آگاه: شبکه‌های اجتماعی امروز به یکی از منابع دریافت اطلاعات سلامت تبدیل شده‌اند اما میان اطلاع‌رسانی پزشکی و تبلیغ محصول، مرزی وجود دارد که گاهی در هیاهوی لایک، بازدید و کامنت نادیده گرفته می‌شود. مخاطب با این تصور که توصیه‌ای برای سلامت او ارائه شده است، محصولی را می‌خرد و مصرف می‌کند بی‌آنکه بداند آیا واقعا به آن نیاز دارد یا نه، آیا مقدار مصرف توصیه‌شده برای او مناسب است و آیا ترکیب آن با داروهای دیگر می‌تواند خطری برایش ایجاد کند. این‌گونه است که توصیه‌ای ظاهرا ساده درباره یک ویتامین یا مکمل، ممکن است به جای کمک به سلامت، زمینه‌ساز عارضه و مراجعه به مراکز درمانی شود.
دکترها بلاگر شده‌اند یا بلاگرها دکتر؟
این پرسش، یکی از مهم‌ترین ابهام‌های فضای مجازی در حوزه سلامت است. از یک سو، پزشکانی حضور دارند که با هدف آموزش عمومی، درباره بیماری‌ها، علائم هشداردهنده و روش‌های پیشگیری اطلاع‌رسانی می‌کنند و از سوی دیگر، صفحاتی وجود دارند که در آنها مرز میان آموزش علمی، تجویز، تبلیغ و فروش محصول به‌سادگی قابل تشخیص نیست.
داشتن مدرک پزشکی به‌خودی‌خود به معنای درست بودن تمام توصیه‌های یک فرد نیست. همان‌طور که تعداد بالای دنبال‌کنندگان، ظاهر حرفه‌ای صفحه یا لحن قاطع یک بلاگر، اعتبار علمی گفته‌های او را تضمین نمی‌کند. مهم‌تر از همه، حتی یک توصیه علمی معتبر نیز ممکن است برای همه افراد مناسب نباشد. پرسش اینجاست که چرا در بسیاری از صفحات، توصیه به مصرف یک محصول با تاکید و تکرار همراه است، اما درباره ضرورت بررسی وضعیت جسمی، احتمال عوارض، محدودیت‌های مصرف و لزوم مشورت با پزشک کمتر صحبت می‌شود؟ چرا جمله‌هایی مانند «این مکمل را مصرف کنید» یا «نام محصول را کامنت کنید» بیشتر به چشم می‌خورند، اما توضیح درباره افرادی که نباید آن را مصرف کنند، سهم کمتری از محتوا دارد؟
بخشی از پاسخ را باید در اقتصاد توجه و جذب تبلیغات جست‌وجو کرد. برای بعضی از صفحات، معرفی محصول می‌تواند منبع درآمد باشد هرچه بازدید، تعامل و تعداد مخاطبان بیشتر شود، امکان کسب درآمد از تبلیغات نیز افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، معرفی یک مکمل با وعده تقویت بدن یا پیشگیری از بیماری ممکن است از توضیح پیچیده درباره محدودیت‌های علمی آن جذاب‌تر باشد. این البته به معنای آن نیست که همه پزشکان فعال در شبکه‌های اجتماعی یا همه تبلیغات محصولات سلامت گمراه‌کننده‌اند. مسئله، نبود شفافیت کافی در برخی محتواها و دشواری تشخیص تبلیغ از آموزش برای مخاطب عادی است.
نجات مردم از پزشکان یا از تبلیغات؟
در یکی از صفحات مجازی، بلاگری با این مضمون نوشته بود که باید مردم را از دست پزشکان نجات داد. به ادعای او، پزشکان به مردم نمی‌گویند چه مکمل‌هایی مصرف کنند تا از بیماری‌ها پیشگیری شود، چون درآمدشان از بیماری افراد تامین می‌شود.
در واکنش به این نوشته، یکی از مخاطبان نیز با لحنی انتقادی پاسخ داده بود که باید مردم را از دست بلاگرهایی نجات داد که برای دریافت پول تبلیغات، هر محصولی را معرفی می‌کنند. این جدال، صرف‌نظر از لحن تند دو طرف، پرسش مهمی را پیش می‌کشد: مخاطب برای تشخیص توصیه علمی از ادعای تبلیغاتی به چه معیاری نیاز دارد؟
پزشکی مبتنی بر شواهد به این معنا نیست که هر فرد برای پیشگیری از بیماری باید دارو یا مکمل مصرف کند. در بسیاری از موارد، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، خواب کافی، غربالگری متناسب با سن و کنترل بیماری‌های زمینه‌ای از اقدامات اصلی حفظ سلامت‌اند. مکمل‌ها نیز زمانی ارزشمندند که نیاز به آنها مشخص شده باشد یا استفاده از آنها در شرایط معینی توصیه شود.
اینکه پزشکی برای فردی مکملی تجویز نمی‌کند، لزوما به معنای پنهان‌کاری نیست. ممکن است آن فرد کمبودی نداشته باشد، شواهد کافی برای مصرف مکمل مورد نظر وجود نداشته باشد یا خطرات مصرف آن از منافع احتمالی بیشتر باشد. از سوی دیگر، انتقاد از تجویز غیرضروری دارو یا عملکرد نامناسب برخی پزشکان نیز نباید به بی‌اعتمادی مطلق به دانش پزشکی منجر شود. جایگزین کردن یک متخصص واجد صلاحیت با فردی که اطلاعات خود را در قالب ویدئوهای کوتاه و تبلیغاتی منتشر می‌کند، الزاما به معنای انتخابی آگاهانه‌تر نیست.
همه مشاور سلامت شده‌اند
چند روز پیش، یکی از همکاران از فردی در محل کار خود یاد کرد. این فرد صفحه‌ای در شبکه‌های اجتماعی راه‌اندازی کرده و درباره خواص داروهای گیاهی و کاربرد آنها برای مشکلات مختلف توضیح می‌داده است. او خود را پزشک طب سنتی معرفی کرده و به مخاطبان مشاوره می‌داده است. در حالی که شغل اصلی‌اش مستخدمی بوده و همیشه آرزو داشته پزشک شود! حالا همه او را در شرکت دکتر صدا می‌زنند!
چنین نمونه‌ای، یک مسئله مهم را مطرح می‌کند: مخاطب چگونه باید صلاحیت حرفه‌ای کسی را که درباره سلامت او اظهارنظر می‌کند، بررسی کند؟ البته از روی این روایت به‌تنهایی نمی‌توان درباره صلاحیت یا فقدان صلاحیت آن فرد حکم قطعی داد. اما در فضای مجازی، عنوان‌هایی مانند «متخصص»، «مشاور سلامت» یا «درمانگر» ممکن است بدون توضیح روشن درباره تحصیلات، مجوز فعالیت و حدود صلاحیت حرفه‌ای به کار بروند.
مخاطب نیز معمولا امکان بررسی فوری تمام این ادعاها را ندارد. او ممکن است با دیدن چند ویدئوی پرمخاطب، نظرات مثبت دنبال‌کنندگان یا معرفی یک محصول از سوی فردی مشهور، به اعتبار گفته‌های او اعتماد کند. در این میان، مسئولیت فقط بر دوش مخاطب نیست. شفافیت درباره تبلیغاتی بودن محتوا، امکان بررسی صلاحیت حرفه‌ای افراد و نظارت بر ادعاهای درمانی، از جمله موضوعاتی است که باید در سیاست‌گذاری و نظارت بر محتوای سلامت مورد توجه قرار گیرد. با این حال، تا زمانی که مخاطب از اعتبار یک توصیه مطمئن نشده است، نباید آن را مبنای شروع، قطع یا تغییر مقدار مصرف دارو قرار دهد.
یک تصور غلط
یکی از باورهای رایج این است که چون ویتامین‌ها و مکمل‌ها برای بدن مفیدند، مصرف آنها نیز ضرری ندارد. این تصور درست نیست. مکمل‌ها می‌توانند در شرایط مناسب مفید باشند، اما مقدار مصرف، ترکیب محصول، وضعیت سلامت فرد و داروهای همزمان در ایمنی آنها نقش دارند. برای مثال، فردی را در نظر بگیریم که به دلیل کم‌خونی یا خستگی، تصمیم می‌گیرد قرص آهن مصرف کند. اگر علت علائم او کمبود آهن نباشد، مصرف این مکمل لزوما کمکی به بهبود وضعیتش نمی‌کند. در فردی که ذخایر آهن بدنش بالاست یا به اختلالاتی مانند اضافه‌بار آهن مبتلاست، مصرف بی‌دلیل آهن حتی می‌تواند زیان‌آور باشد.
تشخیص نیاز به آهن نیز تنها بر اساس احساس خستگی یا رنگ‌پریدگی امکان‌پذیر نیست. پزشک با توجه به شرح حال و آزمایش‌های مناسب، از جمله شمارش سلول‌های خونی و شاخص‌های مربوط به ذخایر آهن، درباره ضرورت درمان تصمیم می‌گیرد. همین موضوع درباره ویتامین D نیز صدق می‌کند. اگر نتیجه آزمایش، سطح پایین این ویتامین را نشان دهد، ممکن است پزشک مکمل تجویز کند اما انتخاب دوز و مدت مصرف به میزان کمبود، شرایط جسمی، بیماری‌های زمینه‌ای و عوامل دیگر بستگی دارد. نمی‌توان برای تمام افرادی که سطح ویتامین D آنها کمتر از یک عدد مشخص است، یک برنامه مصرف یکسان تجویز کرد.
برای نمونه، توصیه عمومی به مصرف دو قرص ۵۰ هزار واحدی در هفته، بدون اطلاع از نتیجه آزمایش، سابقه پزشکی و شرایط فرد، می‌تواند خطرناک باشد. مصرف بیش از حد ویتامین D ممکن است باعث افزایش کلسیم خون و آسیب به کلیه‌ها شود. اگر کمبود با درمان مناسب برطرف نشود، پزشک می‌تواند بر اساس شرایط فرد، علل احتمالی مانند اختلال جذب یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای را بررسی کند.
از تقویت چشم تا خطر مصرف بی‌مورد
مکمل‌های مرتبط با سلامت چشم از جمله محصولاتی هستند که در فضای مجازی با وعده‌هایی درباره تقویت بینایی، حفظ سلامت شبکیه و پیشگیری از مشکلات چشمی معرفی می‌شوند. اما نام یک محصول یا عبارت «حمایت از سلامت چشم» به معنای درمان همه بیماری‌های این عضو نیست.
برای نمونه، برخی فرمول‌های مکمل PreserVision بر اساس ترکیبات بررسی‌شده در مطالعات مربوط به بیماری تباهی لکه زرد وابسته به سن، یا دژنراسیون ماکولا، طراحی شده‌اند. بعضی از این فرمول‌ها برای گروه مشخصی از مبتلایان به این بیماری می‌توانند در کاهش خطر پیشرفت آن نقش داشته باشند؛ اما به معنای درمان آب مروارید، اصلاح عیوب انکساری یا پیشگیری از تمام بیماری‌های چشم نیستند. ترکیبات محصولات با یکدیگر تفاوت دارند و حتی دو محصول با نام تجاری مشابه ممکن است فرمول یکسانی نداشته باشند. فرمول‌های قدیمی حاوی بتاکاروتن نیز برای افراد سیگاری و کسانی که سابقه مصرف دخانیات دارند، به دلیل افزایش خطر سرطان ریه در مطالعات مربوط، مناسب نیستند به همین دلیل، شناخت ترکیبات محصول اهمیت دارد.
درباره مکمل‌های دیگری مانند Eye Vision Foruaro نیز صرف درج عنوان «سلامت چشم» روی بسته‌بندی یا تبلیغ آن در یک صفحه پربازدید، اثبات‌کننده ضرورت مصرف یا اثربخشی آن برای بیماری خاصی نیست. باید ترکیبات، دوزها، شواهد علمی و شرایط مصرف‌کننده بررسی شوند.
تداخل‌هایی که در کپشن‌ها جا می‌مانند
یکی از مهم‌ترین خطرات مصرف خودسرانه مکمل‌ها، تداخل آنها با داروهای دیگر است. فردی که یک مکمل را بدون توجه به داروهای مصرفی خود انتخاب می‌کند، ممکن است ناخواسته خطر عوارض را افزایش دهد یا از اثربخشی مناسب درمان خود بکاهد.
برای مثال، مصرف همزمان مکمل آهن و کلسیم می‌تواند جذب آهن را کاهش دهد. برخی مکمل‌های حاوی روی و منیزیم نیز ممکن است در شرایط مشخص، بر جذب داروها یا مواد معدنی دیگر اثر بگذارند. موضوع فقط به مکمل‌ها محدود نیست. امگا ۳ نیز باید با توجه به دوز مصرفی و وضعیت فرد بررسی شود. مصرف معمول این مکمل در بسیاری از افراد الزاما خطر بالایی ایجاد نمی‌کند، اما دوزهای بالا یا مصرف همزمان با داروهایی مانند وارفارین و سایر داروهای موثر بر انعقاد خون، نیازمند بررسی دقیق‌تر است. آسپرین نیز در برخی شرایط می‌تواند بر خطر خونریزی اثر بگذارد. از سوی دیگر، دیکلوفناک به‌تنهایی ممکن است موجب عوارض گوارشی و خونریزی شود؛ بنابراین، سابقه زخم معده، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای همزمان باید در نظر گرفته شوند. این بدان معنا نیست که هر فردی که امگا ۳ مصرف می‌کند، باید آن را به‌طور قطعی کنار بگذارد یا نمی‌تواند هیچ داروی دیگری مصرف کند. تصمیم درست به مقدار مصرف، علت تجویز، شرایط فرد و نوع داروهای همراه بستگی دارد. مشکل اینجاست که در یک ویدئوی کوتاه یا کپشن تبلیغاتی، معمولا فرصت و انگیزه کافی برای توضیح تمام این استثناها وجود ندارد. عبارت «این مکمل برای سلامت بدن مفید است» جای پاسخ به این پرسش‌ها را نمی‌گیرد که برای چه کسی، با چه دوزی، در چه شرایطی و همراه با چه داروهایی؟
سالمندان آینده و والدین نگران
در میان مخاطبان تبلیغات مکمل‌ها، دو گروه بیش از دیگران ممکن است در معرض توصیه‌های وسوسه‌کننده قرار گیرند: افرادی که با افزایش سن نگران افت توان جسمی و بینایی خود هستند و والدینی که می‌خواهند از همان سال‌های نخست زندگی، سلامت فرزندان‌شان را تقویت کنند.
با افزایش سن، نگرانی درباره حافظه، بینایی، استخوان‌ها، توان حرکتی و بیماری‌های مزمن طبیعی است. تبلیغاتی که وعده می‌دهند یک مکمل می‌تواند از پیری زودرس جلوگیری کند یا توان جسمی را به شکل چشمگیری افزایش دهد، از همین نگرانی بهره می‌گیرند.
اما نیازهای تغذیه‌ای افراد در سنین مختلف یکسان نیست. مکملی که برای فردی با کمبود مشخص مفید است، لزوما برای فرد دیگری با تغذیه مناسب و بدون آن کمبود ضرورت ندارد. حتی در سالمندان نیز باید بیماری‌های زمینه‌ای، عملکرد کلیه و کبد و داروهای مصرفی در تصمیم‌گیری لحاظ شود. والدین نیز ممکن است با دیدن تبلیغ یک مولتی‌ویتامین یا مکمل تقویتی، تصور کنند مصرف آن از ضعف جسمی یا بیماری فرزندشان جلوگیری می‌کند. در حالی که نیاز کودکان به مکمل، به سن، رژیم غذایی، رشد، وضعیت سلامت و توصیه‌های پزشکی بستگی دارد. مصرف بیش از حد بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی در کودکان می‌تواند زیان‌آور باشد و برخی مکمل‌ها در مقدار زیاد حتی خطر مسمومیت ایجاد می‌کنند. نگرانی درباره سلامت عزیزان قابل درک است، اما پاسخ به این نگرانی نباید به خرید و مصرف پی‌درپی مکمل‌هایی منتهی شود که ضرورت آنها مشخص نیست.
مسئولیت فقط با مخاطب نیست
در فضای مجازی، معمولا از کاربران خواسته می‌شود پیش از اعتماد به مطالب، صحت آنها را بررسی کنند. این توصیه ضروری است، اما کافی نیست. مخاطب عادی الزاما دانش پزشکی لازم برای تشخیص ادعای معتبر از توصیه نادرست را ندارد. نمی‌توان از او انتظار داشت که به‌تنهایی تمام شواهد علمی، دوزها، تداخل‌ها و محدودیت‌های یک محصول را بررسی کند. از همین رو، مسئولیت اطلاع‌رسانی درست بر دوش تولیدکنندگان محتوا، پزشکان، شرکت‌های تبلیغاتی، فروشندگان محصولات سلامت و نهادهای نظارتی نیز قرار دارد. تبلیغ باید از آموزش پزشکی قابل تشخیص باشد و ادعاهای درمانی نیز نباید بدون پشتوانه معتبر مطرح شوند.
ممنوعیت تبلیغات پزشکان
در سال‌های اخیر کمیته پیگیری شیوه‌نامه مبارزه با قاچاق دارو، مکمل و خوراکی آشامیدنی برگزار شده بود و در آن ابوالفضل نجاریان، مشاور معاون غذا و دارو با تاکید بر اینکه هرگونه خرید، فروش و تبلیغات در بحث دارو در فضای مجازی ممنوع و از مصادیق جرم است، گفت: پزشکان نیز برای تبلیغات خود در فضای مجازی باید از سازمان غذا و دارو مجوز داشته باشند.
نظر شما