آگاه: همزیستی ایرانیان با حیوانات سابقه‌ای طولانی دارد. پرندگان، ماهی‌ها و گربه‌ها در زندگی خانگی حضور داشته‌اند و سگ‌ها در نگهبانی و دامداری، نقش ایفا کرده‌اند. آنچه امروز بیشتر جلب توجه می‌کند، تغییر جایگاه حیوان از موجودی با کارکرد مشخص به همراهی عاطفی در فضای داخلی خانه است. البته این تغییر در همه گروه‌های اجتماعی یکسان پذیرفته نشده؛ حضور سگ در خانه همچنان برای بخشی از جامعه با ملاحظات دینی، بهداشتی و فرهنگی همراه است. بنابراین، با جابه‌جایی مرزهای پذیرش اجتماعی روبه‌رو هستیم، نه توافقی عمومی درباره یک سبک زندگی.
در کنار تحولات فرهنگی، ملاحظات فقهی نیز در پذیرش حیوانات خانگی نقش دارد. به اعتقاد برخی کارشناسان فقه اسلامی میان نجاست سگ و حرمت نگهداری آن تفاوت وجود دارد و نگهداری بدون منفعت عقلایی و مجاز را دارای کراهت شدید می‌دانند. تماس همراه با رطوبت، رعایت احکام طهارت را برای نماز ضروری می‌کند. فقها همچنین بر تامین خوراک، مسکن و امنیت حیوان و پرهیز از آزار آن تاکید دارند. زندگی آپارتمانی نیز به‌دلیل نزدیکی فضای زیست انسان و حیوان و احتمال مزاحمت برای همسایگان، مسئولیت نگهداری را سنگین‌تر می‌کند.
همدمی در زندگی شهری
برای فهم این جابه‌جایی، توضیح «تقلید از غرب» به‌تنهایی کافی نیست. الگوهای جهانی می‌توانند رفتار تازه‌ای را معرفی کنند، اما ماندگاری آن نیازمند زمینه‌های داخلی است. کوچک شدن خانواده، دوری اعضای آن از یکدیگر و محدود شدن ارتباطات روزمره، از جمله توضیحاتی است که در تحلیل‌های اجتماعی این پدیده مطرح می‌شود.
میترا طهماسبی، روانشناس در گفت‌وگو با خبرنگار «آگاه» با بیان اینکه تغییر نگرش و سبک زندگی موجب نگهداری حیوان خانگی در برخی افراد شده است، گفت: برخی افراد برای پر کردن خلأ عاطفی، حیوان خانگی نگهداری می‌کنند. به نظر می‌رسد کم شدن روابط عاطفی بین انسان‌ها، موجب روی آوردن افراد به نگهداری از سگ می‌شود تا جایی که برخی افراد به خاطر فرار از تنهایی ترجیح می‌دهند از یک سگ نگهداری کنند.
وی افزود: البته احساس مسئولیت نسبت به حیوانات نسبت به فرزند پایین‌تر بوده و برای برخی این مسئله خوشایندتر است و از طرفی بار مالی حیوانات نسبت به فرزند بسیار کمتر است.
این روانشناس تقلید از فرهنگ غربی، افزایش تنهایی افراد، سطح استرس و اضطراب بالا در دنیای مدرن امروز را از دلایل نگهداری حیوانات خانگی در منزل برخی عنوان کرد و افزود: حیوانات ممکن است ناقل انگل و بیماری پوستی باشند و به لحاظ بهداشتی مشکلاتی ایجاد کنند، مشکلات رفتاری به جهت الگوپذیری فرزندان از حیوانات از دیگر موضوعات قابل توجه است.
طهماسبی با بیان اینکه موافق نگهداری حیوانات خانگی نیست، اضافه کرد: هزینه‌های مالی نگهداری از حیوان خانگی ممکن است فشار اقتصادی دوچندانی به خانوار وارد کند اما برخی برای نشان دادن خود به عنوان فردی متمول یا پیشرو حاضر می‌شوند چنین هزینه‌هایی را متقبل شوند.
این دیدگاه، توجه را به نیاز به مراقبت کردن، دریافت محبت و داشتن همراهی روزانه معطوف می‌کند. با این حال، علاقه به حیوان لزوما نشانه کمبود عاطفی یا اختلال در روابط انسانی نیست. برای شناخت هر خانواده باید مجموعه شرایط زندگی و انگیزه‌های آن را دید؛ یک رفتار مشابه می‌تواند برای افراد مختلف معناهای متفاوتی داشته باشد.
در همین چارچوب، تعبیر «جایگزین فرزند» نیز نیازمند احتیاط است. ممکن است فردی آگاهانه حیوان را جای فرزند بنشاند، اما از وجود سگ یا گربه در خانه نمی‌توان درباره تصمیم فرزندآوری نتیجه گرفت. خانواده‌های دارای کودک نیز حیوان نگه می‌دارند. رابطه عاطفی با حیوان و رابطه والد و فرزند، مسئولیت‌ها و مسیرهای متفاوتی دارند. نسبت دادن کاهش فرزندآوری به گسترش نگهداری پت، بدون پژوهشی که عوامل اقتصادی، خانوادگی و فردی را بررسی کند، بیشتر داوری است تا توضیح.
از عادی شدن تا بازارسازی
در تحلیل فرهنگی این روند، دیده شدن مکرر حیوانات در تصاویر زندگی روزمره نیز قابل بررسی است. وقتی حیوان در قاب خانه، سفر و تفریح ظاهر می‌شود، برای مخاطب به بخشی آشنا از زندگی تبدیل می‌شود. این فرآیند می‌تواند از حساسیت پیشین بکاهد، اما تصویرهای جذاب معمولا تمام واقعیت را نشان نمی‌دهند: نظافت، آموزش، بیماری و هزینه‌های پیش‌بینی نشده، کمتر از لحظه‌های بازی و نوازش دیده می‌شوند. در نتیجه، تصمیم به نگهداری ممکن است پیش از شناخت مسئولیت‌های آن گرفته شود.
در کنار این تغییر، بازاری از غذا، لوازم، خدمات درمانی و نگهداری شکل گرفته است. فعالان حقوق حیوانات، هشدار می‌دهند که منافع تجارت حیوانات الزاما با رفاه آنها یکسان نیست و تکثیر برای فروش می‌تواند به شرایط نامناسب نگهداری بینجامد.
این بازار، هزینه‌ای مستمر به بودجه خانوار اضافه می‌کند. خرید یا پذیرش حیوان آغاز تعهد است؛ خوراک، درمان و مراقبت باید در سال‌های بعد نیز تامین شود. از سوی دیگر، حضور کلینیک‌های حیوانات خانگی در شهر نباید به معنای تازه بودن دامپزشکی شهری تلقی شود. ضوابط مراکز درمانی دامپزشکی، درمانگاه اختصاصی حیوانات خانگی را به رسمیت می‌شناسد و برای تاسیس و محل استقرار آن شرایط تعیین کرده است. ادعای افزایش تعداد این مراکز نیز برای بیان دقیق، به آمار مقایسه‌ای نیاز دارد.
محبت، مسئولیت بهداشتی دارد
حیوان خانگی موجودی زنده با نیازهای مشخص است. انتخاب آن باید با فضای خانه، زمان مراقبت و توان پرداخت هزینه‌ها تناسب داشته باشد. مراجعه منظم به دامپزشک، واکسیناسیون، کنترل انگل و رعایت نظافت، بخش ضروری نگهداری است. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا تاکید می‌کند که حیوان حتی با ظاهر سالم می‌تواند حامل عوامل بیماری‌زا باشد؛ شستن دست‌ها و نظافت وسایل و محل نگهداری، به کاهش خطر کمک می‌کند. کودکان خردسال، سالمندان و افراد دارای ضعف ایمنی نیز به مراقبت بیشتری نیاز دارند.
مسئولیت صاحب حیوان در آستانه در خانه پایان نمی‌یابد. در خیابان و پارک، کنترل حیوان با قلاده، جلوگیری از نزدیک شدن ناخواسته به دیگران و جمع‌آوری فضولات، باید جزو اصول نگهداری مسئولانه باشد. شهروندی که از سگ می‌ترسد یا نمی‌خواهد با آن تماس داشته باشد، حق استفاده آسوده از فضای عمومی را دارد. در مقابل، رفاه حیوان نیز نباید نادیده گرفته شود؛ نگهداری در فضای نامناسب و رها کردن پس از کاهش اشتیاق اولیه، با ادعای حیوان‌دوستی سازگار نیست.
مقررات پراکنده؛ نیازهای تازه
توصیف این حوزه با عبارت «هیچ قانونی نداریم» دقیق نیست. تبصره ماده ۳ آیین‌نامه اجرایی قانون تملک آپارتمان‌ها، نگهداری حیوانات در قسمت‌های مشترک ساختمان را ممنوع کرده است. برای تاسیس و فعالیت مراکز درمانی دامپزشکی نیز ضوابط وجود دارد. اما وجود مقررات در بخش‌های مختلف، به‌تنهایی پاسخگوی تمام مسائل نگهداری حیوان در زندگی شهری نیست. شهروندان به قواعد روشن درباره مسئولیت صاحب حیوان، ایمنی فضای عمومی، رسیدگی به مزاحمت و نظارت بر خدمات نیاز دارند.
ساماندهی پت‌شاپ‌ها نیز مستلزم تفکیک فروش لوازم از عرضه دارو و ارائه خدمات درمانی، نظارت بر سلامت کالا و توجه به شرایط خریدوفروش حیوان است. آموزش پیش از پذیرش حیوان و اطلاع‌رسانی درباره هزینه‌ها و تعهدات آن، می‌تواند تصمیم‌های هیجانی را کاهش دهد. بحث اجتماعی درباره پت زمانی ثمربخش می‌شود که هم تغییر نیازهای عاطفی خانواده‌ها را ببیند و هم حقوق همسایه، سلامت عمومی و رفاه حیوان را جدی بگیرد. عادی شدن یک رفتار، آغاز مسئولیت اجتماعی آن است.
نظر شما