آگاه: نهمین جشنواره انگور ارومیه نیز تلاش کرده همین روایت را از باغ‌ها به یک رویداد شهری منتقل کند. رویدادی که از ۱۹ تا ۲۹ شهریور در دهکده ساحلی چی‌چست برگزار و روز آخر جشنواره در فهرست میراث ملی ایران ثبت شد.

این روزها در ارومیه فصل چیدن انگور است. انگورهای قرمز و سیاه و سبز، دو رنگ و تک رنگ، در حاشیه و حتی در خانه اورموی‌ها، باغ‌ها و درختان انگور بار داده‌اند. فصل فصل شکرگزاری از خداوندی است که این بار عظیم را به مردم هدیه داده است. به همین منظور از سال‌ها قبل مردم در این روزها جشن شکرگزاری برگزار می‌کنند.
یکی از قدیمی‌ترین رسوم منطقه در همین روزها برگزار می‌شد آئینی که مردم آن را «شانادر» یا «شانی‌در» می‌نامیدند.
«شانادر» فقط مراسمی برای آغاز چیدن انگور نبود. در باورهای قدیمی، انگور محصولی باارزش و حتی مقدس تلقی می‌شد و برخی باغداران تا پیش از برگزاری مراسم شکرگزاری و تبرک محصول، انگور نمی‌خوردند. انگورچینی نیز با مشارکت جمعی خانواده، فامیل و همسایه‌ها انجام می‌شد و دقت در حفظ محصول اهمیت زیادی داشت، تا جایی که ریختن حبه‌های انگور روی خاک، در باور سنتی مردم نوعی ناشکری و از دست رفتن برکت باغ تلقی می‌شد.
انگورها را در گذشته داخل سبدهای بافته‌شده از ترکه‌های بید جمع می‌کردند و پس از پایان کار، صاحب باغ برای کسانی که در برداشت محصول کمک کرده بودند، سفره‌ای مفصل پهن می‌کرد. آبگوشت و کوفته محلی از غذاهایی بود که در این جمع‌ها سرو می‌شد.
بعد نوبت «دوشاب‌پزان» می‌رسید آئینی که در آن انگورهای برداشت‌شده له می‌شد، آب آن با خاک مخصوص زلال می‌شد و سپس در دیگ‌های مسی بزرگ موسوم به «تیان» ساعت‌ها روی آتش می‌جوشید تا به شیره‌ای غلیظ و شیرین تبدیل شود محصولی که قرار بود بخشی از زمستان خانواده را تامین کند.
خیلی از مردم انگورها را از سقف جایی مثل زیرزمین که خنک بود و هوا در آن رفت و آمد داشت؛ آویزان می‌کردند تا بتوانند در زمستان هم آن را آبدار میل کنند یا اینکه روی زمین پهن می‌کردند تا به کشمش تبدیل شود.
در کنار تمام این آئین‌ها، موسیقی و رقص نیز وجود داشت. عاشیق‌ها می‌خواندند، ساز و دهل نواخته می‌شد و مردم با اجرای رقص‌های گروهی مانند «یاللی» پایان یک فصل سخت کاری را جشن می‌گرفتند.
همین سنت‌ها امروز در نهمین جشنواره انگور ارومیه بازسازی شده‌اند با این تفاوت که این بار به جای باغ‌های خانوادگی، دهکده ساحلی چی‌چست میزبان آنهاست و مخاطب آن فقط باغدار و همسایه نیست، مردم شهر، گردشگران، مهمانان خارجی و علاقه‌مندان به فرهنگ و غذا و کشاورزی نیز می‌توانند این روایت را ببینند و در جشن شکرگزاری آن شرکت کنند.
نهمین دوره جشنواره انگور ارومیه به مدت ده۱۰ روز برگزار شد، رویدادی که امسال علاوه بر دهکده سنتی، بخش‌های مختلفی برای فناوری، سرمایه‌گذاری، تاریخ و هویت، ورزش، مادر و کودک، غذا و عرضه محصولات روستایی داشت و ۱۵ هیات خارجی از سفرا و نمایندگان کشورهای مختلف و سازمان ملل نیز مهمان آن بودند.
در بخش‌های مختلف نهمین جشنواره انگور ارومیه، بازدیدکننده می‌تواند با انواع انگورهای کشت‌شده در منطقه آشنا شود، شیوه سنتی تهیه شیره را ببیند، با فرآیند تبدیل انگور به کشمش آشنا شود و روش‌هایی را که باغداران برای نگهداری انگور تازه در گذشته به کار می‌بردند، تماشا کند.
کمی آن‌سوتر، صدای ساز و دهل و آواز عاشیق‌ها شنیده می‌شود و گروه‌هایی با اجرای رقص‌های محلی، بخشی از آئین‌هایی را بازسازی می‌کنند که سال‌ها در پایان فصل برداشت در باغ‌های ارومیه برگزار می‌شد.
در بخش‌های دیگر جشنواره، انگور از زاویه‌های متفاوتی دیده می‌شود یک‌جا موضوع فناوری و نوآوری است، جای دیگر پای سرمایه‌گذاری و صنایع وابسته به کشاورزی به میان آمده، بخشی به تاریخ و هویت ارومیه اختصاص دارد و بازارچه‌ای هم محصولات روستایی و غذایی را مستقیما از تولیدکنندگان عرضه می‌کند. دهکده ورزش، دهکده مادر و کودک، میدان هنر، خیابان غذا و نمایشگاه خودرو هم در کنار این بخش‌ها قرار گرفته‌اند.
اما اگر قرار باشد همه این غرفه‌ها و برنامه‌ها را در یک جمله خلاصه کرد، شاید بتوان گفت این جشنواره می‌خواهد نشان دهد انگور در ارومیه فقط یک محصول نیست بخشی از هویت شهر است.

جشنواره‌ای با ریشه در یک آئین قدیمی

آیدین رحمانی‌رضاییه، شهردار ارومیه، درباره این جشنواره به «آگاه» می‌گوید: شهرداری یک دهه است که این جشنواره را در پایان شهریور برگزار می‌کند و امسال هم در قالب‌های مختلف و با توجه به تجربیات گذشته آن را برگزار کردیم. به‌ویژه بعد از ایام جنگ و فشاری که روی مردم بوده، سعی کردیم شور و نشاط اجتماعی را در مردم تزریق کنیم. محور اصلی جشنواره امسال «دهکده سنتی» بوده است بخشی که در آن آئین برداشت محصول و مشتقات انگور به نمایش درآمده است.
رحمانی‌رضاییه می‌گوید: مردم می‌توانند فرآیندهای مختلف آن را مشاهده کنند و در کنارش سایر محصولات سنتی نیز به عرضه گذاشته شده است. مردم با فرهنگ‌ها، آداب و رسوم گذشته آشنا می‌شوند تا هم نوستالژی خوبی برای مردم باشد و هم سنت به نسل آینده منتقل شود و بدانند در گذشته چه اتفاقاتی وجود داشته است.
شهردار ارومیه معتقد است یکی از تفاوت‌های جشنواره امسال، تغییر نگاه به این رویداد بوده است. او توضیح می‌دهد: تفاوتی که به دنبالش بودیم امسال محقق شد اینکه با تغییر نگرش به رویداد محوری، این موضوع را پیش ببریم که با ایجاد دهکده‌های مختلف این کار رقم خورد.
به گفته او، یکی از این بخش‌ها دهکده نوآوری بوده است؛ جایی که فناوری‌ها، یافته‌ها و دانش‌هایی که به مرحله اجرا رسیده‌اند، معرفی شده و پنل‌های تخصصی نیز با محوریت موضوع انگور برگزار شده است. در کنار آن، دهکده صنعت و سرمایه‌گذاری با محوریت انگور و کشاورزی شکل گرفته است.
رحمانی‌رضاییه درباره بخش تاریخ و هویت نیز می‌گوید: دهکده تاریخ و هویت شهر را با تصاویری که بیش از ۳۰۰ سال از سالیان گذشته قدمت دارند، به عرضه و نمایش گذاشتیم تا تاریخ شهر و هویت آن را به مردم نشان دهیم.
او همچنین به بازارچه تخصصی عرضه محصولات اشاره می‌کند و می‌گوید: این بخش را روستاییان و کشاورزان مدیریت کردند و به این ترتیب کشاورزان امکان داشتند محصولات خود را «از پای زمین» عرضه کنند، موضوعی که به گفته او مورد استقبال مردم قرار گرفت.

از ورزش تا مادر و کودک
برگزاری جشنواره تنها به موضوع انگور محدود نشده بود. شهردار ارومیه درباره دیگر بخش‌ها می‌گوید: برای ایجاد جذابیت برای همه مردم، برنامه‌های متنوعی در نظر گرفته شده که از جمله آن دهکده ورزش است و هر کسی با هر سنی می‌تواند در آن شرکت کند.
یکی از نکاتی که شهردار ارومیه بر آن تاکید دارد، تلاش برای خارج کردن جشنواره از حالت صرفا نمایشی است. او می‌گوید: برای اینکه از حالت تصنعی این جشنواره خارج شویم، مسیر سبزی را ایجاد کردیم که از مسیر امامزاده تا دهکده ساحلی چی‌چست ادامه دارد و مردم می‌توانند وضعیت کشاورزی را به صورت مستقیم در باغات حاشیه آن ببینند.
به این ترتیب قرار بوده بازدیدکننده تنها در داخل جشنواره با انگور روبه‌رو نشود، بلکه در مسیر رسیدن به محل برگزاری نیز بخشی از فضای واقعی تولید و باغ‌های منطقه را مشاهده کند.
رحمانی‌رضاییه در ادامه از برنامه شهرداری برای تبدیل چی‌چست به یک مجموعه دائمی برای برگزاری رویدادها خبر می‌دهد و می‌گوید: می‌خواهیم دهکده ساحلی چی‌چست را به عنوان اولین شهر جشنواره‌ای کشور کلنگ‌زنی کنیم و تقویم برنامه‌های جشنواره‌ای و موضوعات مختلف را در آن برگزار کنیم؛ با نیت و محوریت جذابیت‌های گردشگری که می‌تواند برای برنامه‌ریزی‌های مختلف کمک‌کننده باشد.

انگور و سیب؛ دو محصول مهم ارومیه

قهرمان عیوضلو، فرماندار ارومیه، انگور را پس از سیب، دومین محصول مهم این شهر عنوان می‌کند و می‌گوید: ۲۴۰ هزار تن تولید انگور با ۳۰ هزار بهره‌بردار داریم. این جشنواره برای شناساندن این محصول و محصولات جانبی آن فرصت بسیار خوبی است. او در ادامه، با اشاره به ظرفیت انگور می‌گوید: فقط ۳۴ مدل انگور داریم و در کنارش سرکه، شیره و محصولات دیگر تولید می‌شود. سیب هم همین‌طور، این محصول برای ارومیه نیز مهم است.

۶۰۰ هزار بازدید از جشنواره
مهدی اصغرزاده، دستیار ویژه شهردار ارومیه و دبیرکل جشنواره، درباره میزان استقبال مردم از این رویداد به «آگاه» می‌گوید: در یک روز از جشنواره نزدیک به ۶۰ هزار نفر بازدیدکننده داشتیم. شاید در ۱۰ روز نزدیک قریب به ۶۰۰ هزار نفر به این جشنواره آمدند و از ۲۴۵ غرفه آن بازدید کردند.
اصغرزاده همچنین به راه‌اندازی همزمان شهر بازی چی‌چست اشاره می‌کند و می‌گوید: این مجموعه پس از هشت سال با ۱۳ دستگاه راه‌اندازی شده که ۱۱ دستگاه آن با استاندارد ارائه خدمت می‌کنند. خیابان فناوری و نوآوری با همکاری ۱۲ شرکت دانش‌بنیان، ابعاد مختلف انگور را بررسی کردند و به نمایش گذاشتند.

ظرفیت کشاورزی که باید مقصد گردشگری شود

وحید عباسی، قائم‌مقام شهردار ارومیه: انگور محصولی است که از ریشه آن تا برگ و ساقه‌اش قابل استفاده است به همین دلیل برای مردم ارومیه بسیار مهم است. انگور عطر ارومیه و برکت شهر محسوب می‌شود. مردم ارومیه هزاران سال است با این باغات زندگی کرده‌اند و کمتر کسی را می‌بینید که باغ انگور و سیب نداشته باشد. وظیفه داریم علاوه بر پاسداشت شکرگزاری این ظرفیت تاریخی را به ظرفیت اقتصادی و گردشگری تبدیل کنیم. در نهایت باید سود جشنواره به تولیدکننده و کشاورزان و فعالان اقتصادی برسد. هدف نهایی این است که ارومیه به شهر گردشگری و جشنواره انگور به جشنواره ملی و هدف گردشگران تبدیل شود و هر کسی که نام ارومیه را می‌شنود، انگور و جشنواره به ذهنش خطور کند.

انگورهای ژاپنی و خرمایی شکل

در میان انواع مختلف انگورهای به نمایش گذاشته‌شده در جشنواره نهم، یک رقم توجه بیشتری را به خود جلب می‌کرد؛ انگور «کیوهو». وهاب‌زاده، گیاه‌پزشک و باغدار، درباره این انگور می‌گوید که چهار سال است روی آن کار می‌کند و تا جایی که اطلاع دارد نمونه مشابه آن در اختیار دیگر تولیدکنندگان منطقه نیست. تنها کسانی که به کانادا رفته‌اند آن را خورده‌اند، چون در آنجا کشت می‌شود. من می‌خواستم که فقط در این جشنواره عرضه شود. می‌خواهم اول مردم شهر و کشورم از این انگور بخورند و بعد آن را به کشورهای دیگر صادر کنم.
او طعم این انگور را ترکیبی از انبه، بلوبری، آلو و توت‌فرنگی توصیف می‌کند؛ ترکیبی که به گفته خودش، مزه‌ای استوایی در کنار ویژگی‌های ایرانی دارد. وهاب‌زاده همچنین می‌گوید که ۱۸ رقم انگور دارد که روی آنها کار می‌کند، اما هنوز تحقیقاتش درباره ریشه و نام برخی از این ارقام کامل نشده است.
انگور دیگر نامش موندراپ است؛ کشیده، باریک، بلند و انگشتی‌شکل با نوک برجسته. انگوری که به دلیل رنگ شبیه خرماست و یکی از خاص‌ترین، لوکس‌ترین و گران‌ترین ارقام انگور بدون هسته در جهان و ایران به شمار می‌آید. انگور رشمیری، الکساندرو، ریش‌بابا، کندری و سیاه دیابتی نیز به معرض نمایش گذاشته شدند که برای خیلی از بازدیدکنندگان ناشناخته بودند. نمایش انگورهای مختلف در جشنواره نشان از تنوع آن داشت موضوعی که برای بازدیدکنندگان نیز جذاب به نظر می‌رسید.