آگاه: چرا هنوز دفاع؟ پرسش درستی است که چرا بر هر سه تجربه، نام دفاع می‌گذاریم. پاسخ در یک جمله ساده نیست. جنگ هشت‌ساله را دفاع مقدس نامیدیم چون آتش از آن‌سو شعله گرفت. ما آغازگر نبودیم؛ پاسخ‌دهنده بودیم. اما آنچه در طول جنگ شکل گرفت، فراتر از واکنش بود.
امام خمینی (ره) با طرح دفاع همه‌جانبه، مفهوم دفاع را از یک کنش صرفا نظامی به یک راهبرد اجتماعی و اعتقادی گسترش داد. وقتی فرمان داد «از خرمشهر اینها را بیرون بکنند، حال تهاجمی بگیرند»، در واقع دفاع را از پشت خاکریز به پشت مرزهای دشمن برد. این همان نقطه‌ای است که واژه دفاع معنایی تازه می‌یابد: دفاعی که در آن، تهاجم یک ابزار است نه یک هدف. در فقه اسلامی نیز دفاع مشروع پیش‌دستانه ریشه دارد. علامه طباطبایی در تفسیر آیه شریفه «وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ» می‌نویسد که دشمن یک جامعه اسلامی، دشمن همه افراد آن جامعه است و بر همه است که پیش از حمله، آمادگی داشته باشند. این یعنی دفاع، در انتظار تهاجم نمی‌ماند.

۴۰ سال بعد از مهر ۱۳۶۰
عملیات ثامن‌الائمه، مهر ۱۳۶۰. ۴۲ ساعت نبرد بی‌وقفه. حصر آبادان شکسته شد، بیش از ۱۵۰ کیلومتر مربع از خاک ایران بازپس گرفته و صدها تانک دشمن منهدم شد. سردار محسن رضایی این عملیات را «نقطه اعتماد به نفس مرحله دوم جنگ» نامید. از این نقطه به بعد، واژه دفاع دیگر فقط ایستادگی نبود؛ حرکت بود. ۴۰ سال بعد، در ۱۸ دی ۱۳۹۸، پس از ترور شهید سلیمانی، ۱۳ موشک بالستیک به پایگاه عین‌الاسد شلیک شد. آمریکایی‌ها که تا آن روز تصور می‌کردند هزینه حمله به ایران قابل محاسبه است، با معادله‌ای تازه روبه‌رو شدند. فروردین ۱۴۰۳ نیز بیش از ۳۰۰ پهپاد و موشک کروز و بالستیک از خاک ایران به سمت سرزمین‌های اشغالی شلیک شد؛ این بار اما نه با واسطه، بلکه با امضای رسمی ایران. راهبرد ضربه در برابر تهدید دیگر یک تئوری نبود؛ یک واقعیت میدانی بود.
جنگ ۱۲ روزه ضعف‌ها را بی‌رحم نشان داد. اما نقطه قوت اینجاست که در ایران، اشتباه نابودی نیست؛ درسی است برای بازسازی. پس از این جنگ، سیستم فرماندهی ایران به ۳۱ منطقه دفاعی مستقل تقسیم شد که هرکدام می‌توانند بدون دستور از مرکز، موشک شلیک کنند. سایت‌های ثابت جای خود را به شهرهای موشکی زیرزمینی و پرتابگرهای متحرک دادند. سامانه بومی باور-۳۷۳ جانشین اس-۳۰۰ شد و به گفته یک فرمانده سابق نیروی هوایی اسرائیل، «روزهایی که پرواز بر فراز ایران گردش در پارک بود، تمام شده است.»
این همان دفاع موزائیکی است: نظامی که سر ندارد تا قطع شود؛ اگر سرداران از میان بروند، یگان‌ها همچنان می‌جنگند. آنچه امروز سپاه و ارتش بر اساس آن عمل می‌کنند، ریشه در اندیشه‌ای دارد که فرمانده شهید کل قوا، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، آن را از بازدارندگی واکنشی به بازدارندگی فعال و غیرقابل پیش‌بینی تبدیل کرد. تاکید بر آمادگی برای اجرای عملیات تهاجمی پرقدرت و حق دفاع مشروع پیش‌دستانه، نه یک اقدام تجاوزجویانه، بلکه طراحی معادله‌ای است که در آن بازدارندگی دیگر با ایستادگی معنا نمی‌یابد، بلکه با توانایی اعمال قدرت در عمق تهدید محقق می‌شود. سخنگوی ارتش صریح می‌گوید: «این دکترین را به سمت یک دکترین نظامی تهاجمی تغییر داده‌ایم» و این مسیر تا تحقق بازدارندگی کامل ادامه دارد.
عنوان دفاع بر هر سه تجربه جنگی، نه تعارف سیاسی است و نه نادیده گرفتن ابتکار عمل. دفاعی که ما از آن سخن می‌گوییم، از جنس برخاستن پیش از کوبیده‌ شدن است. از جنس خرمشهری که پس از آزادسازی، هرگز دیگر به دست دشمن نیفتاد. از جنس عین‌الاسدی که به آمریکایی‌ها فهماند هزینه تحرک در این منطقه از یک قبضه سلاح بیشتر است. از جنس وعده صادقی که اسرائیل را در پناه سپر آهنینش نیز امن نگذاشت.
این دفاع، نامش تهاجم است و تهاجم، وقتی در خدمت بقا باشد، نامش دفاع می‌شود. قرآن کریم این منطق را در آیه ۲۵۱ سوره بقره گشوده است: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ». اگر خداوند مردمان را در برابر یکدیگر به دفاع برنمی‌انگیخت، زمین تباه می‌شد. این یعنی دفع همان ریشه دفاع، بدون رویارویی و پیش‌دستی محقق نمی‌شود. دفاع، اسم مصدری از دل کنش است، نه انفعال.