آگاه: نگاهی به دهه‌های مختلف زندگی سیاسی رهبر شهید نشان می‌دهد که هرگاه فرصتی فراهم شده، از مجموعه‌های تاریخی، موزه‌ها و یادگارهای تمدنی ایران بازدید کرده‌اند و در بسیاری از این بازدیدها یادداشت‌هایی نوشته‌اند که امروز به‌عنوان اسناد مهم حوزه میراث فرهنگی شناخته می‌شوند. این اسناد، تصویری متفاوت از نسبت انقلاب اسلامی با تاریخ ایران ارائه می‌کنند؛ نسبتی که بر حفظ، شناخت، عبرت‌آموزی و بهره‌گیری از میراث تاریخی برای تقویت هویت ملی استوار است.

کاخ گلستان؛ حفظ آثار برای عبرت تاریخ
یکی از مهم‌ترین اسناد موجود، دست‌نوشته رهبر شهید در جریان بازدید چندساعته از کاخ گلستان در ۱۸ آذر ۱۳۶۷ است. کاخی که محل تاجگذاری ۱۱ پادشاه ایران بوده و می‌توانست پس از انقلاب، همانند آنچه در برخی انقلاب‌های جهان رخ داد، به نمادی برای تخریب گذشته تبدیل شود؛ اما چنین نشد.رهبر شهید در یادداشت خود، ضمن اشاره به فراز و فرودهای تاریخ ایران، تاکید کردند که ملت امروز برای شناخت گذشته و عبرت گرفتن از آن به این آثار نیاز دارد. جمله ماندگار ایشان که «حفظ این آثار لازم و وظیفه حتمی ماست» را می‌توان یکی از صریح‌ترین مواضع درباره ضرورت صیانت از میراث تاریخی دانست. در همان یادداشت، نگاه ایشان تنها متوجه کارکرد سیاسی کاخ نبود، بلکه هنر ایرانی را نیز ستودند و از «ذوق جوشان ایرانی» و «گنجینه‌ای که باید با وسواس و دقت از آن مراقبت شود» سخن گفتند. این نگاه نشان می‌دهد که حتی بناهایی که در دوره حکومت‌های پیشین ساخته شده‌اند، از منظر رهبر شهید بخشی از سرمایه فرهنگی ملت ایران محسوب می‌شوند.

ستایش هنر ایرانی و درس گرفتن از تاریخ
چند روز پس از بازدید از کاخ گلستان، رهبر شهید در جایگاه رئیس‌جمهور وقت از مجموعه جهانی تخت‌جمشید بازدید کردند. حضوری که در فضای سال‌های نخست انقلاب، پیام مهمی درباره نگاه جمهوری اسلامی به میراث ایران باستان داشت.
ایشان در دفتر یادبود تخت‌جمشید از دو جنبه این مجموعه سخن گفتند؛ نخست، عظمت هنر، ذوق و توانایی انسان ایرانی در خلق چنین اثری و دوم، عبرت‌های تاریخی ناشی از حکومت‌هایی که این شکوه را در خدمت قدرت فردی قرار داده بودند.
در پایان همان یادداشت، جمله‌ای ثبت شد که امروز یکی از مهم‌ترین اسناد حوزه میراث فرهنگی به شمار می‌رود: «این آثار را ما باید گنجینه و ذخیره ارزشمندی بدانیم... و باید آنها را حراست کنیم.» سال‌ها بعد حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در دیدار با مسئولان استان فارس، بار دیگر به تخت‌جمشید پرداختند و تاکید کردند که این بناها محصول «ذهن ایرانی»، «سرانگشت هنرمند ایرانی» و «ذوق ایرانی» است و همین موضوع، مایه افتخار یک ملت محسوب می‌شود.

دستخطی که مسیر توس را تغییر داد
اگر کاخ گلستان و تخت‌جمشید، نماد نگاه نظری رهبر شهید به میراث فرهنگی باشند، شهر تاریخی توس نمونه‌ای از تاثیر عملی این نگاه در سیاست‌گذاری است.۱۹ تیر ۱۳۷۵، رهبر شهید در جریان بازدید از آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی و شهر تاریخی توس، دستخطی نوشتند که بعدها به یکی از اسناد تاثیرگذار این حوزه تبدیل شد. ایشان ضمن ابراز نگرانی از خبرهای مربوط به غارت آثار تاریخی منطقه، تصریح کردند که دولت موظف است با جدیت بیشتری برای حفاظت و آبادانی توس اقدام کند و تاکید کردند آنچه تاکنون انجام شده، «بسی کمتر از اندازه می‌بایسته است.»همین نگاه، بعدها زمینه‌ساز توجه ساختاری به توس، برنامه‌ریزی برای حفاظت از حریم تاریخی، تقویت پژوهش‌ها و ایجاد سازوکارهای تخصصی برای مدیریت این منطقه شد؛ اقدامی که بسیاری از کارشناسان آن را نقطه عطفی در روند احیای توس می‌دانند.

سرچشمه اعتمادبه‌نفس ملی
در منظومه فکری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای میراث فرهنگی تنها یادگار گذشته نبود بلکه ابزاری برای ساخت آینده محسوب می‌شد. ایشان در سال ۱۳۹۰ تصریح کردند: «کشور ایران شأنش خیلی بالاتر از این است... سابقه تاریخی ما، میراث فرهنگی ما، توانایی‌های مردمی ما و ظرفیت‌های طبیعی ما، همه به ما این را دیکته می‌کنند.» این نگاه نشان می‌دهد که میراث تاریخی در کنار منابع انسانی و طبیعی، یکی از ارکان قدرت ملی تلقی می‌شد سرمایه‌ای که می‌تواند اعتمادبه‌نفس جامعه را افزایش دهد. رهبر شهید بارها هشدار دادند که دشمنان می‌کوشند ملت‌ها را از گذشته خود جدا کنند و ارزش‌های تاریخی و فرهنگی آنان را کوچک جلوه دهند. از نگاه ایشان، مقابله با این روند تنها با شناخت صحیح تاریخ و حفظ میراث فرهنگی امکان‌پذیر است.

ظرفیتی برای توسعه کشور
دغدغه رهبر تنها به حفاظت از آثار محدود نمی‌شد. ایشان بارها بر بهره‌گیری از این ظرفیت برای توسعه اقتصادی تاکید کردند. در دیدار مسئولان استان فارس در سال ۱۳۸۷ فرمودند: «اگر از مسئله گردشگری به شکل درست استفاده شود، درآمد آن، استان را از بسیاری از منابع دیگر بی‌نیاز می‌کند.» ایشان تاکید کردند که ایران باید از همه ظرفیت‌های خود، از اماکن مذهبی گرفته تا آثار تاریخی و مفاخر ادبی مانند حافظ، سعدی و فردوسی، برای رونق گردشگری استفاده کند. این نگاه، گردشگری را نه صرفا یک فعالیت اقتصادی، بلکه ابزاری برای معرفی فرهنگ و تمدن ایران به جهان می‌دانست.
مجسمه والرین را نشان دهید
یکی از مشهورترین نمونه‌های نگاه رهبر عظیم‌الشان به معرفی تاریخ ایران، سخنانی است که درباره نقش ‌برجسته بیشاپور بیان کردند. ایشان با اشاره به اینکه کشورهای دیگر حتی از یک فضای خالی برای روایت تاریخ خود استفاده می‌کنند، گفتند: «اینجا نزدیکی کازرون، مجسمه والرین است؛ امپراتور روم که در برابر پادشاه ایران زانو زده است. اینجا را بروید نشان بدهید؛ این به آن در.»این جمله در واقع تاکیدی بر ضرورت روایت فعال تاریخ ایران و استفاده از آثار تاریخی برای تقویت اعتمادبه‌نفس ملی بود.

هنر زنده ایرانی
رهبر شهید انقلاب اسلامی صنایع‌ دستی را نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت ایرانی می‌دانستند. ایشان در سفرهای استانی بارها بر حمایت از هنرمندان، توسعه تولید، افزایش صادرات و تبدیل صنایع‌ دستی به منبع درآمد پایدار تاکید کردند. در دیدار با مسئولان قم، توجه ویژه به فرش و صنایع ‌دستی را عاملی برای بهبود معیشت مردم دانستند و در سال ۱۳۸۳ نیز خواستار سرمایه‌گذاری جدی برای توسعه این بخش و حضور گسترده‌تر محصولات ایرانی در بازارهای جهانی شدند. مرور سخنان رهبر شهید نشان می‌دهد که مفهوم «هویت» یکی از پرتکرارترین واژه‌ها در دیدگاه ایشان بوده است. 
ایشان آثار تاریخی را عامل پیوند نسل امروز با ریشه‌های تاریخی ایران می‌دانستند و معتقد بودند مردم باید گذشته خود را بشناسند تا احساس شخصیت و اعتمادبه‌نفس کنند. در یکی از سخنان خود تصریح کردند که همواره در سفرهای استانی تلاش می‌کنند پیشینه تاریخی هر منطقه را برای مردم یادآوری کنند تا احساس افتخار و هویت در آنان تقویت شود. از نگاه رهبر شهید، جنگ نرم دشمن تنها محدود به عرصه رسانه نبود، بلکه تلاش برای تحقیر تاریخ، فرهنگ و میراث ملت ایران نیز بخشی از همین نبرد محسوب می‌شد.

میراثی فراتر از بناهای تاریخی
بررسی مجموعه اقدامات رهبر انقلاب نشان می‌دهد که دغدغه ایشان درباره میراث فرهنگی صرفا در حد توصیه‌های شفاهی باقی نماند. 
دستور ایجاد موزه توسط بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی، بازدیدهای میدانی از کاخ گلستان، تخت‌جمشید و توس، نگارش دستخط‌های تاریخی، تاکید بر حفاظت از آثار، حمایت از توسعه گردشگری، توجه به صنایع‌ دستی، دفاع از هویت ایرانی و تاکید بر معرفی افتخارات تاریخی ایران به جهان، مجموعه‌ای از اقدامات و مواضع را شکل داده که امروز بخشی از میراث فکری ایشان در این حوزه محسوب می‌شود.
شاید بتوان این نگاه را در یک جمله خلاصه کرد؛ از منظر رهبر شهید، میراث فرهنگی تنها روایت گذشته نیست، بلکه سرمایه‌ای برای ساخت آینده، تقویت هویت ملی، افزایش اعتمادبه‌نفس ایرانیان و انتقال تجربه تاریخی به نسل‌های آینده است. از همین رو، حفظ آثار تاریخی، حمایت از میراث فرهنگی، رونق گردشگری و پاسداشت هنرهای سنتی، نه اقدامی تشریفاتی، بلکه بخشی از مسیر پیشرفت و اقتدار ایران اسلامی به شمار می‌رفت میراثی فکری که همچنان می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری در حوزه فرهنگ باشد.  

دیدگاه رهبر در حوزه میراث فرهنگی
بیاناتی از جنس دغدغه میراثی
رهبر بزرگ انقلاب اسلامی قبل از شهادت همواره در حوزه میراث فرهنگی فرمایشاتی داشتند. برخی از آنها را مرور خواهیم کرد.
ایشان در سال ۱۳۹۰ فرمودند: کشور ایران شأنش خیلی بالاتر از این است که به عنوان یک کشور درجه دوم در دنیا محسوب شود. این کشور باید در سطح بالای کشورها و ملت‌ها قرار داشته باشد. سابقه تاریخی ما میراث فرهنگی ما، توانایی‌های مردمی ما ظرفیت‌های طبیعی ما، همه به ما این را املا و دیکته می‌کنند.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار با نمایندگان هفتمین دوره مجلس که در سال ۱۳۸۳ انجام شده بود گفتند:  دنیا عالی‌ترین دستاوردها و میراث‌های فرهنگی یک ملت را گاهی کوچک می‌کنند و آن ملت را از آن دستاوردها بیزار می‌کنند؛ در دنیا این کار شناخته شده‌ای است؛ اما حقیقت قضیه همین چیزی است که حس می‌کنیم.رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیدار با مسئولان اجرایی استان فارس در اردیبهشت سال ۱۳۸۷ گفتند: احتیاج داریم به امید، به شوق، به کار، به اعتماد به نفس، به کم کردن تکیه بر بیگانگان، به فرهنگشان، به رفتارشان، به بخشنامه‌های فکری و فرهنگی‌شان، ما احتیاج داریم به جوشیدن از درون، به استخراج گنجینه‌هایی که در میراث فرهنگی ماست. این همه منابع طبیعی، این میراث عظیم فرهنگی، این نیروی انسانی کارآمد و با استعداد، این بازار بزرگ برای محصولات غربی، این نفت و گاز ارزشمندی که در این کشور هست، اینها وسوسه کننده قدرت‌های استکباری است. می‌خواهند بر اینها تسلط کامل داشته باشند. اما بیداری امت اسلامی مانع این است. این جملات را نیز رهبر انقلاب در سال ۱۳۸۴ فرموده بودند.ایشان در سال ۱۳۸۳ درباره تحقیر میراث فرهنگی صحبت کرده و فرموده بودند: در طول ۱۵۰ سال گذشته با ما این کار را کردند، اسلام و گذشته و میراث فرهنگی و ارزش‌های دینی و ملی و ملیت و همه چیز ما را تحقیر کردند. غربی‌هایی که می‌خواستند بر دنیا تسلط پیدا کنند، همه تمدن‌ها را تحقیر و بسیاری از آنها را نابود کردند.ایشان فرموده بودند: باید با سرمایه‌گذاری جدی صنایع دستی استان را رونق کامل داد و با سیاست‌گذاری صحیح راه ورود گسترده تولیدات هنرمندان ایرانی را به بازارهای جهانی هموار ساخت. ایشان در سال ۱۳۸۳ نیز گفتند: در بحث گردشگری حقیقتا ضعیف عمل می‌کنیم که باید اهتمام ویژه‌ای به میراث فرهنگی و گردشگری شود.