارد و بخشی از آن نیز فهرستنگاری و معرفی شده است. اهمیت این اقدام در آن است که نشان میدهد نگاه به نسخه خطی، در این منظومه فکری، از سطح توصیه فرهنگی فراتر رفته و به «کنش نهادی» تبدیل شده است. بر اساس آمار منتشر شده، هزاران نسخه خطی و میراثی شیعه و اشیای ارزشمند فرهنگی و تاریخی در فاصله سالهای ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۴، یعنی زمان نزدیک به شهادت آن امام بزرگوار، به آستان قدس رضوی تقدیم و اهدا شده است.
استعمار فرهنگی و مسئله حافظه تاریخی
در بیانات رهبر شهید، مفهوم «استعمار فرهنگی» و «تهاجم فرهنگی» بهعنوان یکی از ابعاد سلطه تمدنی قدرتهای بزرگ مورد تاکید قرار گرفته است. در این چارچوب، یکی از اشکال سلطه، تضعیف یا قطع ارتباط ملتها با حافظه تاریخی و فرهنگی خود است. هرچند در هیچ بیانیه رسمی، تعبیر خاصی درباره «نسخههای خطی و صهیونیسم» وجود ندارد، اما در سطح کلان، تاکید بر حفظ هویت فرهنگی و جلوگیری از انقطاع تاریخی، زمینهای برای فهم اهمیت صیانت از میراث مکتوب در برابر فراموشی و نابودی است. بر این اساس، حفاظت از نسخههای خطی را میتوان بخشی از «مقاومت فرهنگی» در برابر فراموشی تاریخی و سلطه معرفتی دانست.
شکلگیری مرکز بینالمللی میکروفیلم نور با تاکید رهبری
در امتداد همین نگاه، تاسیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور در دهلینو یکی از اقدامات مهم در حوزه صیانت از میراث مکتوب اسلامی و ایرانی به شمار میآید. بر اساس روایتهای شفاهی منتشرشده از سوی دکتر مهدی خواجهپیری مدیر و بنیانگذار اجرایی این پروژه، شکلگیری این مرکز با حمایت و تاکید حضرت آیتالله خامنهای انجام گرفته و هدف آن، شناسایی و تصویربرداری از نسخههای خطی اسلامی در کتابخانههای شبهقاره هند بوده است؛ منطقهای که یکی از بزرگترین ذخایر نسخههای خطی اسلامی و ایرانی را در خود جای داده است.
این مرکز توانست در عمل هزاران نسخه خطی را شناسایی کند، از آنها نسخه میکروفیلم و تصویری تهیه کرده و دسترسی پژوهشگران ایرانی و بینالمللی را به این منابع فراهم سازد. این اقدام، یکی از گستردهترین پروژههای حفاظت از میراث مکتوب شیعه و اسلام در خارج از ایران به شمار میآید.
انتقال تجربه به ایران و تاسیس شعبه تهران
در ادامه این روند، با گسترش فعالیتهای مرکز، بخشی از دانش فنی، تجربههای اجرایی و ظرفیتهای تخصصی آن به ایران منتقل شد. بر اساس همان روایتهای شفاهی، این انتقال با حمایت و پیگیری در سطح عالی صورت گرفت و زمینه تاسیس شعبه دوم مرکز در تهران فراهم شد. این شعبه، ماموریتهایی در حوزه حفاظت از نسخههای خطی، تصویربرداری و مستندسازی، آموزش نیروهای متخصص و همکاری با کتابخانهها و مراکز اسنادی بر عهده گرفت و به یکی از مراکز تخصصی در این حوزه تبدیل شد.
میراث مکتوب به مثابه زیرساخت تمدن
در مجموع، میتوان گفت در منظومه فکری امام شهید حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینیخامنهای، نسخههای خطی و میراث مکتوب، نه یک حوزه حاشیهای، بلکه بخشی از زیرساخت تمدنی جهان اسلام هستند. تاکید بر احیای آثار گذشتگان، حمایت از فهرستنگاری و مرمت و اقدامات عملی در حوزه انتقال و صیانت از این میراث، همگی در راستای یک هدف کلان قابل تحلیل است: بازسازی ظرفیت علمی و فرهنگی تمدن اسلامی.
در این میان، مرکز بینالمللی میکروفیلم نور بهعنوان یکی از هزاران نمونههای برجسته نهادسازی فرهنگی امام شهید و همچنین نقش اجرایی مهدی خواجهپیری در تحقق آن، بخشی از تجربه عملی این رویکرد محسوب میشود؛ تجربهای که نشان میدهد حفاظت از میراث مکتوب، صرفا یک فعالیت آرشیوی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان حفظ هویت علمی و تاریخی جهان اسلام است.
نظر شما