آگاه: این روایت، یک اتفاق استثنایی نیست. در ماه‌های اخیر، ورود مردان به واگن‌های ویژه بانوان در متروی تهران به یکی از گلایه‌های پرتکرار زنان تبدیل شده است؛ موضوعی که نه‌تنها نظم این بخش از مترو را بر هم زده، بلکه این پرسش را مطرح کرده است که آیا اساسا مقررات مربوط به واگن‌های ویژه بانوان هنوز اجرا می‌شود یا خیر؟

قانونی که وجود دارد، اما اجرا نمی‌شود
واگن ویژه بانوان، برخلاف تصور برخی، صرفا یک توصیه یا عرف اجتماعی نیست؛ بلکه بخشی از ساختار رسمی حمل‌ونقل عمومی تهران است. این واگن‌ها سال‌هاست با هدف ایجاد محیطی امن‌تر و آرام‌تر برای زنان پیش‌بینی شده‌اند و حتی در قوانین و مقررات نیز به صراحت مورد توجه قرار گرفته‌اند.
در بند ۷ ماده ۱۸ قانون حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، بر جلوگیری از ورود آقایان به واگن ویژه بانوان تاکید شده و دستگاه‌های مسئول موظف به اجرای این حکم هستند. بنابراین ممنوعیت ورود مردان به این واگن‌ها صرفا یک مطالبه اجتماعی یا خواسته گروهی از زنان نیست، بلکه مستند قانونی دارد و اجرای آن بر عهده متولیان امر گذاشته شده است.
با این حال، آنچه امروز در بسیاری از خطوط متروی تهران دیده می‌شود، فاصله‌ای آشکار با این حکم قانونی دارد. چند سال پیش، حضور ماموران انتظامات مترو در سکوها امری عادی بود. با نزدیک شدن قطار، ماموران مقابل واگن ویژه بانوان می‌ایستادند و اگر مردی قصد ورود به این بخش را داشت، با تذکری محترمانه از او می‌خواستند به واگن‌های عمومی برود. در بسیاری از موارد نیز اگر پس از حرکت قطار گزارشی از حضور مردان در واگن بانوان ثبت می‌شد، ماموران در ایستگاه بعدی موضوع را پیگیری می‌کردند.
همین نظارت مستمر، به مرور زمان به فرهنگ‌سازی نیز کمک کرده بود. بسیاری از مسافران، حتی بدون حضور مامور، می‌دانستند که ورود به واگن بانوان خلاف مقررات است و از این کار خودداری می‌کردند. اما این روند امروز تقریبا متوقف شده است. در بسیاری از ایستگاه‌های پرتردد، دیگر خبری از مامورانی که مقابل واگن بانوان مستقر باشند نیست. اگر هم اعتراضی صورت گیرد، معمولا مسافران باید خودشان با فرد متخلف وارد بحث شوند؛ بحثی که بارها به تنش، توهین و حتی درگیری منجر شده است.

واگن ویژه، حق زنان برای آرامش است
شاید برخی تصور کنند مطالبه اجرای این قانون صرفا به موضوع حجاب یا تفکیک جنسیتی مربوط می‌شود، اما واقعیت چیز دیگری است.
بخش زیادی از زنانی که از واگن ویژه استفاده می‌کنند، صرفا به دنبال محیطی آرام‌تر برای سفر روزانه هستند. بسیاری از آنان ساعت‌ها در محل کار یا دانشگاه حضور داشته‌اند و ترجیح می‌دهند مسیر بازگشت را در فضایی با آرامش بیشتر سپری کنند. مادرانی که کودک همراه دارند، زنان سالمند، زنان باردار یا حتی کسانی که در ساعات اوج شلوغی از ازدحام و برخوردهای ناخواسته خسته شده‌اند، این واگن را انتخاب می‌کنند.
از سوی دیگر، تمام واگن‌های دیگر قطار، فضای عمومی محسوب می‌شوند؛ فضایی که زنان، مردان و خانواده‌ها می‌توانند بدون محدودیت از آن استفاده کنند. بنابراین وقتی چند واگن برای استفاده اختصاصی بانوان در نظر گرفته شده، حضور مردان در این بخش، آن هم در شرایطی که واگن‌های عمومی ظرفیت دارند، عملا فلسفه وجودی این فضا را زیر سوال می‌برد. یکی از صحنه‌هایی که این روزها بارها در مترو دیده می‌شود، حضور مردانی است که نه‌تنها وارد واگن بانوان می‌شوند، بلکه روی صندلی‌ها نیز می‌نشینند؛ در حالی که زنان، از جمله سالمندان یا مادران دارای کودک، ایستاده سفر می‌کنند.

مسئول این موضوع چه کسی است؟
برای بررسی وضعیت، خبرنگار «آگاه» در روزهای گذشته به چند ایستگاه پرتردد در خطوط یک و پنج متروی تهران مراجعه کرد.
مشاهدات میدانی نشان می‌دهد ورود مردان به واگن ویژه بانوان در ساعات مختلف روز، به‌ویژه در زمان اوج تردد، به امری عادی تبدیل شده است. در برخی قطارها چند مرد و در برخی دیگر تعداد بیشتری از آنان بدون هیچ تذکری وارد این واگن‌ها می‌شوند و تا مقصد نیز همان‌جا باقی می‌مانند. این مسئله در خطوط دیگر هم دیده شده است. در یکی از ایستگاه‌ها، خبرنگار ما موضوع را با نیروهای انتظامات مستقر در ایستگاه مطرح کرد. پاسخ این بود که رسیدگی به این موضوع در حوزه وظایف آنان نیست و باید از پلیس مترو پیگیری شود.
پیگیری از پلیس مستقر در مترو نیز نتیجه مشخصی نداشت و پاسخ روشنی درباره مسئولیت برخورد با این تخلف ارائه نشد. در ادامه، شکایت از طریق سامانه روابط عمومی شرکت بهره‌برداری متروی تهران نیز ثبت شد، اما تا زمان تنظیم این گزارش، پاسخ موثری درباره نحوه رسیدگی به این مطالبه دریافت نشده است. این پاسکاری مسئولیت، دقیقا همان مسئله‌ای است که زنان هر روز در مترو با آن روبه‌رو هستند؛ هر دستگاه، مسئولیت را به نهاد دیگری ارجاع می‌دهد و در نهایت، کسی پاسخگوی اجرای قانونی که سال‌هاست وجود دارد، نیست.

از وعده تا فراموشی؛ ماموران نظم قطار کجا هستند؟
موضوع حفظ حریم واگن ویژه بانوان، بارها مورد تاکید قرار گرفته است. مدیران شرکت بهره‌برداری مترو در مقاطع مختلف از تشدید نظارت بر واگن‌های بانوان، حضور نیروهای انتظامات، جلوگیری از ورود دستفروشان و مردان به این واگن‌ها و حتی بررسی راهکارهایی برای افزایش آرامش زنان خبر داده بودند.
طبق گفته مسئولان مترو در گذشته بخش قابل توجهی از شکایت‌های ثبت‌شده درباره مترو، به ورود آقایان به واگن ویژه بانوان مربوط می‌شود؛ موضوعی که نشان می‌دهد این مسئله نه تازه است و نه محدود به تجربه چند مسافر. یکی از پرسش‌های جدی زنان، درباره نقش ماموران نظم قطار است. این نیروها دقیقا برای حفظ نظم و رسیدگی به مسائل داخل قطار تعریف شده‌اند، اما بسیاری از مسافران می‌گویند به ندرت حضور موثر آنان را در سکوها یا هنگام سوار و پیاده شدن مسافران مشاهده می‌کنند.
وجود واگن یا فضای ویژه بانوان، پدیده‌ای منحصر به ایران نیست. در سال‌های گذشته کشورهای مختلفی از جمله ژاپن، هند، اندونزی، مصر، برزیل، مکزیک و برخی دیگر از کشورها، با توجه به شرایط اجتماعی و برای افزایش امنیت و آرامش زنان، از واگن‌های ویژه بانوان در شبکه حمل‌ونقل ریلی خود استفاده کرده‌اند.
هدف مشترک این سیاست‌ها نیز روشن است؛ کاهش مزاحمت‌های احتمالی، ایجاد احساس امنیت بیشتر و فراهم کردن امکان سفر راحت‌تر برای زنانی که تمایل دارند از این فضا استفاده کنند. بنابراین دفاع از اجرای مقررات مربوط به واگن ویژه بانوان، دفاع از یک حق شهروندی است. نکته قابل تأمل آن است که مطالبه زنان، تصویب قانون تازه یا ایجاد محدودیت جدید نیست. قانون وجود دارد، تابلوهای واگن ویژه نصب شده، دستورالعمل‌ها تدوین شده و مسئولان نیز بارها درباره ضرورت اجرای آن سخن گفته‌اند. مسئله اصلی، اجرا نشدن همین قوانین موجود است.

 حقی که نباید به فراموشی سپرده شود
واگن ویژه بانوان، امتیاز ویژه برای زنان نیست؛ بخشی از خدمات حمل‌ونقل عمومی است که با هدف پاسخ به نیاز بخشی از شهروندان ایجاد شده و تا زمانی که وجود دارد، باید کارکرد خود را حفظ کند.
شاید امروز مهم‌ترین مطالبه زنان از مدیریت مترو، نه افزایش تعداد واگن‌ها و نه اجرای طرح‌های پرهزینه، بلکه بازگشت به همان نظارتی باشد که تا چندی پیش وجود داشت. امروز مسئله اصلی، ورود چند مرد به یک واگن نیست؛ مسئله این است که وقتی قانونی وجود دارد اما اجرا نمی‌شود، پیام آن به جامعه چیزی جز تضعیف نظم عمومی نیست. زنانی که هر روز از مترو استفاده می‌کنند، انتظار پیچیده‌ای ندارند. آنها فقط می‌خواهند حریمی که قانون برای‌شان به رسمیت شناخته، در عمل نیز محترم شمرده شود؛ حریمی که این روزها، بیش از هر زمان دیگری، روی ریل مترو جا مانده است.