آگاه: رضا دبیرینژاد، مدیر موزه هنرهای معاصر تهران، در این بخش از گفتوگوی تفصیلی با روزنامه «آگاه» به مجموعهای از مسائل ساختاری و اجرایی این موزه میپردازد؛ مسائلی که از تعریف ماموریت موزه و شیوه تکمیل گنجینه آغاز میشوند و تا چگونگی ارتباط آن با مخاطبان و ترسیم چشمانداز آینده ادامه پیدا میکنند. او با تاکید بر اینکه گردآوری آثار تنها به خرید محدود نیست و هر اثر تازه مسئولیتهایی در زمینه نگهداری و حفاظت به همراه دارد، از کمبود فضای مخازن، ضرورت ساماندهی آنها و برنامههای توسعه ظرفیت نگهداری میگوید.
بخش دیگری از گفتوگو به تلاش برای بازتعریف موزه بهعنوان نهادی اجتماعی و محل گفتوگو اختصاص دارد؛ از گسترش فعالیتها برای گروههای مختلف و افزایش دسترسپذیری تا برنامههای ویژه کودکان، کانون جوانان و طرحهایی مانند تولید کتاب و بازی بر پایه آثار موزه. او از راهاندازی کانون هنر و هوش مصنوعی، فعال شدن کانون موسیقی معاصر و امید به شکلگیری کانون معماری نیز سخن میگوید. در پایان نیز استانداردسازی و توسعه مخازن و تثبیت هویت موزهای را دو دستاوردی معرفی میکند که امیدوار است از دوره مدیریتش باقی بماند.
دبیرینژاد در بخش نخست این گفتوگو که در تاریخ ۱۸ آبان ۱۴۰۵ در صفحه فرهنگ روزنامه «آگاه» با تیتر «دارایی پنهان، سرمـایه نیست» منتشر شده بود، درباره ضرورت راهاندازی گنجینه آنلاین موزه هنرهای معاصر تهران، شفافیت در انتشار اطلاعات آثار، دسترسپذیری عمومی و برنامه نمایش دائمی شاهکارهای گنجینه سخن گفته بود.
بخش دوم این گفتوگوی تفصیلی را در ادامه میخوانید.

موزه هنرهای معاصر در قبال آثاری که هنوز در گنجینه ندارد چه مسئولیتی برای خودش در نظر دارد و چطور باید برای تکمیل مجموعه برنامهریزی کند؟
هر موزه باید رسالت مشخصی داشته باشد. موزه، موضوع، مجموعه و ماموریتی دارد و باید در راستای همان موضوع، مجموعه خود را تکمیل کند. برای مثال، موزهای که سکههای ایران را گردآوری میکند باید برای به دست آوردن سکههای مرتبطی که هنوز ندارد تلاش کند؛ یا موزهای با موضوع علم، دادهها و آثار علمی را جمعآوری میکند.
نام «موزه هنرهای معاصر» باعث شده افراد مختلف با برداشتهای متفاوتی به آن نگاه کنند. از هنر معاصر در سالهای گذشته روایتهای گوناگونی ارائه شده و خود معاصر بودن هم امری جاری و ادامهدار است. پرسش این است که آیا موزه موظف است همواره هنر معاصر زمانه خود را رصد کند، آثار شاخص و نقاط عطف تاریخ هنر معاصر را تشخیص دهد و به گنجینه اضافه کند؟ از کدام بخش یا کدام نوع هنر معاصر باید اثر گردآوری کند؟ آیا همه شکلهای هنر معاصر را باید پوشش دهد؟ اینها پرسشهایی درباره تعریف ماموریت موزه هستند.
وقتی از گردآوری حرف میزنیم، منظور فقط خرید آثار نیست. موزهها امروز از راه وقف، اهدا، نذر فرهنگی و روشهای دیگر نیز مجموعه خود را گسترش میدهند. در دورههایی امکانات مالی برای خرید وجود داشته و آثار به شیوههای مختلف گردآوری شدهاند، اما در دورههایی نیز این امکان فراهم نبوده است. اکنون در شرایط دشوار اقتصادی باید ببینیم توان مالی موزه چقدر است و اولویتها چیست. وقتی مسائل حل نشده حفاظتی و ایمنی داریم، اگر بودجهای در اختیارمان باشد، باید تصمیم بگیریم آن را صرف چه کاری کنیم.
افزون بر این، گردآوری هر اثر مسئولیت تازهای ایجاد میکند. نگهداری اثر فقط تحویل گرفتن آن نیست؛ هزینه، مخزن مناسب، فضای کافی، امکان مرمت و مراقبت دائمی لازم دارد. هر اثر جدید به مسئولیتهای موزه اضافه میکند. امروز با بحران کمبود فضای مخزن روبهرو هستیم. این مجموعه در حدود ۵۰ سال پیش برای شمار محدودی از آثار طراحی شد و با افزایش تدریجی گنجینه، ظرفیت مخازن دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نیست. برای افزودن آثار باید مخزن تازه ساخت یا فضای موجود را توسعه داد. حتی میتوان پرسید که آیا ساختمان فعلی با این حجم فعالیت و گستردگی ماموریتها همچنان پاسخگو هست؟
در گزارشهای اولیه میبینیم که مدیران و بنیانگذاران موزه، حتی در سال نخست فعالیت، درباره کمبود فضا نامهنگاری کردهاند. در برخی صورتجلسات پیشنهاد شده بود یکی دو ملک اطراف با زمینهای دیگری معاوضه و در اختیار موزه گذاشته شوند. موزه حتی ملکی برای اقامت کیوریتورهایی که از خارج میآمدند یا برای فعالیتهای دیگر در نظر داشته است. بخشی از آن برنامهها اجرا شد و بخشی نیمهتمام ماند. امروز انتظارها حتی از برنامههای اولیه هم بیشتر است و همین مسئله کار را پیچیدهتر میکند.
رفتار و فعالیت موزه در ۵۰ سال گذشته نیز انتظارهایی ایجاد کرده است. در دورهای که گالریهای بزرگ در کشور کم بودند، موزه نقش گالری را هم ایفا میکرد. در دورههایی از اعتبار موزه برای برگزاری جشنوارهها، دوسالانهها و بینالها استفاده میشد و موزه از وظیفه اصلی موزهای خود فاصله میگرفت. حالا برخی انتظار دارند همان برنامهها تکرار شوند. بازگرداندن موزه به نقش و جایگاه اصلیاش آسان نیست؛ باید انتظارها را بازنگری کرد و گاهی در برابر برخی درخواستها ایستاد. طبیعی است که این کار نارضایتی، انتقاد و گلایه ایجاد کند و برای مدیریت موزه چالشبرانگیز باشد.
با توجه به افزایش تعداد آثار، وضعیت فضای مخازن چگونه است و چه اقداماتی برای توسعه آن انجام میشود؟
حدود یک سال و نیم است که در موزه مسئولیت دارم. در سالهای گذشته چند مرحله تعمیر و بهسازی انجام شده و مخازن تا حدی توسعه یافتهاند، اما نمیتوان گفت این توسعه برای پاسخگویی به همه نیازها کافی بوده است. واقعیت این است که همچنان با کمبود فضا روبهرو هستیم. برنامهریزی و طراحیهایی انجام دادهایم تا در مرحله نخست با ساماندهی مخازن، هم استاندارد نگهداری را بهبود دهیم و هم فضای بیشتری ایجاد کنیم. در مرحله بعد نیز میخواهیم فضاهایی به مخازن اضافه کنیم تا ظرفیت آنها افزایش پیدا کند.
جنگ، تحریم و وضعیت اقتصادی چه تاثیری بر برنامههای داخلی و بینالمللی موزه گذاشته است؟
قطعا آسیب زده است؛ وقتی زندگی معمول همه ما از این شرایط تاثیر گرفته، طبیعی است که نهادی اجتماعی مانند موزه، با شرایط خاص خود، بیشتر تحت تاثیر قرار بگیرد. برنامههای بینالمللی ما مختل شدهاند. قرار بود آبان امسال نمایشگاهی با آثاری از خارج کشور داشته باشیم، اما برگزاری آن به تعویق افتاده است.
منظورتان از نمایشگاه بینالمللی، برگزاری نمایشگاهی با آثار هنرمندان خارج از کشور در تهران بود؟
بله، قرار بود آثار از خارج به ایران بیایند و نمایشگاه در خود موزه برگزار شود، اما این برنامه عقب افتاده است. فعالیتهایی هم که قرار بود ما در خارج از کشور داشته باشیم به تعویق افتادهاند. در نمایش آثار نیز ناچار به احتیاط هستیم. برای مثال در اردیبهشت، خرداد و تیر، تلاش کردیم هر هفته یا هر ۱۰ روز حدود ۱۰ اثر را نمایش دهیم؛ زیرا شرایط نامشخص بود و باید میتوانستیم در صورت بروز اتفاق، آثار را سریع به مخزن منتقل کنیم. حتی مجبور شدیم برخی آثار در معرض نمایش، مانند مجسمههای جاکومتی، را به مخزن برگردانیم و هنوز به شرایط عادی بازنگشتهایم. اثر مربوط به حوض روغن در میانه موزه را نیز جمع کردیم و هنوز به وضعیت پیشین بازنگرداندهایم. همچنان باید شرایط اضطراری را در نظر بگیریم.
از سوی دیگر، برنامهریزیهای ما دچار اختلال شدهاند. برنامهای یکساله داشتیم که تقریبا نیمی از آن به هم خورد و بخشی از تعهدات عقب افتاد. ادامه هر برنامه به شرایط وابسته شده است. تورم نیز بر بودجهای که برای نمایشگاهها و فعالیتهای بینالمللی پیشبینی کرده بودیم اثر میگذارد و عملا هزینهها و امکان اجرای برنامهها را تغییر میدهد. بهتر است بگویم اکنون تلاش میکنیم چراغ موزه را روشن نگه داریم، چون معتقدیم در این شرایط چراغ فرهنگ و هنر نباید خاموش شود. جامعه نیاز دارد نفس فرهنگی بکشد و موزه در این زمینه نقش دارد. با همه دشواریها باید فرصتی فراهم شود تا مردم از گنجینه هنر بهره ببرند و درباره مسائل و موضوعات مختلف به تامل بپردازند.
در دوره مدیریت شما، چه تغییراتی در سیاستگذاری فرهنگی و ارتباط با مخاطبان، باعث افزایش حضور و دیده شدن موزه شده است؟
درباره میزان تغییر و دیده شدن موزه بهتر است دیگران قضاوت کنند. من که درون این مجموعه هستم شاید نتوانم بهخوبی آن را ارزیابی کنم. با این حال تلاش کردیم چند سیاست را دنبال کنیم که احتمالا موثر بودهاند، هرچند به نظرم هنوز نتوانستهایم آنها را بهطور کامل محقق کنیم. وقفهها، تعطیلیها، ناپیوستگی فعالیتها و حتی تغییر مدیریتهای مرتبط نیز تاثیر زیادی داشتهاند.
یکی از تلاشهای ما این بود که موزه هنرهای معاصر را به موزهای برای همه هنرهای معاصر تبدیل کنیم. به همین دلیل برای حوزههایی مانند موسیقی نیز امکان فعالیت فراهم کردیم و کوشیدیم موزه به محلی برای گفتوگو تبدیل شود. موزه باید بپذیرد که نهادی اجتماعی و متعلق به همه جامعه است. برای همین نشستها و رویدادهایی ترتیب دادیم تا افراد و سلیقههای مختلف امکان حضور داشته باشند. درهای موزه را بازتر کردیم تا هم میزبان نشستها و دیدگاههای گوناگون باشد و هم خودمان از ظرفیتهای مختلف استفاده کنیم.
از طرف دیگر، در برنامهریزی تلاش کردیم به گنجینه ایرانی و خارجی، رسانهها و شیوههای جدید هنری و فعالیتهای بینالمللی توجه کنیم. همچنین موضوع نمایشگاهها را با شرایط اجتماعی زمان برگزاری آنها مرتبط ببینیم. در شیوه اجرا نیز کوشیدیم نمایشگاهها روایتمحور و تعاملی باشند و به سلیقههای متفاوت پاسخ دهند.
نسل جوان امروز در تجربه، علاقهمندی و نوع ارتباط با هنر با نسلهای دیگر تفاوت دارد و وقتی به موزه میآید انتظار دیگری دارد. نمیتوان از همه مخاطبان انتظار رفتار و تجربه یکسان داشت. اگر موزه نهادی عمومی است، باید به کودک، خانواده، متخصصان و همچنین افراد نابینا و دارای معلولیت فکر کند و امکان حضور و استفاده آنها را فراهم سازد. ما فعالیتهای کودک را افزایش دادیم، برای دسترسپذیری افراد دارای معلولیت اقداماتی انجام دادیم و همکاری با حوزههای مختلف را گسترش دادیم تا حضور اجتماعی موزه بیشتر شود.
جالب است که به نظرم بخش عمده دیده شدن موزه نتیجه تبلیغات خود ما نبوده است. مخاطبان در نمایشگاههایی مانند پیکاسو، زنان، عکاسی و هنر و جنگ، خودشان بیشترین محتوا را تولید کردهاند. ما محتوا و فرصت مواجهه را فراهم میکنیم و مخاطبان بر اساس علاقه و نگاه خود از آن روایت میسازند. همین اتفاق به تبدیل شدن موزه به جامعهای متکثر و گفتوگومحور کمک میکند.
وقتی فیلمی ساخته میشود، نمایشی روی صحنه میرود یا موسیقیای اجرا میشود، منتقدان درباره آن بحث میکنند و ادبیات انتقادی شکل میگیرد. موزه هم که نهادی فرهنگی، هنری و اجتماعی است باید چنین نقشی ایفا کند. قرار نیست موزه همیشه خودش سخن بگوید؛ میتواند تلنگر بزند، موضوعی را یادآوری کند و اجازه دهد دیگران درباره آن گفتوگو کنند. وقتی نمایشگاهی درباره هنر زنان برگزار میکنیم، قرار نیست مدام از آن دفاع یا آن را توجیه کنیم. موضوع را مطرح میکنیم تا منتقدان از زاویههای مختلف بررسیاش کنند. درباره پیکاسو و موضوعاتی مانند هویت ایرانی و نسبت آن با هنر مدرن و معاصر ایران نیز همین نگاه را داریم. موزه با هر نمایشگاه پرسشی مطرح میکند و باید در برابر پاسخها و نقدها صبور و شنونده باشد.
وقتی تنوع دیدگاهها افزایش مییابد، نباید انتظار داشته باشیم همه از ما تعریف کنند. ممکن است عدهای برنامهها را نپسندند یا با سیاستگذاری موزه مخالف باشند. این نقدها مانند چکشکاری به روشنتر شدن مسائل و جا افتادن تجربههای تازه کمک میکنند. در آغاز، برخی در داخل و خارج موزه با برنامههای کودک مخالف بودند و میگفتند موزه جای کودکان نیست. درباره موسیقی هم انتقادهایی مطرح بود و گمان میکردند موسیقی جای هنرهای تجسمی را تنگ میکند. جالب اینکه برخی منتقدان حتی برنامهها را ندیده بودند و نمیدانستند اینها رویدادهای جانبیاند، نه جایگزین ماموریت اصلی موزه. مگر موزه از ابتدا سینماتک و برنامه سینمایی نداشته است؟ آیا سینما جای فعالیتهای دیگر را گرفته است؟ هرکدام از این حوزهها نقش خود را دارند و به فهم بیشتر موضوع کمک میکنند.
برای تداوم برنامههای کودک و نوجوان و مشارکت نسل جوان چه برنامهای دارید؟
این فعالیتها باید بهصورت مرحلهای و پیوسته پیش بروند. لازم است برنامهها را اجرا و آزمایش کنیم، بازخورد بگیریم، برنامههای موفق را نگه داریم و بخشهایی را که نیاز به اصلاح دارند بهتر کنیم. برای نمونه، با یک ناشر و تولیدکنندگانی گفتوگو کردهایم و تولید کتاب کودک بر اساس آثار موزه را دنبال میکنیم. تولید دو بازی نیز در برنامه است. همچنین تصمیم داریم هر نمایشگاه، به شکلی متناسب با موضوع خود، برنامه و کارگاه ویژه کودکان داشته باشد.
سال گذشته کانون جوانان را راهاندازی کردیم و گروهی از نوجوانان و جوانان ۱۵ تا ۲۵ ساله عضو آن شدند. آنها بهعنوان همیار موزه فعالیت میکنند. برایشان برنامههای آموزشی گذاشتهایم و تلاش میکنیم در فعالیتها از مشارکتشان بهره ببریم. در یکی از نمایشگاههای پیشین، راهنمایان داوطلب داشتیم تا جوانان در محیط موزه تجربه کسب کنند. حضور آنها به ما کمک میکند سلیقهها و انتظارهای این نسل را نیز بهتر بشناسیم.
در حال راهاندازی کانون هنر و هوش مصنوعی هستیم تا نسل جدیدی که با این حوزه کار میکند بتواند آن را بهعنوان موضوعی تازه دنبال کند. کانون موسیقی معاصر را نیز فعال کردهایم و فعالیتهای موسیقی در جریان است. امیدواریم کانون معماری را هم فعال کنیم. اگر وزارت ارشاد و مدیران بالادستی همراهی کنند، بهتدریج میتوان این فعالیتها را در ساختار موزه تثبیت کرد. به نظرم این برنامهها باید به استقلال و پشتوانه ساختاری برسند تا فقط جرقههایی کوتاهمدت نباشند و تداوم پیدا کنند. موزه با فعالیت پیوسته است که میتواند نقش آموزشی واقعی ایفا کند. اگر چند سال با کودکان، نوجوانان و جوانان کار کنیم، میتوانیم جریانسازی کنیم و نسلی را پرورش دهیم که از دل آن هنرمند و موزهدار بیرون بیاید. در عین حال موزه برای آنها به بخشی از خاطره و حافظهشان و مکانی دوستداشتنی تبدیل میشود؛ جایی که خودشان هم بعدها در گسترش فعالیتهایش نقش خواهند داشت.
وقتی صحبت از حضور و مشارکت کودکان و نوجوانان میشود، همیشه دغدغهای مطرح است و آن هم دسترسی محدود این گروههای سنی به این منابع در استانها و شهرهای غیر از پایتخت است. برای این موضوع راهکاری وجود دارد؟
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طی سالهای گذشته راهاندازی شبکهای از موزههای هنر معاصر را در شهرستانها دنبال کرده است. اکنون حدود هفت موزه در شهرستانها در حال راهاندازی است که میتوانند همراه با موزه هنرهای معاصر تهران شبکهای از موزهها را تشکیل دهند.
از سوی دیگر، به نظرم موزه هنرهای معاصر تهران، در جایگاه موزه مادر و فارغ از نگاه فقط دولتی، باید قانونگذاران را به توسعه موزههای هنری منطقهای، استانی و محلی ترغیب کند. هر منطقه ظرفیتهای خاص خود را دارد و در یک شبکه میتوان میان موزهها تبادل برقرار کرد، آثار را به موزههای استانی امانت داد یا نمایشگاههایی به مناطق مختلف فرستاد. هر منطقه نیز میتواند به مرکزی برای پوشش استانهای پیرامون خود تبدیل شود. امیدوارم بتوانیم به راهاندازی موزه سیار هم برسیم تا برای شهرستانها و کودکان امکان دیدن آثار و نمایشگاههای ادواری فراهم شود.
این موزههای استانی زیرمجموعه موزه تهران خواهند بود یا در قالب یک شبکه مستقل همکاری میکنند؟
قرار نیست لزوما زیرمجموعه موزه تهران باشند؛ تصمیم درباره ساختار اداری آنها با وزارتخانه است، اما میتوانند در شبکه همکاری ما حضور داشته باشند. خوشبختانه در کنار موزههای دولتی، بانکها نیز موزههای هنر معاصر راهاندازی کردهاند و موزههای خصوصی هم شکل گرفتهاند. موزه هنرهای معاصر تهران باید متناسب با جایگاهش نقش ملی و نقش موزه مادر را برای این مجموعهها ایفا کند.
به عنوان سوال پایانی، در افق چند سال آینده، دوست دارید کدام دستاوردها از دوره مدیریت شما باقی بماند؟
پنج سال افق طولانیای است و در این شرایط کشور نمیتوان تضمین کرد که یک مدیر پنج سال در مسئولیتش بماند. با این حال دو موضوع برایم اهمیت دارد. نخست، استانداردسازی و توسعه مخازن است. دوم، تغییر ذهنیت نسبت به موزه هنرهای معاصر؛ اینکه موزه بتواند تصویری درست از هویت موزهای خود ارائه کند و جایگاهش را تثبیت کند. تحقق همین هدف اتفاق مهمی خواهد بود.
نظر شما